Cái gì vậy? Clément hỏi lũ trẻ, khi cậu khám phá ra chúng đã tham gia làm lễ, khuân vác đồ thờ, rồi hát thánh ca trong tiết mục lố lăng này. Thế các em không thể lý luận một cách khoa học hay sao, không thể nhìn sự việc bằng chính con mắt của mình hay sao? Con vật này, mà các em đã nhìn kỹ mặt nó, là con vật xấu xí nhất, ghê tởm nhất trong loài động vật có vú; cái đầu nó mới to làm sao, bản mặt rộng và phẳng dẹt không có sợi lông nào khác ngoài lông mày; da mặt nó trắng nhợt, chằng chịt vết nhăn sâu hoắm; mũi nó bé tí bé tẹo, miệng lại rộng ngoác, môi mỏng toẹt, răng nó thì to như bàn cuốc và vàng khè này, những bàn tay nó thì nhẵn thín không lông lá gì hết trọi, trong khi cả phần còn lại trên cơ thể nó lại phủ đầy lông dài và đen sì…

Lũ trẻ không bị thuyết phục, bởi đó không phải là cái mà chúng đã nhìn thấy, hay đúng ra, cái mà bọn chúng đã nhìn thấy không phải là một con khỉ. Nhưng chúng đã quá quen với bài giảng của thầy giáo chúng không bao giờ ăn nhập với thực tế. Một số đứa cảm thấy có lỗi trong chuyện này, có lẽ chúng mong muốn rằng cái nhìn của chúng về thế giới trùng hệt như cái nhìn của người thầy và chúng đã làm cái mà Clément gọi là NHỮNG CỐ GẮNG ĐÁNG KHEN NGỢI. Các đứa khác thì coi thường, một phần trong ngày chúng nhìn thấy, nghe thấy một số chuyện mà chúng nói với một thứ ngôn ngữ đặc biệt, phần còn lại trong ngày chúng lại nhìn và nghe thấy những chuyện khác được kể một cách khác. Bọn ấy không phải là những HỌC TRÒ CHUYÊN CẦN. Điều phiền toái với chú khỉ là nó thuộc về một thế giới mà ông thầy giáo không thể vào được, dẫu rằng ông ta cố gắng chuyển thể nó thành ngôn ngữ học đường.

Clément, người không sao chịu đựng nổi khi không thuyết phục được người khác, nói tiếp: Loài khỉ thường sống tự mặc trong rừng, ăn hoa quả, rễ cây, đôi khi ngủ trên cây, hay đan những nhánh cây lại với nhau thành những chòi nhỏ để trú ẩn tránh thời tiết khắc nghiệt; chúng nó rất khỏe mạnh, linh hoạt và táo bạo; chúng luôn đi thành từng đàn, tự vệ bằng các loại gậy gộc, chẳng e ngại gì voi tượng mà còn sẵn sàng đuổi cổ các con vật này ra khỏi vùng đất sở hữu của mình.

Vậy thì chúng giống con người còn gì? Một đứa trẻ cất tiếng hỏi. Thực ra là nó muốn nói: vậy ra chúng còn sướng hơn cả người à? Ông thầy nhìn thấy tai họa đang giáng xuống: xem thế giới cầm thú là gần gũi, thèm muốn có một thiên nhiên hợp nhất, coi muôn loài là bình đẳng. Điều mà người thầy thực sự tin chắc, đó là chắc chắn về ưu thế nổi trội của con người so với các loài động vật khác. Loài khỉ, cậu nói với lũ trẻ, là hình dáng phác thảo của loài người. Hình như TẠO HÓA (cậu cố phát âm nhấn mạnh từ này để trong đầu bọn trẻ không có sự nhầm lẫn nào) đã rất lấy làm vui thú khi nhân hình ảnh của con người lên thành nhiều kiểu. Nhưng khỉ thì chẳng qua chỉ là bức biếm họa của con người, hay đúng hơn chỉ là một sự cô đọng của các thói hư tật xấu của con người, như thể TẠO HÓA (cậu ta lại nhấn mạnh trên cái từ dùng thay cho từ Đấng Tối Cao trong lời giảng của mình) đã rất láu lỉnh khi vạch ra cho loài người thấy họ sẽ như thế nào nếu thiếu vắng LÝ TRÍ. Thầy gằn từng tiếng một.

Thông thường, lũ khỉ rất khó bảo, hành động của chúng thường đột ngột, khuôn mặt chúng thay đổi theo hàng ngàn kiểu nhăn nhó gọi là trò khỉ, và cùng với những cử chỉ lố bịch và ngông nghênh khiến cho màn trình diễn kịch câm ấy trở thành thú vui hài hước nhất và đáng tiêu khiển nhất. Nhưng bọn chúng lại có tật trộm cắp, cấu xé, đập phá mọi thứ. Chúng khoái sự bẩn thỉu, mũi hầu như lúc nào cũng thò lò và rất thích mút mũi. Chúng được coi là thật suồng sã, người ta phải tránh để các bà và trẻ con đến gần, nhất là vào một số mùa nào đó; bởi vì lúc ấy chúng tỏ vẻ thỏa thuê với việc phô bày cái sự hoang dâm tởm lợm nhất, ngoài các vẻ mặt nhơ nhớp do si mê bừa bãi, còn thêm vào những cơn nghiến răng ken két mà người ta cho rằng đó là những dấu hiệu chứng điên hơn là những biểu hiện tình yêu. Các bà rất gờm chúng, hễ thấy các bà đi một mình là chúng nhảy xổ vào họ… Clément đoán rằng bài giảng của mình đã thu hút bọn trẻ qua một thứ im lặng lắng nghe của chúng, cậu đã quyến rũ được chúng khi gợi đến những cơn nhăn nhó và những trò khỉ, cậu đã làm cho lũ trẻ mê mẩn khi tiết lộ ra những tật xấu của lũ khỉ, và cậu cũng gây ham thích từ khi đề cập tới những thói phóng túng sa đọa có dính dấp tình dục ấy. Thôi ta dừng ở đây thôi. Nguy hiểm lắm.

Thầy giáo ngưng lại một chút, đưa mắt đánh giá lũ trẻ. Thôi được, cậu nói, thầy thấy các em đã hiểu và sẽ không sa vào những điều mê tín dị đoan vớ vẩn của những tộc người mê muội. Các em hãy vẽ một con khỉ, các em có thể mang nó về nhà tối nay và lập lại trong gia đình cái chân lý xây dựng trên thiên nhiên, lý trí và khoa học. Lũ trẻ hưởng ứng tức thời, như mỗi khi người ta bảo chúng vẽ tranh, với một cảm hứng vô tận. Đầu tiên Clément phát vài tờ giấy trắng, mỗi đứa chỉ được một phần tư trang. Thế thì chỉ vẽ được con khỉ bé tí bé tẹo thôi ạ, một đứa trẻ nói giọng luyến tiếc. Clément giải thích rằng, nếu tôn trọng tỉ lệ, ta vẫn có thể vẽ được một con khỉ to trong một vuông giấy nhỏ… Bọn nhỏ quá vội vàng muốn bắt tay vào việc nên gật đầu đồng ý ngay mà thật ra không tin tưởng cho lắm. Sau đấy, Clément phát bút chì màu mà cậu ta cất giấu cẩn thận trong ngăn kéo. Phần lớn các đứa trẻ có đầu óc thực tế nên chúng chọn màu nâu, màu đen, màu xám, chỉ tiếc rằng, mãi mới được một lần sử dụng bút chì màu, lại phải dùng màu quá buồn tẻ như vậy. Thằng-Michel-bé muốn màu xanh, màu đỏ, màu tím và màu vàng. Không được, Clément nói, em không cần những màu này tô họa một con khỉ. Không phải để vẽ khỉ mà là để trang trí xung quanh. Trang trí xung quanh cũng không cần, màu xanh là đủ rồi. Và thế là, thằng-Michel-bé, vốn có tâm hồn họa sĩ tài ba, trở nên hết sức bực bội.

Chúng làm việc miệt mài, không đứa nào ngọ nguậy, không một tiếng ồn ào. Thỉnh thoảng chúng đòi Clément gọt bút chì. Công việc mà ông thầy luôn dành về phần mình, đầu tiên bởi vì thầy giáo muốn gọt tiết kiệm, sau đó bởi lưỡi dao của cái chuốt bút chì sẽ trở thành đáng sợ trong tay lũ trẻ. Cậu ta đi giữa những dãy bàn, đưa mắt nhìn, nhưng do những quy tắc sư phạm, cố gắng không can thiệp, ngay cả khi cậu thấy tay chúng phác họa sai lạc, hoặc thậm chí ngay cả khi cậu nhận ra rằng thằng Michel-họa-sĩ sắp sửa đính đầy lá cành cho một cây cổ thụ khổng lồ trước khi vẽ tới khỉ, tức một kiểu lạc đề trong môn vẽ. Nhưng hết sức may mắn là cũng có những đứa, và là đa số, vẽ lông khỉ, vẽ từng chiếc một.

Hết giờ rồi, Clément lên tiếng, các em hạ bút xuống. Thằng George-lớn đi thu các bút chì. Trước khi liếc qua những bức vẽ, Clément xem xét các ruột bút chì, chúng đã ngắn lại rất nhiều. Chắc ta phải tiết kiệm, không nên cho chúng vẽ nhiều tranh về đất, về rừng và về các loài vật. Tuần sau sẽ là một cái gì đó có màu hồng Ấn Độ và màu vàng quýt mới được, thế nào cậu cũng sẽ tìm được trong một cuốn sách. Đưa các bức tranh xem nào, ông thầy giáo nói. Bọn trẻ chìa mẩu giấy phần tư của chúng về phía cậu. Nhìn đại khái như vậy, mọi sự có vẻ như rất tốt. Nhưng khi trông kỹ thì mới khủng khiếp. Đứa trẻ nào cũng tặng cho con khỉ của mình một khuôn mặt người với nụ cười rộng ngoác chắn ngang. Thậm chí có một đứa còn mang cho khỉ cả một đôi giày có dây buộc cẩn thận, giày buộc dây vốn là một thứ cực hiếm ở xứ này, mà duy một lần, nó được tận mắt trông thấy nơi chân một người da trắng, một nhà nông học, kẻ đã kê đơn thứ thuốc phun trừ sâu gây say; và có một đứa khác mặc cho khỉ một quần soóc rộng màu đỏ hệt như quần của gã tên Gilbert. Còn thằng Michel-họa-sĩ thì lại vẽ độc một cái cây. Thế khỉ đâu? Clément chán nản hỏi. Nấp trong cây này, đứa trẻ trả lời. Chịu hết nổi, Clément giáng cho nó điểm không.