Trước những đợt gửi hàng đến từ kho chủ, Victor thường đặt câu hỏi. Anh tự nhủ, xem nào, tại sao hôm nay có sữa bột trong khi hôm qua vừa nói là khan hiếm? Sao lại là đường? Hay chỉ đơn giản: những chiếc nồi áp suất này gửi đến để làm gì? Tại sao lại hẳn một xe cối xay sinh tố? Sao lại cả trăm chiếc bàn là? Anh chẳng hiểu mô tê gì hết. Anh thường kết luận do sự điên loạn của ngành công nghiệp. Thật uổng phí! Ngày trước, anh đã từng nghe nhàm cả tai về chuyện này, nên không hề ngạc nhiên khi mọi sự tồi tệ đến vậy! Ngược lại, anh không biết rằng những loại thực phẩm chính này lại là kết quả của một sự suy nghĩ có lý tính, của một sự kiến hiệu có dự toán, còn sự lãng phí chỉ tồn tại trong óc anh mà thôi. Những món hàng này không tốt, nhưng chúng cũng không xấu đối với tất cả mọi người. Ở đây, tức là ở tận đầu kia của Trái Ðất làm sao có thể biết được rằng, những nồi áp suất có khi nổ tung, làm sao mà biết được rằng cái gì chứa chất amiante gây ung thư thì đã phải thu hồi khỏi thị trường, rằng sữa có khả năng bị nhiễm xạ… Hàng hoá tới được đây không phải do vô tình. Ngay từ lúc mới hình dung ra chúng, và mặc dù vẫn chưa ai biết gì cả, hàng hoá đã được dự định dành cho LÀNG-KIỂU-MẪU. Với những khuyết điểm tiềm tàng của chúng, những vết hoen gỉ, dây điện bị hở, nắp đậy cong queo, vung nồi bị thủng, rồi những mặt hàng bị thối, bị mốc, và còn bị biết bao sai lệch khác không thể nhìn thấy, sờ thấy hay ngửi thấy được, chúng đã được sản xuất riêng cho cửa hàng LA RESSOURCE DE L’AFRICAIN, và ở đấy, Victor phải tiêu tán chúng cho bằng hết. Ở đoạn cuối cùng của chuỗi xích, anh là mắt xích không thể thiểu để đóng tròn cái vòng tròn. Ở tận chân mây cuối trời, anh là miệng cống nằm sâu dưới đáy đại dương.
Anh nhớ lại trò chơi bốn góc buộc phải có năm người, và cả trò chơi chiếc ghế thiếu nữa. Trong xã hội quá căng thẳng này, luôn luôn bị thiếu chỗ, và chỗ của anh lại chính là một chỗ thiếu ấy. Không có gì đáng ngạc nhiên khi trên ấy, các vị điều hành không quá đòi hỏi về chứng nhận nghiệp vụ và kinh nghiệm của anh. Ðể dùng vào cái công việc mà anh đang làm đây, thì chỉ cần là một thằng vô danh tiểu tốt, một thằng còn kém hơn anh nữa kia… Để cho bọn người khác cảm nhận được là họ mạnh mẽ, tinh ranh và thắng thế, anh đóng cái vai không thể thiếu của kẻ đần độn, một kẻ khờ khạo, ngây thơ và bất tài, anh là kẻ bị lừa. Thế đấy! Trước những trận cười khoái trá và những lời chế nhạo, anh mang dáng vẻ ngơ ngáo của kẻ không tìm ra được chỗ đứng cho mình! Anh đã không xí trước, anh đã quên xác nhận lại chỗ. Lúc nào cũng phải xác nhận là ta đang hiện hữu, đang còn sống và đang muốn sống.
Còn WHITE SPIRIT? Những kẻ hài lòng về sự phát hiện này, là hai B. Với tài buôn bán của chúng, hai đứa hoàn thành công việc trút hết tất cả lượng hàng tồn kho vào những chiếc hộp nhỏ, với một sự nhanh nhẹn sốt sắng mà ngày thường chúng hiếm biểu lộ ra. Chúng quên đi mùi vị và sự rát bỏng. Ngược lại, chúng ngắm nhìn vết hồng ấy với vẻ mãn nguyện, vết hồng mà giờ đây đã lan tới tận hai bả vai. Chúng năn nỉ Victor đừng chần chừ gì nữa cứ nên đặt ngay mặt hàng đó trước khi tiếng đồn vang ra khỏi khu đồn điền; bọn chúng hình dung ra cả một sự thành công lớn, chưa gì chúng đã nhìn thấy cả đoàn người đổ xô đến mua. Rồi một xe tải con, giao hàng khẩn cấp. Rõ là chất lượng hạng nhì, bởi bột đã tấn công vào lớp giấy bọc. Xét cho kỹ, trên những vết ăn mòn hình răng cưa, với cái màu xanh xanh, nâu nâu lạ lùng giống như màu gỉ sắt, với cái mùi thối khẳn toả ra khắp nơi, với cái chất nhớt trắng lầy nhầy chảy loãng ra dài theo thùng bi đông, có thể nói là hàng hoá, cũng như một vết thương, nó xấu xí thậm tệ. Hai B ra sức cạo sạch, lau chùi và che giấu chúng. Bọn chúng dựng lên một TỦ KÍNH, chồng vài hộp lên nhau theo hình kim tự tháp, phía trên treo một tấm biển giới thiệu thật vô ích đối với đám dân mù chữ, trên tấm biển đó, vốn là một cái bảng con, chúng dùng phấn kẻ nguệch ngoạc những ký tự mà ông thầy chuối trường làng đã dạy cho họ, vài chữ của một từ gì đó mà Victor không sao đọc nổi, một từ mà theo lời hai B thì có nghĩa là WHITE SPIRIT.
Ðúng lúc ấy thì mặt Mụ hoàng Mab xuất hiện trong lớp gương kính đối diện với những chiếc hộp và tấm bảng con. Hàng chữ màu trắng phản chiếu trên mặt mụ làm thành những đường đen trắng ngoằn ngoèo, và những nét chữ mà mặt kính phóng dài ra hình như còn xăm hẳn lên khuôn mặt của mụ khổng lồ. Giữa những nét chữ màu trắng, Victor còn đọc thấy những nét khác màu đen, xa lạ và khiếp đảm. Hình bóng ảo ấy chỉ biến đi khi Mụ hoàng Mab bước hẳn vào trong cửa hàng, theo sau mụ là một người đàn ông có vẻ như không phải là người vùng này. Gầy nhẳng, râu ria xồm xoàm, ông ta không sao giữ cặp mắt mình đứng yên, với động tác liên tục lắc lư cái đầu biến ông thành kẻ rất khó coi, cho dù ông ta có vẻ rất hoàn hảo, người cao ráo, khác hẳn với người dân trong làng. Thầy dòng Emmanuel, Mụ hoàng Mab lên tiếng giới thiệu.
Chỉ cần quan sát thái độ của Gù và Thọt là đủ hiểu sự xuất hiện của Thầy Emmanuel chẳng phải là điềm tốt lành cho lắm. Chúng tiến sát lại gần nhau, rồi lồng vào nhau, minh chứng sự tật nguyền của chúng bằng bố cục hình học này, giống như những mảnh lẻ trong trò chơi ghép hình, những mảnh đó có thể trông xấu xí, rườm rà kiểu cách hay còn có vẻ phi lý, nhưng tất cả lại đạt một ý nghĩa nào đó khi được xếp cạnh nhau, một ý nghĩa lôgích và thậm chí toán học nếu được dùng để minh họa cho một bức tranh. Kẻ này lồng vào kẻ kia, cẳng chân nối dài cái bướu, chúng quả là nghệ thuật, chúng đã đạt tới một sự hoàn hảo tuyệt đỉnh mà không ai bao giờ ngờ tới lúc chúng tách rời nhau hoặc lật khật tựa nhau đi nhưng không phải kề sát ở phần làm chúng ăn khớp nhau.
Theo kiểu của họ, Mụ hoàng Mab và Thầy Emmanuel cũng kết thành một cặp tương tự. Đứng một mình, Mụ hoàng Mab trông thật quái dị, sỗ sàng với một chiều cao và khối lượng vô ích. Đứng một mình, với cái đầu xoay như con quay và cặp mắt vô tổ chức không chịu đứng yên có lẽ Emmanuel sẽ làm người khác hoảng hồn. Nhưng khi người nọ nấp bóng người kia, ta hiểu rằng họ vận hành ăn ý với nhau. Hình thể khổng lồ của mụ hoàng Mab chắn giữa Emmanuel và thế giới loài người, ông ta chỉ tiếp nhận thông tin xuyên qua mụ. Âm thanh, mùi vị và màu sắc, tất cả đều do mụ dịch lại cho Thầy. Và trong hướng ngược lại, mụ là người diễn đạt những ham muốn cổ hủ của Thầy, những ý muốn kỳ quặc và những nỗi cáu giận âm thầm của Thầy nữa. Thầy Emmanuel gieo lời nói của mình trên cơ thể rộng lớn của Mụ hoàng Mab, con mắt gườm gườm của thầy chờ đợi lời nói ấy quay trở ra từ miệng mụ như từ một vùng đất ẩm; Thầy trông ngóng sự xuất hiện của từng từ, Thầy ngắm chúng đâm chồi nảy lộc, rồi nở hoa, và thế là thầy hái nó như hái một nhành hoa toả hương có mùi thơm ngan ngát thầm kín làm tâm hồn Thầy sảng khoái.
Thầy Emmanuel muốn biết rõ, mụ bắt đầu nói. Victor ngay lập tức đưa ra những lời giải thích lộn xộn, với giọng nói đứt quãng và vội vàng của những kẻ vốn đã rụt rè mà lại còn bị gây sợ hãi. Nhưng chả sao, Thầy Emmanuel chỉ nghe thấy tiếng nhạc du dương của mụ hoàng Mab đang diễn dịch lại. Thầy nghe thấy những câu chữ nhẹ nhàng như những đám mây chuyên chở các tiên đồng, như những đám khí tơ mành đang hộ tống các thiên thần. Những câu chữ sáng loá như những vầng hào quang bao quanh các thánh nhân, giống như một vỏ băng muối tan chảy dưới ánh nắng mặt trời vùng nhiệt đới, giống như bụi cây quả lửa làm rực cháy sườn đồi, giống như phút cất cánh tung bay của đàn chim câu chấp chới trên bầu trời. Những câu chữ nhẹ nhàng và trắng trong như món ăn trời ban rớt xuống những con chiên, tựa như hạt bụi thiêng là là dưới chân kẻ chính trực, tựa như chốn cô quạnh khi ta cầu nguyện, tựa như ánh sáng luồn lách nảy sinh giữa những thân cây trong rừng đêm, giống như vốc nước hứng được từ đầu nguồn đang lấp loá trong lòng hai bàn tay chụm lại, tựa như, và đối với Thầy ắt tuyệt đỉnh nhất là đọn khói dâng lên từ ngọn lửa củi thẳng đứng vào buổi bình minh, khi những người đàn bà cất lên những tiếng đầu tiên của những lời nói đầu tiên.
Miệng hoàng Mab thật mĩ miều khi mụ dịch lại cho thầy nghe về sự trắng bạch nhẹ nhàng của chất bột. Esprit, mụ nói, esprit, sel, esprit, esprit blanc de sel, sel de l’esprit, esprit de sel[1], mụ thì thầm xuống từng câu chữ như gió thổi xuống vầng mây, mà nó kết đi kết lại, lúc hợp lúc tan, rồi cấu thành nền trời bất tận. Và lúc này, khi mụ đã nắm bắt được bản thể của từ, thì mụ giữ chúng thật chắc giữa hai hàm răng nghiến chặt, rồi quy phục chúng, đẩy chúng nghiêng về hướng tư duy, luôn luôn bồn chồn và niềm hy vọng chát chúa của cái con người mà mụ thai sinh ra, giống như người ta rèn nắn thỏi sắt trong lửa, như người ta bẻ vênh tấm ván, WHITE SPIRIT, ESPRIT SAINT, mụ nói. Và sự ước muốn của Thầy Emmanuel cũng ôm khít hình dáng của danh từ.
Thầy Emmanuel muốn xem, mụ nói với Victor. Thế là hai kẻ giúp việc vừa run lẩy bẩy, vừa mở chiếc hộp khả dĩ nhất chứa chất bột mịn nhất của họ ra. Một thứ bụi khó sờ thấy và vô cùng trắng phủ đầy mặt quầy. Mắt Thầy Emmenuel rời khỏi miệng Mụ hoàng Mab để nhìn chằm chằm vào thứ bột ấy. Thầy đưa tay về phía trước, Victor lo ngại Thầy định nếm bột nên cảnh báo ông, nhưng ông này không thèm nghe anh nói, lấy đầu ngón tay chấm chấm xuống đống bột. Sao các người hay hồ nghi thế! Mụ hoàng Mab vừa nói, vừa đóng nắp chiếc hộp mà mụ vội làm biến mất ngay dưới những lớp khăn áo của mình. Với sự giúp đỡ của các Thánh Thần, nó sẽ làm ra những chuyện to tát đấy! Chỉ khi cả hai người đã biến khỏi cửa hàng, Victor mới nhận ra rằng họ đã lấy bột đi mà không thèm hỏi nó dùng để làm gì. Cứ như bọn họ đã biết trước vậy; như thể họ đã chờ đợi mặt hàng này xuất hiện trong làng và nhất là đợi khi nó được ĐẶT TÊN. Họ cũng chưa trả tiền, nhưng theo lời hai B thì những dấu vẽ chấm tay còn sót lại trên mặt quầy cũng đáng giá ngàn vàng. Chúng ngắm nghía các dấu vết mỏng manh đang biến dần với niềm tuyệt vọng. Một thoáng gió tràn qua cửa và những dấu tự linh thiêng ấy bay đi trước mắt chúng, trước khi chúng nhận dạng đấy là gì. Chúng đứng lặng rất lâu, đầu đối đầu, tự lục vấn về ý nghĩa của lời nhắn nhủ đã tan biến đi.
Ở xưởng sấy, tiếng đồn về cuộc viếng thăm của Thầy Emmanuel và Mụ hoàng Mab đã lan tới. Các bà các cô truyền nhau những chi tiết về thứ bột thần đã viết lên những lời phán báo của ĐẤNG-TỐI-CAO. Khi tan tầm, họ tới tận nơi để mục sở thị. Chưa khi nào Victor lại nhìn thấy một lượng người đông đảo đến thế, họ thật đáng thương với vóc người thấp bé, đầu họ to và cơ thể gầy còm, lại càng hom hem thêm trong bộ váy lao động màu xanh thẫm. Các cô các bà có vẻ kiệt sức, trong trạng thái căng thẳng và u buồn mà anh đôi lúc đã từng nhận thấy ở bà mình, khi mà, sau một ngày làm việc cật lực ở nhà Favre, còn phải làm TẤT. Họ không dám vào mà chỉ vây quanh cửa hàng, nhón chân lên bậc thềm, và một động tác nhỏ của anh thôi cũng đủ xua họ chạy trở ra đường. Họ chờ đợi, âm thầm thèm muốn, một sự thèm muốn được nhân lên gấp đôi bởi sự mệt mỏi, một sự thèm muốn trần trụi và dữ dội. Họ thèm muốn chất bụi màu trắng, thèm phát khóc lên vì nó.
Chưa đầy vài tuần trước đây, cảnh tượng những người đàn bà nhớn nhác này đứng trước những chiếc hộp nhỏ xíu chắc đã làm anh mủi lòng, và có lẽ anh đã phân phát chúng cho từng người trong số họ. Cầm lấy và đi đi, các bà hãy giấu những giọt lệ của mình đi. Nếu ta phủ nhận rằng nước mắt của họ là nước mắt thật, hay ít ra là làm cùng một thứ nước như nước mắt của ta, và cho rằng đấy chỉ là thứ nước mắt để cười chơi; nếu theo cùng kiểu ấy, ta phủ nhận cái đói, cái khổ và cái đau, vốn thường làm cho chính bản thân ta nhức nhối hơn nơi những kẻ khác, và nếu như, cố thêm chút nữa ta vượt qua được lòng hận thù mà cái ác của kẻ khác có thể gây ra trong ta; nếu như trước vết thương xói vào da thịt mà ta cứ trơ ra vô cảm hệt như ta đứng trước thương tích của cây cối, thì ta sẽ sống sót. Và nếu như ta có thể cười lên, nếu như ta coi tất cả những kẻ bất hạnh trên hành tinh này là những con rối, những kẻ khinh xuất hay những kẻ đần độn, thì ắt ta sẽ chiến thắng. Victor vẫn chưa chiến thắng, tuy so với bầy người xanh xao và đang ngơ ngác kia, anh chợt hiểu rằng mình đang sống sót.
Anh chờ đợi với sự bình thản nôn nóng của kẻ đi câu biết rõ mình đang có thứ mồi tốt và ao thì rất nhiều cá. Thời gian mất đi có nhằm nhò gì, thể nào anh cũng sẽ kiếm được kha khá lời. Niềm sung sướng cháy rực, hy vọng nảy sinh với một sức mạnh còn nguyên vẹn điều không tưởng tuôn lên với tính hồn nhiên của một suối nguồn trong sáng, vâng, anh sẽ kiếm được kha khá, đủ để ra đi, đủ để trang trải tiền vé về nước, đủ để kéo cô gái theo mình, và cơn ham muốn tiền bạc lại hội ngộ cùng cơn ham muốn tình yêu, rồi những ham muốn liên kết nhau và trùng hợp nhau ấy của anh lại gặp gỡ sự thèm muốn bột của những kẻ khác. Chỉ có điều, tiền chẳng phải là thứ anh muốn và những kẻ kia không phải họ chỉ muốn được chất bột mà thôi. Cái CHỌC GẬY BÁNH XE, theo như Gù nói, là lấy cớ mong muốn vài thứ gì đó, bọn họ lại hy vọng đạt những cái khác. Tôi muốn Lola, Victor rền rĩ từ sâu trong tâm khảm mình, đến độ trở nên tàn nhẫn. Còn bọn họ, những người đàn bà nhỏ thó vận đồ xanh lơ kia đã hì hụi thái chuối cả ngày, họ đang chờ đợi điều gì với một sức lực tuyệt vọng nhường ấy?
Những đứa trẻ vừa tan trường tới nhập bọn với những người đàn bà, chúng tập hợp thành một nhóm riêng biệt dưới sự trông nom của thầy giáo chúng. Victor cảm nhận ở lũ trẻ này một sự mãnh liệt, một sự hung bạo, một sự hùng mạnh mà không có gì làm nhụt được. Bọn chúng cũng muốn thứ bột đó, chúng muốn có nó để lớn lên, để có thể sống tiếp, để thoát khỏi sự bất hạnh của nông trường chuối. Không, Clément nói với lũ trẻ, không đâu! Nào làm gì có White spirit, làm gì có esprit de sel, làm gì có esprit blanc, làm gì có pur esprit, làm gì có saint esprit[2], nói cách khác là những thứ đó không hiện hữu dưới dạng bọn chúng đã tưởng tượng ra, những thứ ấy chỉ mang cái tên mà thuộc một dạng khác. Thế thì, một thằng bé lớn lên tiếng, chúng hiện hữu rồi còn gì. Không, Clément nói. Ðúng là chúng hiện hữu, thằng bé lặp lại, bởi vì chúng đã được đặt tên kia mà. Clément gắng sức giải thích cho lũ trẻ hiểu rằng, cho dù có khác biệt thì đấy là những sản phẩm từa tựa giống nhau, nhưng kiểu gì đi nữa thì đó không phải là cái thứ mà Thầy Emmanuel đã nhìn thấy. Trời gần tối, thường thì đó là lúc mà những đứa trẻ đánh đổi ngôn ngữ học đường với ngôn ngữ làng xóm. Ðứng giữa đường, ông thầy giáo nói toàn những điều xằng bậy, ngớ ngẩn và xấu xí. Chẳng hạn như thầy nói rằng thứ bột mà thầy Emmanuel gọi là tinh thông thì trên thực tế chỉ là lemon-rubb, là thuốc trừ sâu, là thứ bột từ phi cơ thả xuống, là thứ nhiễm độc người. Bọn chúng không tin thầy, giữa hai từ, chúng chọn từ đẹp nhất. Chúng bị bột làm loè mắt.
Ðúng lúc ấy thì Guastavin xuất hiện, trong một cơn thịnh nộ mà chưa khi nào Victor có thể ngờ tới. Cả đám đông dạt ra, và chỉ cần nhảy ba bước, hắn ta đã đứng trước mặt Victor. Hắn xô anh qua một bên, bước vào cửa hàng; hai B là những kẻ chuyên nói xấu hắn thì lại khúm núm. Chú mày bán cái đó à, hắn nói với Victor, chú mày bán cái đó ư, ít nhất thì liệu chú mày có biết họ làm gì với cái đó không hả? Victor vặn lại rằng đấy không phải là chuyện của anh, anh phải bán nó đi thì anh bán, anh cũng trỏ tay chỉ các lò nướng bánh mì, các bàn là. Vậy thì chú mày muốn đầu độc bọn chúng à! Rồi Guastavin hăm dọa anh. Nếu César mà biết chuyện buôn hùm bán sói này thì ông ta sẽ cho trục xuất anh. Vĩnh biệt cửa hàng, vĩnh biệt ngày về, vĩnh biệt Lola. Đưa cho tao, Guastavin nói, đưa hết cho tao. Tôi không cho, tôi bán, Victor kêu lên. Nhưng hai B đã xếp những chiếc hộp vào thùng các-tông. Chừa lại cho tôi một phần, Victor cầu khẩn, tôi cần đến mà! Anh nghĩ tới Lola, anh nhìn thấy trước những cuộc gặp gỡ thơ mộng sẽ tan biến đi, rồi cả những phút nói chuyện tầm phào giữa họ. Vài phút trước đây, anh tính chuyện ra đi với nàng, còn bây giờ, anh chỉ muốn được tiếp tục như trước kia. Con Lola của chú mày ấy à, Guastavin nói trong lúc hai kẻ giúp việc đang khuân những thùng các-tông, con Lola của chú, nó chỉ nghĩ đến mỗi việc chuồn đi thôi, chú mày có muốn tao nói là chuồn với ai không? Với thằng Gilbert đấy, và Guastavin thọc ngón trỏ vào miệng rồi rứt ra làm thành tiếng mút ghê gớm, vừa ướt át vừa óc ách.
Guastavin đi về hướng nhà hắn, theo sau một khoảng khá xa là tất cả lũ đàn bà, đàn ông cùng tất cả bọn trẻ. Khập khiễng đi đầu là hai B đầu đội những chiếc thùng các-tông. Lúc này, Victor cầu mong cho Guastavin chết đi, với niềm hận thù và mức dữ dội dâng cao đến độ mà đây sẽ là lần cuối anh nhìn thấy hắn.
❀ ❀ ❀
[1] Ở đây, tác giả muốn sử dụng lối chơi chữ với từ esprit: tinh thần. Từ này trong Công giáo đóng một vai trò quan trọng.
[2] Tác giả lặp lại lối nói chữ ở phần trên nhưng theo nghĩa gần như ngược lại.
