Gà gáy. Một tiếng kêu lan rộng, trải dài làm bừng lên một cái mào đỏ rực, một cái đuôi hung hung và hai cái chân vàng choé, như đã có một cái gì bồn chồn, bực bội vừa khiến ánh sáng ban ngày loé lên vừa gây chiến với nó. Nhưng tiếng kêu ấy không có câu trả lời vang vọng, nó không vang từ chỗ này sang chỗ kia để làm sống dậy các cánh đồng, núi đồi, thế giới và bầu trời. Chính sự im lặng đó đã đánh thức Victor dậy.
Con khỉ cái chạy lăng xăng, làm các vật dụng va chạm nhau, đẩy những cái bát lăn lông lốc. Nó sắp dao dĩa lên bàn như bày cho một thứ bữa ăn sáng. Nhưng điều nó mong muốn nhất là nhóm lửa. Nó nhảy bổ lên bao diêm, nhưng Guastavin đã kịp giật lại từ tay nó. Nó rít lên và chuệnh choạng bỏ đi, bò lồm ngồm ngang một bên, kiểu con nhện, đáng điệu vụng về và trái tréo theo đúng nghĩa đen của từ này. Và khi trông thấy con khỉ cái đó biến thành con côn trùng khổng lồ, trong lúc chỉ một vài phút trước đó anh còn nhìn thấy nó đứng thẳng bằng hai chân, chăm lo dọn dẹp, thì sự thay đổi ấy làm Victor kinh hãi, bởi nó nhắc nhở rằng đường phân cách rất thu hẹp giữa một bên là loài cầm thú tăm tối nhất, tức loài côn trùng, và bên kia là cái mà ta gọi là loài người.
Nước vừa nóng, Guastavin chọc thủng hai lỗ trong hộp sữa Gloria. Con khỉ cái cố đòi tự mình được dốc Nescafé vào trong những chiếc bát. Nó cho nhiều quá. Nhưng Victor không nói gì để phải nhìn thấy nó lặp lại thái độ co ro, đen đúa và thú tính mà sự thất vọng do làm hỏng việc gây ra nơi nó. Phải đi thôi, Guastavin nói. Hắn đứng dậy, mở một ngăn kéo và dắt khẩu súng lục vào thắt lưng. Con khỉ cái rên xiết. Nó thích được đón chủ Guastavin của nó đi làm về, thích được giặt các quần áo rách rưới cho hắn, mang đồ cho hắn uống với điều kiện là hắn chỉ có một mình, nhưng nó lại căm ghét việc nhìn hắn đi ra khỏi nhà. Buổi tối, những cử chỉ mà nó đành cho hắn níu kéo hắn lại; buổi sáng, những cử chỉ đó lại làm hắn muốn xa rời. Con khỉ thích phục vụ cà phê; nhưng nó lại căm thù tách cà phê đã xua đuổi chủ nó ra khỏi nhà. Ngay câu đầu tiên hắn mở miệng, nó đã khóc. Cùng với một cái miệng của mình, hắn chào nó, rồi lại nói lời giã biệt nó. Với cùng một bàn tay, hắn âu yếm vuốt ve nó, rồi hắn lại đánh nó. Nó yêu mến khuôn miệng và bàn tay của hắn. Khi sinh con xong, chắc nó sẽ bận bịu. Con khỉ cái ngắm nhìn miệng chủ, rồi nó vẫn khóc rấm rứt. Phải đi thôi, hắn nói, go! Và câu nói phát ra từ miệng hắn cũng rên xiết như tiếng rên xiết của con vật.
Những đầu máy kéo và những chiếc xe tải của tập đoàn DEVIL’S BANANA lên đường vào quãng bốn giờ sáng. Phải tính thêm hai giờ đồng hồ nữa trước khi những người công nhân kịp đến điểm tập trung, ở đấy họ phân chia thành từng nhóm thu hoạch khác nhau. Chỉ vừa mới xuống khỏi xe, bọn thợ đã ai nấy đi thành hàng một dưới những thân chuối, tới tận những khu xa nhất là nơi họ bắt đầu ra tay. Kíp trưởng, mà ta có thể dễ dàng nhận ra với cặp kính đen, tới ước lượng các buồng chuối và ra lệnh chặt. Người chặt giơ đao lên, tên cu li chìa người đỡ buồng chuối rơi xuống, xốc ngay ngắn lên vai và chuệnh choạng vọt đi, từng bước lật khật vội vàng, về hướng xe tải. Trên đường đi, hắn sượt qua những tên cu li khác đang chạy ngược từ phía xe về khu chặt. Ðó là một dây chuyền rất sát sao mà không một ai được phép cắt đứt. Một người bị thương, một kẻ bị ngã là toàn bộ dòng người sẽ bị tản mạn, đi lang thang giữa những thân chuối, bỗng nhiên hoảng loạn, vài lời nói lẹt đẹt vang lên, bối rối, rã đám, và nguy hơn tất cả: bị mất phương hướng.
Không gì có giá trị bằng những dòng người thon mảnh xuyên thẳng qua đồng chuối với một nhịp độ vững vàng. Ðội ngũ trách nhiệm chăm lo để được thế, luôn miệng la mắng, giục nhanh hơn nữa, luôn miệng bảo quick trong một thứ tiếng Anh bồi, ngắn gọn hơn, búa bổ hơn, như một tiếng kêu của loài vẹt. Kik, kik, bọn cu li cũng dằn từng tiếng để tự cổ vũ mình chạy nhanh hơn nữa trong khu rừng chuối. Kik, những tên vừa đổ chuối vào xe, chạy tay không trở về khu chặt, nói với họ, kik. Một cuộc chạy đua với thời gian, chạy đua chống sự mềm nhũn, vàng úa và sự thối rữa của chuối. Kik, nếu như không muốn chuối bị nghiền nát khi tới nơi. Kik, kik, kik, cả đồn điền chuối vang lên mỗi tiếng gõ mõ đó giống như tiếng kêu đồng thanh của một đàn vẹt đông đúc.
Guastavin chờ ở điểm tập hợp chuối. Toàn bộ sự cố gắng, tất cả số lượng chuối đều quy tụ về phía hắn. Công việc của hắn là thị sát các hàng người tới lui tỏa vào vườn chuối, để đến từng người, nhòm ngó xem có ai sắp bị kiệt sức không, sửa thẳng cách vác chuối cho buồng chuối khỏi tuột xuống đất. Lo ngại sự mệt mỏi sẽ tác hại đến nhịp độ sản xuất, không để cho bọn cu li kịp thở sau cố gắng cuối cùng khiêng hất buồng chuối, giám sát việc chồng chất các buồng chuối lên xe, thúc kẻ này rời nhanh, tiếp kẻ khác mau đến, tránh sự ùn tắc làm nản lòng kẻ đang làm việc. Bởi vì, nếu như bọn người này rất chịu khó, và trên thực tế đúng là họ như thế, Guastavin cũng đã công nhận điều ấy, thì họ lại từ chối vác buồng chuối quá thêm một phút cần thiết, hay đúng hơn là họ từ chối việc vác chuối đứng im một chỗ. Việc của họ là chạy ngay khi họ cảm thấy một sức nặng trên lưng và dừng lại khi không còn cảm thấy nó nữa. Chấm hết, họ không muốn biết thêm gì nữa sất. Chẳng mấy chốc, nếu có ai nêu vấn đề gì khác thì sẽ gặp ngay những yêu sách và những tiếng kêu ca eo sèo. Để hiểu vì đâu có khẩu revolver.
Guastavin chăm lo cho công việc trôi chảy không mắc mứu. Hắn quy hoạch các dự trình cắt chuối, tự mình đi thị sát thực tế để giới hạn khu vực chuối cần thu hoạch, đánh dấu các điểm mốc bằng con dao phạt, chỉ cần một nhát chém, hắn làm cả thân chuối đổ xoài trên mặt đất. Hắn cảm thấy hài lòng khi đã vạch ra từng ranh giới như vậy cho các tổ chặt. Mười hoặc hai mươi tổ, theo tỉ lệ mỗi tổ ba ki lô mét, vị chi cả thảy là ít nhất ba chục cây số trong tầm chân, thêm vào đấy hắn chẳng biết rõ có bao nhiêu thân chuối trong tầm tay, nhưng đó là yếu tố tiên quyết để mọi việc chạy tốt. Hắn đã có sáng kiến là để cho thợ bắt đầu công việc từ nơi xa nhất, bởi vì, cùng lúc với sự mệt mỏi gia tăng, những tên thợ ngày càng tiến gần về nơi đổ hàng, và buồng chuối cuối cùng, buồng ở sát bên xe tải, sẽ rời khỏi thân cây vào hơi thở cuối cùng, chỉ cần lảo đảo một cái là đẩy thẳng nó lên thùng xe. Và bọn thợ buộc phải làm nốt để còn về nhà.
Ngày trước, để làm hài lòng César, hắn đã tổ chức những cuộc thi đua hái quả, với giải thưởng là những hộp sữa và huy chương cho ai xuất sắc nhất, một dải ruy băng vàng và xanh, một thứ cấp bậc huân chương chuối thực ra chưa bao giờ chinh phục được ai. Hắn đã lục tìm một ca khúc hùng tráng để cho hát nhịp theo sự cố gắng, một bài ca mà ngồi từ chiếc xe chỉ huy của mình, hắn vẫn có thể nghe được, một điệu nhạc hai nhịp làm nền cho cuộc diễu hành vác chuối. Nhưng giữa các tổ lại thiếu sự đồng bộ, giống như trong một điệu canon tồi, khi một gã hát sai hoặc hát nhầm sang đoạn của người bên cạnh. Chỉ tổ làm cho nản chí thêm. Thà im lặng lại tốt hơn, chỉ có như thường lệ những tiếng rên xiết và những tiếng thở mạnh dồn dập, thỉnh thoảng lại vang lên tiếng kêu của một tay thợ chặt bị đứt tay hay của một đứa cu li nào đó bị sai khớp. Guastavin là một người có niềm tin, có kỷ cương. Chừng nào mà niềm tin và kỷ cương còn rực lên trong đầu hắn thì chừng ấy hắn còn tin là mình làm việc chưa đến nơi đến chốn. Hắn có những cuộc khủng hoảng thật sự vì tuyệt vọng bởi mỗi ngày chỉ có hai mươi bốn giờ, bởi bọn cu li mỗi đứa chỉ có hai chân hai tay. Khi một kẻ nào đó bị thương, lúc đầu hắn gào toáng lên là đồ phá hoại, sau đó hắn chạy chữa nhanh chóng.
Không ai nổi dậy chống lại thứ quả cây ngu muội này, chống lại thứ phong phú bừa bãi vô độ này, thứ thiên nhiên liên tục ứ đọng phải không ngừng khai thông, thứ cấu tạo vô tận, thứ sinh sản nhọc nhằn và ẩm ướt, chống lại thứ cây bị các thời đại bỏ quên, cây chẳng ra cây, không gỗ không cành, và chống lại cái thứ hãi hùng bao phủ lên hàng ngàn hec-ta bằng hàng triệu thân gốc. Nỗi đớn đau, mệt mỏi, những đêm mất ngủ, những chuyến thị sát địa hình chẳng gây được sự ghét bỏ hay sự ghê tởm đối với chuối, mà chúng lại dẫn thẳng đến sự thù hận giữa người với người. Guastavin tố giác bọn cu li, còn bọn cu li lại gán cho Guastavin đủ thứ tội vạ. Chỉ trong thời gian ngắn, tất cả những người lao động ở nông trường chuối, từ kẻ mạt hạng tới người có máu mặt nhất, đều coi đốc công là kẻ thù duy nhất, tên thù đã áp đặt nhịp độ làm việc hết sức dữ dội, đã đo diện tích đốn chặt cây, đã ấn định giờ giấc làm việc, đã phân phát tiền lương và nhất là đã định đoạt những khoản tiền phạt ghê gớm, những mức trừ lương. Là kẻ, chỉ do một tiếng “có” hay “không” đã có thể rút ngay khẩu revolver ra. Lòng thù hận có thể thế chỗ cho rất thiều thứ khác, về mặt động lực cố gắng, nó còn mang lợi nhiều hơn bản ca hùng tráng, còn có hiệu lực nhiều hơn một cái dải ruy băng vàng và xanh, còn tự bằng lòng với cái KIK, KIK, và còn lấy đó làm nguồn cảm hứng. Chính nỗi oán thù này đã đẩy họ hành động. Sở dĩ bọn chặt chuối còn chịu đựng được là nhờ hình dung rằng họ đang chặt chính cổ của viên đốc công, còn bọn cu li khuân vác thì nghĩ rằng chúng đang vác hàng ngàn tử thi của viên đốc công. Ðiều bất ngờ đáng buồn đối với họ là, sau cả ngàn lần ám sát hắn, họ vẫn gặp lại hắn như một bóng ma lẩn quất giữa đám xe.
May cho Guastavin là kỹ thuật nông học đã làm được việc. Một chiếc phi cơ phun thuốc trừ sâu một tuần ba lần xuống đồng chuối. Nơi bọn cu li, tác dụng của thuốc trừ sâu mà họ hít thở suốt ngày làm sự mỏi mệt của họ tăng lên gấp mười. Một số, là những người già cả hay yếu đuối nhất, thì buổi tối họ lâm vào một trạng thái ngất ngây như đã lặn sâu dưới nước. Những cử chỉ của họ không còn ăn khớp nhau nữa, cả quyết tâm trừ khử viên đốc công cũng bớt xuống. Khi đêm về, trên những chiếc xe tải quay về làng, người ta có thể nghe thấy tiếng cười kỳ cục ngược đời của bọn cu li say thuốc trừ sâu.
Nhưng chính trong làng, ở những sinh hoạt an nhàn thường nhật, thì sự căm thù đốc công mới đạt tới đỉnh điểm của nó. Nó lan rộng trong giới phụ nữ. Các bà đi làm ở xưởng sấy chuối. Các nữ công nhân cấp I thì bóc chuối; cấp II, mà muốn lên được cấp này phải có thâm niên 5 năm trong ngành bóc chuối, thì thái chuối thành những miếng mỏng. Họ sử dụng những lưỡi dao nhỏ và sắc mà tối tối khi ra về, các bà phải để lại trên giá dao. Các lát chuối tròn được chuyển vào những nồi hấp lớn, từ đấy bốc ra một làn hơi dày đặc, làn hơi đó lập tức quay lại ngang qua tất cả các lỗ trổ, như thể bị các quả chuối tươi hít lại.
Lòng căm thù viên đốc công được truyền sang nhiều nhất trong đám trẻ, vì bọn này, trong mỗi lời quở mắng của người lớn, đều nhìn thấy sự đe doạ của Guastavin, cơn giận dữ của Guastavin, hình ảnh hắn ta hai má nhợt nhạt, cổ phồng lên. Khẩu súng ngắn của Guastavin, păng-păng, để mặc nạn nhân nằm hai tay bắt chéo trên sàn nhà. Đấy là những đứa trẻ đáng yêu, nhanh nhẹn, nhưng đến tuổi dậy thì, thì chúng lại có hai cục lớn mọc trên trán, hàm răng bị đẩy về phía trước, sức lớn ngừng lại, và lông mọc đầy khắp tứ chi lẻo khẻo và oằn oại của chúng. Chúng bỏ học, lũ con gái thì vào xưởng sấy, còn lũ con trai, cũng với nhiệt tình như nhau, thì sẽ lao động ở nông trường chuối. Ngay khi qua khỏi tuổi vị thành niên, chúng không còn tuổi tác gì nữa. Già cả, sồn sồn hay còn thời trai tráng, chúng hợp thành một khối xám xì và buồn tẻ xung quanh đám con cái chúng.
Một ông giáo được nhóm DEVIL’S BANANA tuyển mộ và trả lương dạy chúng theo một chương trình ngông ngáo, dùng để trông trẻ hơn là dạy dỗ trẻ. Clément thuộc về tầng lớp mà ở đây người ta gọi là những ông thầy-chuối, những gã tự đào tạo, và theo như thầy đã đọc được trong từ điển còn gọi là những người-tự-học. Cho dù thầy làm gì đi nữa, thì vẫn cứ thất vọng trước tương lai của các đứa trẻ. Thầy dạy học, dạy viết cho những người thậm chí còn không biết nói. Việc dạy học đung đưa giữa một bên này là một hiện tại không cần thiết và bên kia là một tương lai vắng bóng. Bài tập ngữ pháp là đổi thì hiện tại thành tương lai. Khi những học sinh đã biết sử dụng thuần thục thì tương lai, thì việc còn lại của chúng là làm sao quay về với thì hiện tại.
Vào giờ ra chơi, trong ngôi làng hoang vắng, chúng chia thành những băng nhóm, chúng chế ra những khẩu súng nhỏ xíu bằng gỗ, bằng dây thép, chúng chơi trò bắn súng păng-păng mày chết rồi nhé, hay trò hun chuột. Chúng rình rập xung quanh nhà Guastavin. Chúng bò lết, vây quanh nhà. Và, khi nghe thấy tiếng xe tải đưa những người đàn ông từ nông trường chuối trở về và tiếng còi hú báo hiệu giờ nghỉ của những người đàn bà, bọn chúng tranh nhau bỏ trốn tựa như đàn chim sáo đá phân tán. Các bậc cha mẹ lại gặp chúng ngay trước thềm nhà, đang ôn bài, đang đọc thuộc lòng thì tương lai.
Những người đàn ông trở về. Họ say xỉn gặp khó khăn để đi thẳng, hai cánh tay dang rộng xoay tròn, họ vấp ngã và gục xuống đất, vừa cười khoái trá vừa huơ tay chân loạn xạ. Quả là một cảnh tượng ghê gớm và nhục nhã. Sự say xỉn của bọn họ thật không tốt, bởi không phải say vì rượu vang, không phải vì rượu mạnh, và lại càng không phải do ma túy, mà là do thuốc trừ sâu. Sự say xỉn đến từ công việc, từ sự cố gắng, từ sự mệt mỏi. Không phải họ từ nhà hàng, tiệm rượu bước ra, mà họ từ cánh đồng chuối trở về, và những hành động vô kiểm soát của họ là các cơn giãy giụa của những côn trùng đang chết.
Nếu họ chỉ ho, khạc nhổ, thì sẽ là những kẻ đáng thương, nhưng đây thì không, với đầu óc trống rỗng, cặp mắt máu đỏ ngầu như bị bệnh sán óc, họ trở nên thô kệch và đáng ghê tởm. Nếu không có sự cố gắng của Clément, đã từng thuyết phục chúng tin tưởng vào phẩm cách của lao động thì những đứa trẻ đã chế giễu cha chúng. Và thái độ của những người đàn bà còn nói lên nhiều đến hậu quả mà các ông chồng gây ra nơi họ. Nín thinh, với vẻ nghiêm khắc mà ta dành cho những kẻ sắp bị ta mắng mỏ, các bà múc đầy những bình nước lớn dội lên đầu các ông chồng cho họ tỉnh lại. Thế là, khi họ cảm nhận những cơn đau đầu vật vã hành hạ, thì họ quay lại làm người.
Ðêm xuống, ngôi làng chìm trong tĩnh lặng cùng với nỗi đớn đau và niềm thù hận đang ngày càng tích tụ lại. Những người đàn bà vòng tay ôm chồng để giữ ông ta lại, vòng tay ôm con để ngăn chúng làm điều bất hạnh. Guastavin cảm nhận được tất cả mọi điều đó đang xảy ra sau lưng mình; nỗi sợ hãi qua năm tháng đã đạt tới mức chóng mặt. Thế là hắn dựng lên những chướng ngại trên các con đường và chăng đầy những hàng rào thép gai. Nhưng quả là một trận đấu vô ích. Hắn biết là hắn đang bảo vệ mạng sống của mình, nhưng tâm hồn hắn từng bị ám sát không biết bao lần thì đã tiêu tan đi từ lâu. Tiêu tan, hắn nói, và khi đã tìm được tên cho cái gì không thể đặt tên, hắn thấy tâm hồn nhẹ nhõm đi được phần nào.
