Máy phát điện đột nhiên bị hỏng, cả ngôi làng chìm trong màn đêm đen đặc. Tất cả dân làng đổ xô ra ngoài đường, và đối với mỗi người thì đó là dịp khám phá bóng tối và sự tĩnh lặng. Do sự khám phá ấy mà tai và mắt họ thành thương tật. Vào lúc tảng sáng, bầu trời ngập ngừng giữa màu xanh lơ và màu hồng nhạt nên đượm màu tim tím, mọi người chợt nhận ra dấu hiệu của một sự chào đời, và họ nghe thấy tiếng nấc thoát ra từ một cuống họng suy nhược, tiếng rền rĩ đau đớn len ra từ một ngách giữa xương và sống mũi, giữa những lớp màng bùng nhùng và những lớp răng đá, một hơi thở phập phồng như ống bễ lò rèn được phát ra từ buồng phổi đầy ứ nước đập vào một lá lưỡi chẻ đôi. Con vật ấy, cổ rướn dài, miệng bành rộng ra, cào rách cả màng mắt bằng những bàn tay đầy móng vuốt của nó, rồi hắt ra tiếng kêu có từ thời nguyên thuỷ.

Gà không gáy, những chiếc xe tải không khởi hành, viên đốc công không ra khỏi nhà; cả ngôi làng sững sờ ngừng đợi. Ðược hai B đến báo, César ra lệnh đập cửa nhà Guastavin. Bọn cu li gặp ngay trên ngưỡng cửa xác hắn ta và xa hơn chút nữa trong phòng khách là xác con khỉ cái. Cả hai thi thể đều bị nhàu nát. César thậm chí còn không muốn nhìn. Giữa sự im lặng rợn người ấy, người ta nghe thấy giọng lanh lảnh trong veo của những đứa trẻ mà Clément đã tập hợp lại dưới hiên trường và chúng hát: A la claire fontaine[1].

Mấy người đem chôn cái này cho tôi đi, César nói. Ông ta đang thanh lý quá khứ. Ông ta đã nhăm nhe từ lâu một người đốc công khác. Thế là Gilbert có thể tới thế chỗ. Làm nhanh lên nhé, dĩ nhiên ông ta nói điều ấy với Victor, bởi vì trong đám đông anh là người da trắng duy nhất. Ngăn nắp sạch sẽ nhé, mấy người có một tiếng đồng hồ thôi đấy. Khi một tử thi đã lâm vào tình trạng như vậy thì nó chẳng đòi hỏi phải được chăm sóc tử tế hơn một cái thây thối. Người ta mang tới một tấm bạt ka ki rộng, trải ra mặt đất, rồi lôi xác người, xác khỉ và ô, hấp! người ta quẳng cả hai vào đó, thằng người và con khỉ, máu lẫn lông; con người, con vật; cánh tay, cẳng chân. Ô, hấp! Bọn cu li túm bốn góc bạt, họ nâng cao lên và bước đi như chạy thi, những bước đi giống như lúc họ khuân các buồng chuối vừa chạy, chỉ có điều là ở đây nặng hơn, cả khối xác chết ấy nằm trũng giữa tấm vải, cả khối chết ấy làm loang lổ tấm vải, máu rỉ ra, bốn lít máu người, bốn lít máu khỉ hoà lẫn trong cùng một vệt tối sẫm cứ trải rộng mãi sau lưng họ. Và tiếng hát của những đứa trẻ xếp hàng cứ dâng mãi lên và đang tiến lại gần: A la claire fontaine.

Phía sau xưởng sấy, người ta vạch ra một hình chữ nhật, một chỗ chung cho cả hai. Người ta muốn có một hố rộng và sâu. Những lưỡi xẻng ra sức hớt nạo cát. Đất không chịu mở ra. Người ta ép buộc nó, nhưng đấy là một thứ bạo lực mà người ta e sợ phải dùng đến và làm như thế cũng không hợp với lệ thường. Người ta tôn trọng đất, họ bày các thi hài trên những cành cây và rồi chôn phủ nhè nhẹ lên trên, trong lớp bụi, những loài thảo mộc khí sinh lan rộng nhè nhẹ trên bề mặt. Cú cuốc chim đầu tiên, đất đỏ bừng mặt giận dữ, một mảnh đất ứ máu đang chờ cái giá phải trả cho sự đớn đau của nó, muôn đời hau háu chực ăn thi thể con người. Ðất nuôi dưỡng, đất sát sinh, vòng luẩn quẩn. Rồi phải đào sâu hơn nữa giữa những tảng đá trắng hếu như xương người và giữa những lớp rễ cây chạy loằn ngoằn như những sợi gân. Những đứa trẻ mà ông thầy đã vừa tập trung lại xung quanh huyệt gào lên những khúc cuối cùng của bài hát: A la claire fontaine, những khúc hát buồn nhất, những khúc kể lại chuyện một gã đã mất đi người bạn gái dịu hiền và chính nỗi khổ phát ra từ đôi mắt gã đã trở thành nguồn nước sáng.

Người ta ném các thi hài xuống, lộn tùng phèo dưới đáy huyệt, với đất cát quện vào các vết thương tựa như dán thạch cao. Một thoáng mặc niệm, những cánh tay buông thõng dọc thân mình, chẳng phải là để cầu nguyện gì đâu, mà là để lấy lại hơi thở, đợi máu lìa khỏi mắt. Tất cả mọi người trầm lặng mệt mỏi bao quanh huyệt. Bỗng nhiên họ trông thấy một cái gì run rẩy chạy dọc dưới lớp lông dày của con khỉ cái, giống như một cái nảy mình trong đống xác chết nhằng nhịt vào nhau. Một cái gì động động đậy đậy, một cái gì đó đang phập phồng. Họ chăm chú dõi nhìn, những xác chết đang cựa quậy. Rồi bất ngờ, giữa đám lông đen xỉn, giữa các thi thể đầy máu me, giữa những vết thương vấy bẩn, trong đám đất đỏ, hiện ra cặp mắt vàng.

Cả đám đông rúng động, lùi phắt lại. Những kẻ can đảm nhất cầm thỏi đá, nhặt đất cục, họ giơ xẻng lên, sẵn sàng lấp kín, bóp nghẹt, chôn vùi để triệt tiêu dấu hiệu sống này, hơi thở này, dấu vết này, họ sợ các thứ ấy như kiêng sợ vong hồn Guastavin đang hiện về. Đừng làm thế, thầy Emmanuel đang điều hành buổi lễ hét lên, đừng, nói xong liền nhảy bổ xuống huyệt, trên xác viên đốc công và con khỉ cái, thầy lôi ra một con khỉ sơ sinh đang bám chặt và lặn mất hẳn trong đám lông của mẹ nó, nó tan hòa trong thi thể con khỉ cái đến độ rứt nó ra cũng tựa như một sự mới chào đời. Thầy chìa nó cho đám đông trên đôi tay đẫm ướt máu của mình. Mụ hoàng Mab chụp lấy nó trong tay và nâng bổng nó lên. Còn Victor hồi nãy đứng ở hàng đầu, nhưng anh đã bị sự sốt ruột và óc tò mò của đám đông đẩy bật lùi lại phía sau, bây giờ anh đứng xa quá nên không hiểu chuyện gì đang xảy ra.

Lúc đầu, không ai muốn lấy tay đỡ nó cả, nhờ tính tọc mạch trợ giúp, tất cả mọi người đều muốn sờ vào thân hình nó. Chú khỉ con sở dĩ gây sự tò mò nơi mọi người vì tình huống ra đời của nó thì ít, mà nhiều hơn bởi vì họ tự hỏi đâu là bản chất thực của nó. Con của CÁI GÌ, họ sẽ không nói tên ra đâu, nó là CÁI của rừng sâu, hay là CÁI của núi cao. Nói chung, nó khiến người ta sợ, người ta liên tưởng đến chuyện phù phép. Nó làm các bà ghê sợ, họ rùng mình khi chạm vào lớp lông dài của nó, nó làm các ông kinh hoàng khi các cánh tay của nó chỉ chực muốn bám víu họ. Rồi, người ta nghĩ đến chuyện làm thịt nó. Ngay lập tức, người ta hỏi Mụ hoàng Mab cách hay nhất để cắt tiết và xào nấu thịt. Nhưng nhỡ nó không phải là loại thịt cá ăn được mà lại là loại thịt ác[2] ăn chết người thì sao? Thịt nó như thịt người, Mụ hoàng Mab nói, tinh tinh là người da trắng, khỉ đột là người da đen. Thật sẽ xấu hổ khôn xiết nếu ta làm hại cho người bị bùa mê. Và lúc nhìn kỹ lại cái khuôn mặt nhỏ nhắn cũng tai tái như lòng bàn tay họ, đám người chợt hiểu ra sai lầm của mình. Đối với họ, con khỉ sơ sinh đột nhiên giống như một đứa trẻ ốm yếu, chào đời không đúng lúc, vô cùng xấu xí và còm cõi mà bọn họ nên bao dung che chở.

Giữa các lời lẽ lộn xộn láo nháo do xúc cảm, thầy giáo làng cất giọng yếu ớt. Cậu nói với lũ trẻ: Nó không phải là người đâu, mặt nó gớm ghiếc thế kia, chân tay nó nghuềnh ngoàng, nó gợi lên sự khiếp đảm và sự ghê tởm. Đó là loài vật bốn tay, nghĩa là nó có bốn bàn tay, hay xem như tay vì nhờ những ngón tay ở đầu tứ chi, chúng đều có thể làm những việc tương tự như bàn tay người… rất chuộng chuối. Thế à! Đám đông thốt lên khi hôm nay họ mới khám phá ra dáng vẻ của một kẻ chuộng chuối! Nó là một sinh vật của Chúa, Thầy Emmanuel nói, và với tư cách này nó xứng đáng được chúng ta đem lòng trắc ẩn. Nhưng khổ nỗi nó sinh ra ở một xứ trơ gió, hoang dại và không có đức tin. Chẳng ai thèm nó cả.

Ngay tức thì, họ nghĩ mang nó đến cho César. Không chắc là trong chuyện này họ chẳng lồng vào rất nhiều tính láu lỉnh. Cũng không chắc rằng một dân tộc, vốn sinh sản rất dồi dào và luôn đặt nặng vấn đề nối dõi, lại chẳng muốn qua chú khỉ con làm quà để chế nhạo cái bệnh bất lực của César và cái bụng tiệt sản của Lệnh bà. Khi mang tới cho César cái quả vô duyên bất hạnh này, bọn họ cười phá lên với nhau. Cái chết của Guastavin tiếp sức cho lòng dũng cảm của họ. Nếu ta đã thành công đối với kẻ này, thì hẳn ta sẽ chiến thắng được kẻ kia. Quả là sức mạnh lôi kéo của đám đông, của những kẻ khơi mào cho nổi loạn mà không hề tính đến cơ sự. Tám trăm cu li, cộng thêm ông giáo làng, người không muốn rời lũ nhóc con của mình ra, cộng thêm Victor, anh đi theo chẳng với mục đích gì cả, chỉ để đi theo vậy thôi. Tám trăm người-kiến, đi đầu là Mụ hoàng Mab và Thầy Emmanuel, bất chấp mọi chỉ thị, mọi lề lối và mọi cấm đoán, kéo nhau tới trước nhà của viên chủ đồn điền. Trước hiên nhà, César, Lola và Gilbert đang nhìn họ tiến tới.

Này, cầm lấy, Mụ hoàng Mab nói với César, ta mang con trai viên đốc công đến cho ông đây. Đây là con khỉ mà, César trả lời. Ngươi muốn nói rằng nó chẳng phải là một sinh vật của Chúa y như ngươi phải không? Thầy Emmanuel lên tiếng và tiến lên phía trước với đầy vẻ hăm dọa, trên người Thầy mang đầy dấu thần của sự chết chóc, đất cát từ huyệt mộ và máu của các nạn nhân. Thầy giáo muốn đưa mấy đứa trẻ trở lại lớp học, nhưng chúng từ chối. Sự hăng tiết đã cao lên một nấc. Cả đám đông háo hức, nói cười hớn hở, mà tội ác đang gây thòm thèm, không muốn gì hơn ngoài việc tiếp tục thêm nữa. Đấy là con khỉ mà, César bình tĩnh nhắc lại, và như thể điều này giảm bớt đi phần nào sự quả quyết của ông, chỉ là con khỉ nhỏ tí mà. Ông nói vậy, bởi ông là dân Ao Châu, Mụ hoàng Mab vặn lại, và người ta cảm thấy trong giọng nói của mụ chẳng có chút gì nể trọng dành cho những cái mà mụ gọi là Ao Châu và người Ao Châu kia. Bỏ nó xuống đây này, César vừa nói vừa chỉ vào chiếc thùng đựng xà phòng rỗng. Đám đông thất vọng tản đi, họ đã tưởng đến một sự kháng cự gay gắt hơn từ phía tên da trắng kia. Lúc này Thầy Emmanuel đã siết chặt hai bàn tay lại vì tức giận.

Lola ngồi chồm hỗm xuống cạnh con khỉ sơ sinh. Nằm dưới đáy hộp, nó tựa như một bông hoa héo nhàu nát. Victor tiến lại gần. Cả hai đều ra vẻ chỉ nhìn ngắm con vật. Nàng nói mình đã từng bị gửi vú nuôi ở nhà một người đàn bà nghèo khó, đến nỗi bà ta cho nàng bú qua miếng giẻ rách. Cũng giống nơi đây, nền đất nện và… Victor nói lấn tới. Về cảnh bần hàn, anh cũng rất thông thạo. Đất nện, phủ đầy cỏ tươi, trộn rơm, cũng sạch đấy, anh nói với nàng. Qua con khỉ nhỏ bé này, nàng như thấy lại thời sơ sinh của mình, và Victor khi ngẫm nghĩ kỹ cũng không thể tự hình dung kiểu nào khác. Thật khốn khổ thay khi còn bé tí như vầy, nhất là không có mẹ nữa! Mọi người tưởng rằng chúng ta không hiểu, nhưng không đúng. Tôi vẫn còn nhớ, nàng nói, và dưới mái tóc có vầng sáng bao quanh, cặp mắt nàng óng ánh lệ. Cả hai cùng đứng dậy, đám đông đã tản đi, nhưng những đứa trẻ vẫn đứng đợi.

Gilbert, người mà sau này một nhà báo đã miêu tả là có những đường nét rắn chắc và cương quyết như “được đẽo gọt với dao quắm trên một khuôn mặt bằng đá cẩm thạch”, thì lại không hài lòng, không hài lòng tí nào. Anh sẽ không để cái bọn mọi đen nó lấn lướt quá đáng đến vậy chứ hả? César đáp lại rằng đi tới đối đầu trực diện chẳng lợi lộc gì đâu, rằng lúc này bọn chúng đang nổi khùng, rằng ông thấy nên kệ bố chúng nó. Nhưng bởi Gilbert đến đây là để nắm lại công việc, nên ông lắng nghe chú ta nói. Việc đầu tiên là, Gilbert vừa hắng giọng vừa chìa cả hai ngón tay cái vào trong dây chun chiếc quần soóc đỏ lùng thùng của mình, và sau mỗi lời tuyên bố, chú ta lại buông tay thả chun quần đập xuống cái bụng cứng kêu tanh tách, việc đầu tiên là bào vệ nhà ở. Chú ta đưa ngón tay chỉ nơi mà chú ta sẽ đặt các khẩu đại liên. OK, César nói. Việc thứ hai là trừ khử mấy kẻ cầm đầu, cái thằng sùng tín gàn dở kia và con mụ kệch cỡm đeo theo nó. OK, vẫn là tiếng César. Việc thứ ba là bắt bọn trẻ đi cày để khép chúng nó vào nền nếp. Chuyện này để xem, César nói. Và sau rốt, với cử chỉ hất cằm về phía Lola, Victor và con tinh tinh, phải tống khứ đám này đi. Đương nhiên rồi, César vừa trả lời vừa đưa mắt về phía Victor và con khỉ.

Victor bỏ đi và mang theo con khỉ con. Anh cảm nhận sau lưng mình cái nhìn khinh bỉ của Gilbert, nhưng đồng thời cả cái ánh mắt dịu dàng của Lola. Lúc đầu, anh bước đi với dáng hơi lom khom tường như bị xấu hổ, hai tai đỏ nhừ, sau đó anh đứng thẳng dậy, anh chợt nhận ra rằng con tim Lola đã chiến thắng. Quay đầu lại, anh thấy đằng sau anh một dãy dài thẳng tắp, ngay ngắn như Clément đã từng chỉ bảo chúng, gồm tất cả bọn trẻ, tất cả không trừ đứa nào, mắt sáng lấp lánh, nụ cười trên môi. Thế là tự nhiên chúng đồng thanh hát vang lên: A la claire fontaine.

Hai B lẩn trốn suốt cả buổi sáng ở cửa hàng LA RESSOURCE, chúng vội vã chạy ra đón Victor. Họ xua đuổi lũ trẻ. Rồi cả ba đi đến nhà viên đốc công, cùng nhau lục soát khắp nơi. Không còn hộp nào hết, White Spirit đã vỗ cánh bay đi. Thôi mặc, Victor nói mà vẫn chưa thoát ra khỏi giấc mơ của mình, chẳng sao đâu, bởi bây giờ, chúng ta đã có nó. Và chàng chìa cho hai đứa giúp việc xem con khỉ sơ sinh. Chúng không chịu đụng đến nó, không muốn bế nó. Chúng không thể sờ vào nó, không thể bằng những ngón tay này, bằng làn da này; trước kia thì có thể, chúng không nói làm gì, còn bây giờ hai đứa nó đã trở thành quý giá, đã được White Spirit thừa nhận và dành riêng cho những cái gì tuyệt mỹ, những thứ phi vật thể, nói theo thằng Gù, còn như lời thằng Thọt là những món tâm linh.

Victor thử viết thư cho bà để thông báo cái chết của viên đốc công. Anh không tìm được câu chữ để diễn tả. Anh nghe thấy tiếng con khỉ động đậy trong cái thùng đựng xà phòng mà anh đã bỏ nó vào trên một lớp lá khô. Một thứ tiếng động giống như tiếng động của rừng cây khi gió nổi lên. Anh tới xem, rồi bế nó lên tay, và con tinh tinh đã có cử chỉ duy nhất mà nó biết làm: nó ôm chặt lưng Victor bằng đôi tay dài thườn thượt. Nó quấn quanh người anh một dải khăn quàng làm bằng niềm vui sướng, bằng tình thương yêu, và Victor cảm nhận được trọn vẹn sức mạnh của niềm hoan hỉ, giống như những thiên tiên lúc chè chén ê hề, giống như người đàn bà lúc chìa tay ra đón nhận đứa con chực khoanh tròn vào lòng mình. Con khỉ siết chặt vào người, anh quay lại với lá thư.

Những cây chuối đã nở hoa…, anh viết với nét chữ tràn trề niềm hạnh phúc. Những bông hoa màu máu trĩu nặng như những trái tim, những hoa to khổng lồ và dập dềnh, những thớ thịt trương phình mà màu tía chỉ so sánh được với màu sa tanh đỏ ửng, màu lụa phai hạt tím, màu vải bông láng bóng, lùi về phần cuống là một lớp đỏ thẫm trơn tuột như lụa, và, khi một cánh đồng bất ngờ bung ra, là bóng hình sâu đậm và mượt mà của một thứ nhung lông màu hoa mỹ nhân. Và tất cả cái đó xảy đến đùng một lúc, chỉ trong vòng một đêm, trên một ngàn hec-ta, cả một cánh đồng bao la phập phồng đỏ rực mà mùi hương nồng nàn làm ta ngây ngất.

❀ ❀ ❀

[1] Một bài hát dành cho trẻ thơ: Trước nguồn nước sáng.

[2] Lối chơi chữ của tác giả. N/B Chair à poisson: Thịt cá; chair à poison: thịt có độc.