Con tàu tên là LA VOLONTÉ DE DIEU, tà tà qua lại giữa châu Phi và chính quốc, chở đen, chở trắng, là tàu tình cho những ủy ban xí nghiệp, tàu cứu tế cho những cơ quan buôn bán từ thiện, và lúc nào cũng là tàu phế thải như cái thùng rác. Bên dưới vỏ tàu, phương Tây đang chìm đắm nhưng tàu vẫn tiếp tục chạy, bởi vì đấy là nguồn lợi của viên thuyền trưởng và của bao nhiêu người khác nữa: chủ đồn điền, nhà buôn, hoặc công chức, những kẻ này sống bám vào thân hình nó như những con sò vẫn liếm láp gỉ tàu, sắt vụn và liếm láp cả những tai họa đại dương. Con tàu vĩ đại thật, người bà đã thốt lên khi đến gần bên cạnh, hơn nữa cái tên nó rất hay.
Victor đã đáp lời mục rao vặt của một công ty xuất nhập khẩu muốn tuyển những người trẻ, khỏe, năng động, dám nhận trách nhiệm… cho các chi nhánh của hãng ở châu Phi. Bởi người ta chẳng đòi hỏi bằng cấp nào, và chi phí chuyến đi lại được đài thọ, nên Victor chẳng ngần ngại gì. Anh viết thư trả lời kèm theo một chiếc phong bì dán sẵn tem để nhận lời hối đáp và anh ra vào nôn nóng ngóng người phát thư. Anh nhìn thấy bác ta từ xa, ở góc nhà Favre nơi mà bác ta sẽ bắt đầu chuyến đưa thư hàng ngày, bác dựng xe đạp dưới cửa sổ, giữa những bụi hoa dã yên thảo hai màu trắng đỏ và những bụi hoa leo phong lữ, rồi tán gẫu với mỗi gia đình một tý. Victor lấy làm sốt ruột. Bà anh đã đến gần sát sau lưng mà anh không hay, tay bà cầm phong thư. Bà đã tới tận bưu điện kiếm nó và đã mở ngay ra xem: anh đã được tuyển và sẽ lên đường vào giữa tháng.
Anh phải chuẩn bị hành trang. Hai bà cháu đi xe đò lên tỉnh. Người bà diện đồ láng, tay cầm túi xắc, tai đeo đôi hoa ngọc thạch đỏ thứ thiệt, đầu ngẩng cao và là hiện thân của sự hãnh diện. Trên đường đi, bà nhẩm tính các thứ phải mua, bà tiên liệu các bước đường định mệnh của anh trong những tháng ngày sắp tới. Bà có tính hoang tưởng, cộng thêm chút dạ anh hùng và hiến sinh, tuy đã thuyên giảm phần nào nhờ ở chỗ bà hằng mong ước có được một tư cách khả kính trưởng giả. Bà chấp nhận trật tự đặt định của loài người và quy luật của đấng tối cao, nên lúc nào bà cũng phát hiện được ở mọi nơi và trong mọi sự việc những tín hiệu của ý muốn bề trên. Anh thích bà kể vanh vách về đời anh giống như người ta bói bài. Làm sao bà biết tất cả những thứ đó hả bà? Anh hỏi bà. Bởi ta già rồi, bà đáp lại, và anh chợt hiểu rằng ở độ tuổi hai mươi người ta chưa đủ sức dự đoán tương lai được.
Họ lần lượt ghé vào tất cả những nhà buôn lớn, có cửa hiệu rạng rỡ cha truyền con nối, có thương hiệu chạm khảm nơi mặt tiền, có quầy hàng bằng gỗ, ngăn kéo có tay nắm bằng đồng, những nhà thương mại chuyên về chăn gối, đồ lót, đồng phục, mũ hay complet. Bà đi trước, anh theo sau, trong dáng bộ loi choi kiểu vịt con còn sót lại từ thời anh thơ ấu, luôn bị ám ảnh bởi tấm lưng rộng đen tuyền của bà. Bà không mệt mỏi kể chuyện cuộc đời sắp tới của anh, đến nỗi mà anh có thể đọc thuộc lòng tương lai thành đạt của mình. Cứ lặp đi lặp lại như vậy, riết rồi mọi việc tưởng cũng hóa thành sự thật. Nhưng còn lâu hai bà cháu mới chinh phục nổi các cô bán hàng và thuyết phục được những ông trưởng quầy, họ thảy đều đánh giá được qua những câu chuyện dây cà dây muống mào đầu của bà cụ già, số tiền còm cõi mà cụ sẽ chi tiêu. Ta thấy những cửa hàng này không còn giống như trước đây nữa, bà nhận xét với đứa cháu. Chẳng biết tiếp đón gì cả. Mày nhớ nhé, trong thương trường, khách hàng là thượng đế. Họ rẽ sang những cửa hàng lớn. Ở cửa hàng Conchon-Quinette, họ bị một anh chàng lẻo mép ăn mặc giống như người mẫu, thấy món bở cần phải chinh phục, ba hoa ép họ mua hàng. Bà chọn cho anh một bộ complet đen, dày và nặng, loại chịu trận nổi một cuộc đời phiêu lưu táo bạo nhọc nhằn mà vẫn tạo được cho anh dáng khắc kỷ và nghiêm nghị mà tuổi trẻ mới đến của anh chưa có được.
Anh diện ngay bộ complet vào để đi tới chào nhà họ Favre, gia đình đang ngự trị trong xóm này là chủ khách sạn vừa cửa hàng thực phẩm vừa quán rượu, chủ tiệm ăn dành cho khách chào hàng, chủ trạm xăng, và còn là chủ của nhiều các thứ khác, như một xưởng thợ mộc, và biết bao những thửa đất cho cấy rẽ. Cả làng đều làm công cho họ còn bà thì giúp việc ngay trong nhà họ. Phải đến chào họ thôi, bà nói. Hai bà cháu dẫn nhau đi, nhưng lần này thì anh trước, bà sau. Bà thấy cháu mình thật đẹp. Đi trước đi, để ta ngắm mày chút nào. Nhưng bà có ngắm cháu đâu, bà uống ừng ực, bà nhai nghiến ngấu. Thế mà bà có đỡ khát đỡ đói được đâu, trong lúc đôi hoa tai cứ tưng tửng nhảy nhót như bầy cá vừa vớt khỏi nước sáng lấp lóa. Đứng trước cây thánh giá mà nhà họ Favre đã dựng lên ngay chính giữa quảng trường nhỏ trước nhà họ như để đánh dấu thế chiếm ngự của họ, bà tự dưng đưa tay làm dấu thánh, tin tưởng mãnh liệt nổi lên trong lòng, hệt như mình đang thành khẩn cầu nguyện và quỳ gối tạ ơn chúa Alléluia, xin Chúa phù hộ chúng con, bà cầu khấn.
Hai người không đi vào nhà hàng bằng lối qua cửa hàng như mọi ngày, mà vào hẳn cửa dành cho quý khách viếng thăm cửa hàng trong những dịp lễ lớn, có giá mắc áo măng tô đính gương và xô đồng đựng dù mà sáng nào bà cũng phải đánh bóng sáng loáng. Ai đấy? Một giọng đàn bà vang lên mà không chạy ra xem. Bà đáp lại: Là thằng nhỏ, nó muốn đến chào từ biệt mọi người. Riêng bà thì chẳng là cái thá gì! Giọng nói lại vọng ra rằng: là Victor hả, thì cứ việc qua đây, bởi tôi chỉ có một mình, không thể bỏ mặc khách hàng được. Bắt buộc phải qua cửa hàng vậy.
Để Victor diện bộ complet đen, bà anh chắc đã muốn được tiếp ở phòng khách, có ghế ngồi, và thân chinh ông Favre sẽ ra chào họ và còn có thể mời họ một ly Lillet[1], chứ không phải ở trong cửa hàng thực phẩm và bởi một trong mấy ả con gái nhà họ Favre, hơn nữa lại là một ả đeo tạp dề. Thế có chuyện gì vậy? Cô ta vẫn hỏi từ xa. Cháu nó sắp đi châu Phi, bà trả lời. A thế! Cô ta nói, và khi nghe cô ta thốt lên câu A thế! ấy, người ta cảm tưởng là sắp xảy ra một thảm họa nào đó đã âm ỉ từ lâu. Đối với tương lai của đứa cháu người hầu nhà mình thì cô mường tượng nó sẽ diễn ra ở trong nhà tù Sing-Sing hoặc trong nhà ngục Cayenne, ở tại đảo Quỷ nhiều hơn đảo Cứu Tinh[2]. Quá tin chắc ở điều tồi tệ nhất đó, cô ta cũng chẳng thèm hỏi xem Victor đi làm gì nơi đó. Liếc nhìn xéo anh, cô bực mình bởi cả khối đen tuyền kia, nó không báo trước được điềm may gì. Một cô khác đột ngột bước vào. Lại cùng một câu hỏi và lại cùng một câu trả lời. Phi châu phong tỏa đầu óc họ, bộ complet lại kìm giữ họ. Người bà chờ đợi để giải tỏa đống câu trả lời của mình, nhưng muốn trả lời thì ít nhất cũng phải đợi các câu hỏi được nêu ra. Tịch không có gì, nếu có thì không ngoài việc các cô muốn biết rõ là: khi được RẢNH RANG vì chuyến xuất ngoại của đứa cháu trai, thì liệu bà có thể GIÚP THÊM HỌ MỘT TAY, dành thêm chút ít thời giờ nữa cho cửa hàng hay cho quán rượu được không. Bà trả lời: được. Các cô thở phào.
Bà chưa bao giờ than thở điều gì trước mặt anh, mà chỉ co rúm lại xung quanh những tủi nhục của mình. Đờ người trong sự thụ động tuy hạnh phúc nhưng nhu nhược, anh bỗng nhận thấy dưới vành tai bà, những viên ngọc thạch treo lủng lẳng như hai giọt nước tối sẫm làm cho khuôn mặt bà vàng ểnh đi thật thiểu não. Trạng thái tê mê khoái lạc và đầy tự tin xóa mờ đi sự rối loạn trong lòng và làm dịu bớt cảm nghĩ của anh. Sự đón tiếp của gia đình nhà Favre đối với anh cũng không quá đối nghịch hơn xưa, cũng chẳng khác gì sự đón tiếp trong ngày lễ ban thánh của anh, ngày đó bà cháu anh cũng đã phải vào nhà qua lối cửa hàng, thậm chí hai người cũng đã phải xếp hàng cùng với những bà khách mua hàng, và lại còn bị ả trực cửa hàng mặt nặng mày nhẹ, bởi lẽ nếu không có buổi lễ ban thánh đó thì chính bà anh là kẻ phải trực quầy: Tôi đừ quá rồi, bận tối mặt tối mũi đây, trước khi ánh mắt của ả ta, do va phải miếng băng tay bằng lụa trắng, làm nở một nụ cười, và bàn tay lưỡng lự đưa về phía ngăn kéo tiền, nhưng sau đó bỗng dứt khoát quay hẳn về phía hộp kẹo. Về cái hôm đó, trong miệng mình, anh giữ mãi hương vị của món quà bố thí nhỏ nhoi là chiếc bánh thánh và viên kẹo chua ngọt của vị cam. Bà anh đã cảm ơn họ.
Chứng chỉ học hết cấp cũng chẳng mở được cho anh cánh cửa phòng khách của gia đình Favre. Tùy hoàn cảnh đó thôi, cũng khó đoán biết trước được gì hơn hệt như đoán biết được thời tiết nóng nực ngày hôm ấy. Thế mà hai bà cháu đã gần như nhìn thấy trước mắt chiếc bàn vuông trên đó ông Favre vẫn gói hàng, chiếc đàn dương cầm và hai chiếc phô-tơi da, đầu ghế được phủ tấm khăn thêu kiểu Anh; thật sự là rất gần. Hai người đã đi qua hết cả khu hành lang, sau đó bà anh đã dùng hông huých anh một cú rất mạnh về hướng góc tường để tránh lối đi lộ liễu có thể dẫn vào bếp. Muộn quá rồi, đằng sau bà cháu họ, một giọng nói vang qua cửa sổ mở toang gọi họ vào vườn để thưởng thức những sản phẩm mùa hè của cô nàng làm vườn. Họ đã chúc mừng anh thi đỗ ngay giữa những cọc đậu leo, nhưng kém phần hào hứng hơn việc giới thiệu những quả cà chua, loại saint-pierre, to tròn đỏ thẫm mà nữ nghệ sĩ vun xới mong muốn họ chiêm ngưỡng. Chuyện của anh xếp sau những củ cà rốt, những quả dâu tây và một cây mơ đầy hứa hẹn do đã ra cành từ năm trước. Tuổi trai tráng thường đặc biệt hiếm hoi những sự kiện lớn, cho nên phải ngồi chờ đợi đến một hoàn cảnh hết sức tầm thường chỉ cho thấy sẽ đi qua tất cả mọi thất bại có thể xảy ra. Người bà kì vọng rất nhiều ở thời gian quân dịch do anh sẽ đóng bộ quân phục. Nhưng rồi chẳng có chuyện tòng quân gì sất, anh thuộc lớp được miễn. Nhưng gặp cái rủi cũng là một dịp may, bà lại nói thế.
Bà cứ khăng khăng, mặc dù chưa đi xa như thế bao giờ, bà vẫn muốn chính mình đưa thằng nhỏ tới Bordeaux, lấy cớ là anh sẽ được đánh giá cao hơn khi có phụ huynh đi cùng. Bà đóng vai người mẹ, người cha, và cả người ông, bà là tất cả quá khứ của anh, còn anh là tương lai của bà. Bà sẽ bảo đảm cho Victor, một thanh niên dũng cảm cần cù và lương thiện. Nhất là tính lương thiện, danh dự của những kẻ bần hàn. Để tỏ lòng lương thiện, bà sẽ sẵn sàng chấp nhận mọi cực hình. Để thuyết phục, bà sẽ sẵn sàng đòi chịu các thử thách như chiếc nhẫn để hờ trên mặt tủ, đồng xu bỏ quên trong túi áo, chiếc ví đánh rơi được hoàn lại, đồng tiền thối đủ từng chinh một. Đến Bordeaux là tận cùng tất cả những gì bà có thể làm được cho anh, tận cùng những gì mà tuổi tác và điều kiện sống của bà cho phép. Mặc dù bà diện đôi hoa tai ngọc thạch đỏ của những ngày lễ long trọng, nhưng thành phố vẫn phát hiện ra con người thật của bà, một bà già quê mùa, không phải thuộc loại người vững tin ung dung và tự phụ, mà thuộc đẳng cấp bên dưới, loại xoàng xĩnh, phục tùng và luôn sợ sệt. Bà thấy chóng mặt.
Trong lúc chờ đến giờ hẹn, họ ngồi đợi trong một quán cóc đối diện kho cảng, nơi chiếc bàn phóoc-mi-ca làm bực mình bầy ruồi nhặng bay lao nhao. Họ gọi cà phê, vì thức uống này rẻ hơn cả, mặc dầu vậy, bà vẫn cúi xuống tận sát bên tai người cháu thì thầm rằng, với cái giá ấy, nó vẫn còn quá đắt. Bà nghi rằng đó là thứ nước thứ hai, là chuyện có vẻ thường xảy ra trong các nhà hàng lớn. Những khách hàng của gia đình Favre không thấu được niềm hạnh phúc của họ. Trong bà luôn bị pha trộn giữa một bên là niềm kiêu hãnh mãnh liệt và bên kia là sự hạ mình run rẩy, một bên là mong muốn được quyền phê phán mọi thứ và bên kia lại là tự nhẫn nhục chịu đựng. Được người khác phục vụ bà cảm thấy bối rối, bà luôn miệng cảm ơn từng chuyện. Chắc hẳn bà muốn lau rửa tách cà phê của mình và mang lại trả cho chủ quán chiếc tách sạch bong. Đầu óc vẩn vơ, Victor vô tình dùng ngón tay cái nghiến nát con ruồi, rồi ngạc nhiên sao mình lại có thể giết nó một cách dễ dàng đến vậy.
Ông Beretti, giám đốc hãng này, chủ nhiệm sở nọ, như đã được in theo kiểu khắc cổ trong tấm danh thiếp ghim trên cửa phòng, tiếp hai bà cháu họ trong buồng ngủ. Người bà không ngờ rằng công chuyện áp phe lại được bàn bạc giải quyết ngay bên chiếc giường bừa bãi thế ấy, với một người đàn ông thì vẫn còn bận py-za-ma kẻ sọc thò hẳn ra ngoài áo choàng mặc trong phòng may bằng chất polyester in nhái theo kiểu cachemire. Mặt kính nghiêng nghiêng của chiếc gương lớn có giá đỡ làm hình bóng họ phản chiếu trong đó hơi dài ra. Những phòng khách sạn bao giờ cũng làm mắt bà cụp xuống, bà không thích phục vụ khách ăn điểm tâm trên giường. Kẻ có thế lực ấy luôn làm việc như vậy; các văn phòng, thư ký và tất cả những thứ khác, ông ta đã để hết lại ở châu Phi… Ở đây chỉ là đi ngang qua, càng phải nán lại bao nhiêu ngày, ông ta càng hài lòng bấy nhiêu, rồi thì ai biết nấy nhờ. Ông sắp trở về châu Phi cùng với những Giám đốc của mình.
Giám đốc, từ này làm lóa mắt bao kẻ. Bà đã nghe rõ mồn một rằng Victor sẽ làm Giám đốc của một trong những chi nhánh của tập đoàn LA RESSOURCE DE L’AFRICAIN. Do đó, bà anh chợt tự vấn: liệu có phải quá quá không, bà đi tiễn một kẻ học việc thì người ta lại biến nó thành một ông chủ. Thôi bà không việc gì phải lo lắng, tập đoàn LA RESSOURCE DE L’AFRICAIN sẽ đào tạo các cán bộ cho riêng công ty của mình mà. Tiếp theo là cả một bài luận trường thiên về các loại băng cấp khí vô dụng, nhất là trong lĩnh vực thực hành cụ thể. Rất đơn giản nhé, với ông ta, riêng Beretti, thì ông quyết chẳng cần đến kỹ sư đỗ đạt trường Đại học Bách khoa. Còn về những điều kiện lương bổng… Bà bật kêu lên, sau sự tin cậy mà họ vừa được trao gửi, thì những điều kiện, thôi tùy ý ông. Beretti quay về phía Victor, ánh mắt dò hỏi. Bà tôi muốn thế nào thì thế ấy… Vậy thì ta ăn mừng chứ? Beretti kêu đồ uống. Mặc dù trời đã rất nóng, nhưng họ vẫn từ chối, một thói quen là bao giờ cũng từ khước cái mình thích, để khỏi phải mang ơn.
Bà cảm thấy khó ở, đôi chân yếu đuối không thể trụ được nữa, cả mặt bà đầm đìa mồ hôi. Đối với bà, Phi châu hình như không khủng khiếp bằng Bordeaux. Thành phố lớn làm bà mệt mỏi. Thương tình, Beretti mời bà nghỉ tạm ở ghế phô-tơi. Nhờ vậy họ có thời giờ chứng kiến ông ta khuấy trộn công việc. Những cú điện thoại, đứng thẳng hay đi đi lại lại trong phòng. Hai tấn thuốc trừ sâu hả? OK. Một tấn sun-phát à? OK. Một tấn thuốc diệt chuột hả? OK. Một tấn sút ăn da hả? OK. Một tấn lemon-rubb hả? Ông đưa mắt hỏi họ: Quézaco? Biết gì về cái đó không? Tôi không biết, Victor trả lời. Beretti nhún vai, bà hẳn phải biết thứ đó chứ, bà cụ nghe này, đó là một loại dùng để giặt, để đánh gỉ, để tẩy trắng. Nước gia-ven à? Bà Victor vừa mới lấy lại chút bình tĩnh trả lời. Không, tên gọi có cái trăng trắng ở trong. Trắng Tây Ban Nha, trắng chì, trắng Meudon…, những từ cứ tượt đi, chỉ độc màu trắng, đánh nổi màu trắng, trắng túi, lấy trắng máu. Không, không phải thế, Beretti khoát tay. Muối, người bà, lúc này đã phát hoảng, trả lời, muối ăng lê, muối bạc, a-xít muối…, không, không, Beretti ngắt lời và nhíu mày lại. Hay đó là white spirit? Người bà đột nhiên nói theo ngẫu hứng. Đúng rồi, ông ta trả lời và chỉ thẳng ngón tay về phía bà như muốn gắn chặt từ ấy trong miệng bà, đúng thế, WHITE SPIRIT, cái tên hàng bằng tiếng Mỹ, đó là thứ bán chạy hơn cả ở bên đó. OK tấn lemon-rubb nhé, ông ta nói vào điện thoại. Sau đó ông ta từ chối mọi lời đề nghị khác, bởi vì con tàu cũng như ông ta, đều đã bị chất quá tải, ông hết tiếp tục nổi. Cậu sẽ chẳng thiếu hàng để bán đâu nhé, ông quay về phía Victor nói với một cái nháy mắt rõ dài.
Bà đã muốn đi kèm với anh cho tới chót. Bà đi cạnh anh, bà muốn xách hộ chiếc va li để anh khỏi mệt, và hơn nữa bà vẫn còn nhiều điều để nói. Nhưng bà chẳng nhớ được từ nào sất. Từ miệng bà chỉ phát ra mỗi bản hùng ca đầy tin tưởng vào phẩm chất tốt của Victor, vào tất cả những gì mà anh sẽ làm, sẽ thấy, sẽ phải thực hiện. Êm ái và ấm áp làm sao, hệt như khi bà miêu tả từng nét đẹp hằn lên vầng trán, của khóe mắt và của vành môi anh. Cảm giác được yêu mến một cách tuyệt đối giống như ngày ấy, khi tháo giầy cho anh, bà đã giữ chặt đôi chân ấy để sưởi ấm chúng trong đôi bàn tay xương xẩu, gân guốc và to kềnh, mà anh cảm nghĩ là đã già cỗi. Lúc đó anh chợt hiểu rằng đôi bàn chân mình là một thứ đồ vật hoàn hảo và tuyệt vời. Bối rối, anh đã đành cúi xuống hôn lên đôi bàn tay thô kệch để khỏa lấp cái khoảng cách quá lớn về vẻ đẹp và tình thương giữa chân và tay.
Bà tháo đôi hoa tai ngọc thạch đỏ ra, đặt vào tay anh và giữ bàn tay ấy trong tay bà thật lâu. Đầu bà gióng lên như một chiếc chuông nhà thờ, lần lượt trút bỏ tất cả rồi lại đong đầy tất cả những gì bà vừa nói, nhắc đi nhắc lại toàn những điều thừa và lại thiếu những điều chủ yếu, trong một bầu khí tình cảm hỗn độn, có rất nhiều thất vọng nhưng lại vô vàn tin tưởng, với niềm hạnh phúc cùng nỗi bất hạnh, với niềm hứng khởi kéo theo sự mệt mỏi. Vào lúc ấy, trên bến cảng, bà đã thốt lên khi ngước mắt nhìn chiếc tàu: Con tàu vĩ đại thật, và cái tên nó rất hay.
❀ ❀ ❀
[1] Một thứ rượu mùi. Tất cả những chú thích trong sách là của người dịch.
[2] Đảo Quỷ là một hòn đảo nằm giữa đại dương, nơi người Pháp nhốt tù nhân phạm trọng tội. Còn đảo Cứu tinh là nơi những tù nhân vượt ngục thường qua đó làm bè để vượt vào đất liền.
