Thời gian của khỉ không giống như thời gian của người, bằng chứng là những lá thư của bà anh mỗi tháng khó khăn hơn mới đến được tay anh. Trước tiên, Alexis đã chóng lớn hơn là bà hình dung, còn lớn nhanh hơn nhiều so với Victor hồi bé khi anh ngoan ngoãn nằm chơi hàng giờ liên tục trong nôi, miệng mút mẩu tã. Khỉ mọc răng liền một lúc, những chiếc răng trang bị bộ hàm thô thiển, tựa như những nanh sói mỗi khi nó chành ngoác miệng ra. Ở phương trời kia, chắc hẳn mọi người tưởng tượng ra nó lúc nào cũng mơ màng mút chiếc núm vú cao su quết đầy mật ong. Nó đã chóng biết đi, với sự nhanh nhẹn nhún nhảy và khả năng xoay tròn một mình, trước khi loài vật khác mới tìm ra sức ngẩng cái đầu lên. Đối diện con khỉ, Victor nghĩ tới tuổi thơ yếu ớt của loài người, tới hình hài chưa hoàn chỉnh, tới những động tác kiểu côn trùng hậu đậu của nó. Con khỉ có tính tò mò không mệt mỏi, nó lục vấn mọi thứ, nó mân mê những tay nắm cửa, nó thích mở ra đóng vào những ngăn kéo và ham ngắm nhìn chất lỏng từ chai chảy ra.
Nhưng khi tiếng nói đến với những con người kia thì nó lại bị liệt vào loại chậm tiến. Để cho kẻ khác hiểu mình, nó chỉ có mỗi tiếng kêu ngắt quãng mà đôi môi rộng quá mức phát ra để biểu thị tình thương yêu, sự tò mò, niềm ham muốn và sự mãn nguyện, một tiếng kêu chát chúa phô ra cả hai hàm răng và ợ ra sự sợ hãi lẫn sự tức giận. Giữa hai thứ tiếng kêu, chẳng có gì hết, tiếng nói không thoát ra được. Vào thời điểm mà những đứa trẻ ngân nga cười nói, bập bẹ những câu hát trẻ thơ, tập tạo ngôn từ thì nó chẳng có gì hết. Giọng của nó là một sự kết đặc, đông cứng trong cổ họng mà thời gian đã rải đá lên. Một sự vỡ tiếng khủng khiếp đến trước tuổi, đã giết chết giọng nói và biến một sinh vật dễ mến thành kẻ thô lỗ. Con thú là một con người bị vỡ tiếng quá sớm. Nó sẽ chẳng nói được, nó sẽ chẳng bao giờ cất tiếng nói.
Ngay cả đôi mắt cũng sẽ mãi mãi ấn định trong cặp mắt của loài cầm thú, lúc nào cũng mang vẻ ngạc nhiên bởi một giấc mơ xuẩn ngốc và thô thiển đã làm chúng cứ mở trừng trừng không hề mấp máy. Cặp mắt mờ xỉn lờ đờ. Sâu trong lòng mắt, choán hết toàn bộ con mắt là một lòng tử chỉ to bằng đầu kim khâu, chẳng phát ra thứ ánh sáng nào cả ngoài thứ ánh sáng được phản chiếu trong đó, tùy theo từng lúc mà hiện lên màu đỏ, màu nâu đen hay màu bùn và, khi Lola chìa cái đầu vàng óng của nàng, thì sáng rực lên một màu vàng rạng rỡ như thể nó đang gặp niềm vui sướng. Khỉ cũng biết buồn nhưng không rơi nước mắt, nó cũng biết vui nhưng không mang cảm xúc. Khi cơn buồn ngủ bất chợt ập xuống, nó từ từ khép hai mí mắt co giãn của mình, những mí mắt còn dầy hơn mí người, và cũng dài hơn.
Trong giấc ngủ, con khỉ gặp lại bản chất tự nhiên của nó như ở sâu tận cùng dưới vực thẳm, hay ở tít tận cùng trong hang động. Nó chỉ thả mình vào những giấc ngủ ngắn ngủi, nhẹ nhàng, một phần của bản năng nó vẫn nghe ngóng động tĩnh, một cái bóng cũng làm nó thức giấc, và nó bật dậy với sự mau lẹ của chiếc lò xo. Đứng nhổm lên, lồm ngồm bò ngay tắp lự, mõm rà sát đất kiếm đồ ăn, đánh hơi thấy cái ga-men, môi trề ra uống thẳng thứ nước đọng vũng dưới đất. Nó đã quên hết những tập tục của con người, tất cả đều bị xóa sạch trong giấc ngủ. Phải làm lại tất cả. Nó trở lại tình trạng thô sơ, tìm ăn, đánh hơi, rồi sau đó lại ị ngay tại chỗ mà không kiêng nể gì hết. Victor đã từng nhìn thấy nó tự nếm phân mình, xéo nhằng nhịt lên đống cứt, vấy bẩn lung tung và làm thối hoăng thối hủy bằng tất cả thú tính của nó đang trỗi dậy.
Chính vào thời kỳ này mà, bằng trí nhớ yêu thương dành cho anh thủa còn là một cậu bé, bà anh đã gửi sang một bộ quần áo lính thủy có đính dấu LE REDOUTABLE (kẻ đáng gờm), bộ áo quần mà bà anh ngày ấy đã vô cùng thèm muốn nơi một đứa con nhà Favre, đến nỗi cuối cùng người ta buộc phải cho bà. Cháu chỉ vừa mặc có mỗi một lần thôi, bà nhấn mạnh. Đúng, chỉ mỗi một lần duy nhất để đi cảm ơn những cô gái nhà Favre, các cô quá tử tế. Khi ấy anh đã được nhiệt liệt tán thưởng, đấy là lần đầu tiên người ta mặc cho anh đồ con trai. Các cô thay nhau lật ngược lật xuôi anh, xem xét anh hết sức tỉ mỉ. Quần gắn vào áo bằng một loại cúc, nhưng các cúc ấy lại không được đính cẩn thận. Và chính một cô đã đơm chúng lại cho anh, cô gái già xáp lại sát thân mình anh, cúi gập xuống ngang eo anh và khâu lại rất CHẮC. Bà muốn chết vì xấu hổ, bà anh nhắc lại. Cô ấy đeo búi tóc giả gần với màu tóc của mình, nhưng thật ra sắc thái chí ít cũng khác vài ba độ. Chỗ màu tóc thay đổi, anh đã cứ muốn chạm vào đó. Khi bộ LE REDOUTABLE của anh đã được khâu xong, thì người ta đã lột nó ra rồi nhốt nó lại vào tủ.
Một con khỉ vài tháng thì mảnh dẻ hơn nhiều so với một đứa trẻ cùng tuổi, và nếu không có hàng cúc, chắc chắn nó đã tuột từ lâu rồi. Alexis tỏ ra rất hiếu động, nó giãy giụa khi người ta mặc áo quần cho nó, nhưng xong rồi, nó liền chạy vụt ra trước cửa hàng để khoe khoang. Mụ hoàng Mab đâm ngẩn tò te khi thấy thế. Động tác đầu tiên mà mụ tính làm là chạy lại gần để nhìn cho rõ, nhưng mụ lại quyết định lấy một thái độ thờ ơ, vì hẳn sẽ hợp với phẩm cách của mụ hơn. Con khỉ nhảy tưng tưng như chiếc lò xo, nó kêu ầm ĩ như cái sênh, trông nó giống như một đồ chơi máy bị lên dây cót quá căng, cứ lặp đi lặp lại cùng một động tác, làm người xem chán ngấy.
Trong nháy mắt, cả làng đều biết tin, và các bà các cô kéo nhau đến xem, con khỉ quần áo như vậy hay hơn nhiều so với lúc trên mình nó chỉ phủ đầy lông lá. Nhất định là nó y hệt một người da trắng, và tất cả mọi người như trút được gánh nặng. Trước đám người đông đảo, con khỉ thét lên vì khiếp sợ, nó tựa như một con chó bị khàn tiếng. Nó cuống quýt chạy ẩn giữa đôi chân Victor và ngăn trở không cho anh nhúc nhích cử động. Victor muốn gào lên bảo mọi người hãy đi đi, hãy để cho nó được yên.
Anh kìm lại được, vì những đứa trẻ. Tác dụng đầu tiên trong những biện pháp trả đũa của Gilbert, là trường học đã bị đóng cửa và Clément bị trao trả lại cho thư viện. Từ ấy, các đứa trẻ đi lang thang ngoài đường phố. Alexis là nguồn vui của chúng. Ngồi vật vã giữa bụi bặm, chúng chờ đợi, như chờ xem múa rối, lúc Alexis đi ra và làm đủ các trò khỉ, rồi bọn chúng cũng đáp lại Alexis bằng đủ các loại nhăn mặt khiến con vật càng trở nên hiếu động bội phần. Nhưng khi bọn trẻ nhìn thấy con khỉ con trong bộ đồng phục LE REDOUTABLE, tay quay chiếc mũ lính thủy như chơi với chiếc vòng thì bọn chúng thôi không cười nữa. Chúng chợt hiểu ra rằng Alexis thuộc về một phẩm chất cao sang hơn, một phẩm chất cho phép bận xiêm y trắng và đeo vòng vàng, một phẩm chất cho mặc đồng phục. Bộ quần áo cỏn con đã đưa vào đây chu trình của sự thèm muốn và sự hẫng hụt; sự giàu có nay lại trịch thượng chọc tức sự bần hàn. Và Victor những muốn đập cho một trận cái con khỉ, lúc này đang huênh hoang phô trương, anh đang cảm thấy có nhu cầu mãnh liệt phải đem đến cho lũ trẻ một cái gì đấy. Anh nhìn xung quanh mình, chỉ thấy độc những hộp phồng tướng, những túi đựng đồ thối rữa, và những chiếc nồi áp suất.
Chú ơi, Alexis có thể đi chơi với tụi cháu được không? Một đứa trẻ hỏi rất lễ phép. Alexis, thế bé có muốn đi chơi với những bạn nhỏ kia không? Alexis làm dáng, nó tỏ ra e thẹn, nhưng quả nó hài lòng. Nó túm chặt hai chân Victor giữa hai cánh tay của nó, rồi vừa đung đưa vừa lúc lắc cái mông, bằng chứng không thể chối cãi của một niềm vui to lớn. Để chú vào cởi quần áo nó ra đã, Victor nói với bọn trẻ, như người ta nói về một đứa trẻ được mời đến ăn chiều, là phải sửa soạn cho nó. Không, chú ơi, một bé gái nói, cứ để nó như thế, đẹp lắm, bọn cháu hứa là sẽ không làm nó bẩn đâu. Victor đồng ý, anh dặn dò chúng những lời sau cùng, đừng dẫn nó đi quá xa nhé, đừng mạnh tay với nó, đừng chơi đá bóng… Rồi anh cúi xuống bên Alexis, ôm nó trong tay, hôn nó, chúc nó buổi trưa đi chơi vui vẻ, hệt như bà anh vẫn đối xử với anh vào những dịp tương tự.
Alexis ra đi giữa hai đứa trẻ, mỗi đứa nắm một tay, nó vẫn còn nhỏ quá và đôi cánh tay dài nghêu của nó cố với lên cho tới tầm tay bọn trẻ. Victor những muốn nhờ bọn chúng bế nó lên, bởi chân nó quá ngắn, nhưng mắt anh vướng phải một đứa trẻ, một đứa bé lê la phía sau lũ con nít, nó vừa mới chập chững biết đi và đang cố gắng hết mình để bám theo rốt cùng, với những bước chân ngập ngừng và hiểm nghèo của trẻ mới tập đi, nó muốn xem con khỉ. Nhưng chính bản thân nó thì lại trần truồng, phô chiếc bụng ỏng lặc lè trên đôi chân khẳng khiu thảm hại. Thế là Victor im lặng, quay lại làm việc.
Alexis chọn đứa bé gái làm bạn thân thiết, rồi lần lượt cũng làm thân với từng đứa một, với điều kiện là chúng không sờ mó vào nó nhiều quá, bởi nó có máu buồn. Cả bọn đi xuyên qua làng, một lũ thảm thương, ăn mặc nhếch nhác và xoen xoét luôn miệng. Lưỡng lự về các trò chơi, cãi nhau về những điều nên làm, để đánh dấu một sự kiện quá đỗi phi thường như hôm nay. Không được đá bóng, không được chơi trò đổi ngôi, không được chạy đua… Thế thì sao lại không chơi trò hun chuột[1] nhỉ? Alexis này, mày có biết chơi hun chuột không? Đứa bé gái trìu mến hỏi. Rồi nó trịnh trọng tuyên bố với cả bọn rằng trò chơi hun chuột là thú tiêu khiển ưa thích của LE REDOUTABLE.
Bọn chúng nắm đuôi lôi ra một con dơi, thân nó mềm nhũn như quả vả chín nhục. Bị kìm chặt, nó chỉ cựa quậy yếu ớt. Lũ trẻ gào thét loạn xạ, nó sổ ra được và bay là là sát mặt đất, bọn chúng lại tóm được nó, lấy dây buộc vào một chân và kéo lê nó tựa như một trái bóng dọc theo đường làng, cả thân mình nó lại nảy lên dội xuống mỗi khi vấp phải một hòn đá. Bọn chúng lục kiếm những vật nhọn đầu và tìm ra một cái đinh thợ mộc, dày cộm và cong queo, bên trên phủ một lớp gỉ dày đến nỗi ta có thể nói nó đã lớn mập thêm lên, rồi bọn trẻ lại hý hoáy với một sợi dây thép gai, biến thành một vật khá nhọn. Chúng đóng đinh con dơi lên cửa trường học. Cái đinh to xé toang lớp màng mỏng của cánh dơi và con vật khốn khổ rơi bịch xuống đất. Bọn chúng nhặt nó lên, và liền một lượt, chúng đóng cả hai bên cánh sải ngay đúng các khớp. Xem này Alexis, nhìn này bé thương ơi, đứa bé gái nói, và đôi mắt nó ánh lên niềm thích thú.
Alexis có vẻ để tâm đến cái hình hài nhỏ bé bị đóng đinh đang phập phồng đau đớn. Lúc ấy thì một đứa lớn đốt một điếu thuốc bằng cỏ cuộn lại trong lớp lá chuối khô, rít vài hơi rồi đặt nó vào miệng con dơi. Sự hổn hển vì nhức nhối của con vật mạnh đến nỗi mà người ta thấy rõ đầu điếu thuốc cháy rực lên sau mỗi đợt hơi hít vào và khói bốc cao sau mỗi lần hơi thoát ra. Nó hút thuốc kìa, nó hút kìa, các đứa trẻ kêu toáng lên; cơn vật vã làm tăng nhịp thở. Bọn trẻ càng ngày càng thét to hơn, càng la nhanh hơn để họa theo sự ngạt thở của con vật nhỏ cho đến lúc trong miệng nó chỉ còn mẩu thuốc đỏ rực, đến khi mồm nó chạm vào ngọn lửa và cho đến tận lúc toàn thân nó bốc cháy hết… Bé thương ơi, bé thương này, đứa bé gái nhấn nhịp gọi, bé đã nhìn thấy chuột hun chưa? Rồi nó hôn lia lịa lên miệng con khỉ.
❀ ❀ ❀
[1] Có sự chơi chữ của tác giả: ‘chaude-souris’, với từ ‘chauve-souris’ là con dơi.
