Roger Ascham từng nói: “Nhờ trải nghiệm, ta mới tìm ra đường tắt sau một chặng dài phiêu dạt.” Nhưng chẳng mấy khi chặng dài phiêu dạt ấy lại không vắt kiệt sức ta, khiến ta chẳng còn bước tiếp nổi trên đường đời; và khi ấy, trải nghiệm phỏng có ích gì? Những trải nghiệm của Tess Durbeyfield chính là thứ kinh nghiệm làm người ta tê liệt như thế. Rốt cuộc nàng đã thấu tỏ lẽ đời, biết mình phải làm gì; nhưng giờ đây, nào ai chịu đón nhận con người nàng?

Giá như trước khi bước chân vào nhà d’Urberville, nàng biết răm rắp làm theo những lời răn dạy thâm thúy vốn quen thuộc với chính nàng cũng như bàn dân thiên hạ, hẳn nàng đã chẳng bao giờ bị lừa gạt đến nông nỗi này. Nhưng Tess đâu thể—và cũng chẳng ai trên đời này có thể—cảm nhận hết chân giá trị của những lời khuyên vàng ngọc khi còn kịp thời hưởng lợi từ chúng. Nàng—cùng bao kiếp người khác—hẳn đã có thể thưa với Chúa bằng lời cay đắng như Thánh Augustine: “Ngài đã chỉ ra một lối đi tốt đẹp hơn con đường Ngài cho phép con bước tới.”

Suốt những tháng mùa đông, nàng quanh quẩn ở nhà cha, khi thì vặt lông gia cầm, lúc nhồi béo gà tây và ngỗng, hoặc cắt may quần áo cho các em từ mớ lụa là đắt tiền mà d’Urberville từng cho, thứ mà nàng đã khinh bỉ vứt xó một góc. Nàng quyết không bao giờ cầu cạnh hắn. Nhưng những lúc người ta ngỡ nàng đang cắm cúi làm lụng chăm chỉ, nàng lại thường vòng tay ra sau gáy, lặng lẽ thả hồn theo những nỗi trầm tư.

Nhìn dòng thời gian xoay vần theo năm tháng, nàng chiêm nghiệm từng cột mốc đã qua như một triết gia: đêm định mệnh hủy hoại đời nàng tại Trantridge giữa bóng tối thâm u của khu rừng The Chase; rồi ngày đứa con thơ chào đời và lìa đời; ngày sinh nhật của chính nàng; cùng bao ngày tháng khác được khắc ghi bởi những biến cố có nàng dự phần. Rồi một buổi chiều nọ, khi soi bóng trong gương ngắm nét thanh xuân của mình, nàng chợt giật mình nghĩ đến một ngày còn trọng đại hơn thảy: ngày nàng nhắm mắt xuôi tay, khi mọi nét xuân thì này đều tan thành mây khói. Ngày ấy đang ranh mãnh ẩn mình khuất lấp giữa muôn ngày trong năm, chẳng hề để lại một dấu hiệu hay thanh âm nào mỗi bận nàng lướt qua nó trong vòng quay thường niên; thế nhưng nó vẫn sờ sờ ở đó, chắc chắn khôn cùng. Ngày ấy là ngày nào? Cớ sao mỗi năm khi chạm mặt cái cột mốc lạnh lẽo kia, nàng lại chẳng hề cảm thấy một cơn ớn lạnh rùng mình? Trong đầu nàng dội về ý nghĩ của Jeremy Taylor, rằng vào một thời khắc nào đó ở tương lai, những kẻ quen biết nàng sẽ buột miệng: “Hôm nay là ngày... ngày con bé Tess Durbeyfield tội nghiệp qua đời”; và trong tâm trí họ, lời nói ấy bình thản đến vô cùng. Về cái ngày vốn dĩ là điểm dừng chung cuộc của đời nàng giữa cõi nhân gian vô tận, nàng chịu chẳng thể biết nó nằm ở tháng nào, tuần nào, mùa nào hay năm nào.

Gần như chỉ trong một bước ngoặt đột ngột, Tess đã lột xác từ một cô gái ngây thơ thành một người phụ nữ sâu sắc. Nét trầm tư hằn lên khuôn mặt, và đôi khi trong giọng nói nàng lại thoáng ngân lên một âm sắc bi thương. Đôi mắt nàng dường như to hơn và biết nói hơn. Nàng đã trở thành một giai nhân kiều diễm; diện mạo nàng thanh tú, cuốn hút khôn tả; còn tâm hồn nàng là tâm hồn của một người phụ nữ mà bao dông bão thăng trầm của một hai năm qua tuyệt nhiên chẳng thể làm cho suy sụp hay thoái hóa. Nếu không vì định kiến của miệng lưỡi thế gian, thì những trải nghiệm cay đắng kia âu cũng chỉ là một bài học khai tâm sâu sắc của trường đời.

Thời gian gần đây nàng sống khép kín đến mức nỗi niềm riêng của nàng, vốn chưa từng bị lộ tỏ tường tận, nay gần như đã chìm vào quên lãng ở Marlott. Nhưng nàng hiểu quá rõ rằng mình chẳng thể nào tìm lại được sự thanh thản thực sự nơi đây—nơi từng chứng kiến sự đổ vỡ tan tành trong nỗ lực “nhận họ hàng”, và thậm chí là mưu cầu một mối thâm giao gắn kết qua nàng, với gia tộc d’Urberville giàu có. Ít nhất nàng cũng chẳng thể nguôi ngoai cho đến khi năm tháng dài dằng dặc xóa nhòa đi nỗi day dứt khôn nguôi ấy. Dẫu vậy, ngay lúc này, Tess vẫn cảm nhận được mạch nguồn hy vọng của sự sống đang âm ỉ sưởi ấm tâm can; nàng vẫn có thể tìm thấy hạnh phúc ở một xó xỉnh xa xôi nào đó, nơi không vướng bận chút ký ức xưa cũ. Trốn chạy quá khứ và tất thảy những gì dính líu tới nó cũng đồng nghĩa với việc chôn vùi nó, và muốn vậy, nàng buộc phải rời khỏi nơi này.

Liệu có thật là một lần mất mát thì trinh bạch sẽ vĩnh viễn không còn? Nàng vẫn thường tự hỏi mình như thế. Nàng có thể chứng minh điều đó là sai lầm nếu nàng phong kín được chuyện đã qua. Sức sống phục sinh vốn chan chứa khắp thế giới muôn loài lẽ nào lại chối từ riêng người thiếu nữ?

Nàng kiên nhẫn đợi chờ rất lâu mà vẫn chưa tìm được cơ hội cho một khởi đầu mới. Rồi một mùa xuân đẹp tuyệt vời lại về, nhựa sống nảy mầm cựa quậy rạo rực trong từng chồi non dường như nghe thấy được; nó lay động tâm can nàng, cũng như lay động muông thú nơi hoang dã, thôi thúc nàng cháy bỏng một ước muốn ra đi. Cuối cùng, vào một ngày đầu tháng Năm, nàng nhận được thư từ một người bạn cũ của mẹ—người mà từ lâu nàng đã đánh tiếng hỏi thăm dù chưa từng giáp mặt—báo rằng một nông trại cách đó nhiều dặm về phương nam đang cần một cô vắt sữa thạo việc, và ông chủ trang trại sẽ rất vui lòng nhận nàng vào làm trong những tháng hè.

Nơi ấy dẫu chưa xa xôi như lòng nàng hằng mong mỏi, nhưng có lẽ cũng đủ cách biệt, bởi tầm hiểu biết và tiếng tăm của nàng trước nay vốn chỉ quẩn quanh trong một góc hẹp hòi. Với những ai có chân trời sống chật hẹp, thì vài dặm đường dài tựa vĩ độ địa lý, một xứ đạo rộng lớn như một quận, và một quận chẳng khác nào cả một tỉnh hay một vương quốc bao la.

Về một điểm, lòng nàng đã kiên định sắt son: sẽ không còn những lâu đài xây trên cát gắn với cái tên d’Urberville trong giấc mộng và hành động của cuộc đời mới. Nàng sẽ chỉ là Tess, cô gái vắt sữa, và không gì khác nữa. Mẹ nàng hiểu quá rõ tâm can con gái ở điểm này dẫu đôi bên chưa từng hé môi bàn luận, đến nỗi bà cũng chẳng bao giờ đả động đến dòng dõi hiệp sĩ quý tộc ngày xưa nữa.

Thế nhưng thói đời trớ trêu thay, một trong những điều khiến nàng thấy hứng thú với chốn ở mới lại là sự tình cờ may mắn khi nó nằm gần quê cha đất tổ của nàng (bởi tổ tiên nàng không phải người vùng Blakemore, dù mẹ nàng là người Blakemore rặt). Nông trại mang tên Talbothays, nơi nàng sắp tới, nằm không xa mấy điền trang thuở trước của dòng họ d’Urberville, kề cận những hầm mộ gia tộc nguy nga của các bậc bà cố cùng những phu quân quyền uy một thuở. Nàng sẽ có thể nhìn vào đó mà suy ngẫm, chẳng những về sự sụp đổ của nhà d’Urberville như thành Babylon điêu tàn, mà còn về sự trinh trắng của một hậu duệ hèn mọn cũng có thể tan biến trong câm lặng như thế nào. Suốt dọc đường, nàng băn khoăn tự hỏi liệu có điều kỳ diệu tốt lành nào sẽ đến khi nàng đặt chân lên mảnh đất tổ tiên; và một luồng sinh khí nào đó bên trong nàng cứ tự nhiên trỗi dậy như dòng nhựa sống cuộn chảy trong cành non. Đó là sức trẻ bất ngờ bừng tỉnh, dâng trào mãnh liệt trở lại sau những chuỗi ngày tạm thời bị kìm hãm, mang theo niềm hy vọng cùng bản năng bất diệt luôn hướng về niềm hoan lạc của đời mình.