"Ta đã đoán trước được điều đó," Timothy Robinson nói. Giọng điệu của ông khiến máu dồn cả lên mặt Ellis Duncan. Cậu thiếu niên mấp máy môi như muốn châm biếm một câu giận dữ, nhưng rồi cũng bặm lại ngay với một vẻ quả quyết cứng cỏi trông lạ lùng giống hệt của Timothy Robinson.
"Khi nghe tin người cha lười biếng, vô tích sự của cháu đã qua đời, ta đã biết thể nào cháu và mẹ cháu cũng sẽ tìm đến ta để cầu cứu," Timothy Robinson lạnh lùng nói tiếp. "Nhưng cháu lầm to nếu nghĩ rằng ta sẽ bố thí cho. Cháu chẳng có chút liên can gì với ta, dẫu cho cha cháu có là anh em cùng cha khác mẹ với ta đi nữa – hoàn toàn không có. Mà ta thì vốn chẳng nổi tiếng gì với lòng trắc ẩn."
"Timothy Robinson cười nhạt. Quả thực, ông nổi tiếng là kẻ chẳng có chút lòng thương người nào. Hàng xóm thường gọi ông là kẻ 'keo kiệt' và 'bủn xn'. Vài người còn đi xa đến mức gọi ông là 'gã keo kiệt bn xỉn'. Điều này thì không đúng. Tuy nhiên, không thể chối cãi rằng Timothy Robinson nắm chặt túi tiền của mình, và dù thỉnh thoảng ông vẫn hào phóng quyên góp cho những hoàn cảnh thực sự lay động được ông, nhưng những trường hợp như vậy rất hiếm hoi."
"Cháu không xin bố thí đâu, chú Timothy," Ellis điềm đạm đáp. Cậu nén nỗi đau đớn khi nghe những lời lăng mạ cha mình, bởi chà, khổ nỗi cậu thừa biết điều đó chẳng có gì là sai. "Cháu mong sẽ nuôi sống mẹ bằng sức lao động chăm chỉ và lương thiện của mình. Và cháu cũng không xin chú nhận vào làm việc vì tình họ hàng đâu. Cháu nghe nói chú đang cần người làm thuê, và cháu đến đây – cũng giống như cháu sẽ tìm đến bất cứ ai khác nếu nghe được tin tương tự – để xin chú thuê cháu."
"Đúng là ta đang cần người," chú Timothy cộc lốc nói. "Một người làm – chứ không phải một thằng nhãi ranh mới mười bốn tuổi, chẳng tích sự gì. Ta cần một kẻ có sức lực và chịu khó làm việc."
Ellis lại đỏ bừng mặt và một lần nữa cậu tự kiềm chế bản thân. "Cháu chịu khó làm việc mà, chú Timothy, và cháu nghĩ chú cũng sẽ thấy cháu có đủ khả năng nếu chú thử giao việc. Tất nhiên, lúc đầu cháu sẽ chỉ nhận mức lương thấp hơn người lớn."
"Cháu sẽ chẳng nhận được bất kỳ loại lương nào từ ta đâu," Timothy Robinson dứt khoát ngắt lời. "Ta nói thẳng cho cháu biết là ta sẽ không thuê cháu đâu. Cháu là con của kẻ chẳng ra gì nên không thể làm việc cho ta được. Cha cháu là kẻ lười biếng, bất tài và tệ nhất là không đáng tin cậy. Ta từng thử giúp ông ấy một lần, và tất cả những gì ta nhận lại chỉ là sự thua lỗ và vô ơn. Ta không muốn dính dáng đến bất kỳ ai giống như ông ấy ở trang trại của mình. Ta không tin tưởng cháu, thế nên Ellis, tốt hơn hết là cháu hãy xéo đi. Ta không còn thời gian để phí phạm nữa."
Ellis lủi thủi bước đi, đôi tai đỏ bừng vì tức giận và tủi hổ. Trên đường về nhà, trong lòng cậu ngập tràn những cay đắng. Tất cả những gì chú Timothy nói về cha cậu đều là sự thật, và Ellis thấu hiểu điều đó trở thành một gót Achille nặng nề nhường nào trong nỗ lực tìm kiếm việc làm của cậu. Chẳng ai muốn chuốc lấy rắc rối với "đứa con trai của lão Sam Duncan" cả, dẫu cho không ai thô lỗ và cay nghiệt đến mức tát nước vào mặt như người chú Timothy.
Sam Duncan và Timothy Robinson là anh em cùng cha khác mẹ. Sam, người anh, là con riêng của bà Robinson trong cuộc hôn nhân trước. Chưa từng có cặp thiếu niên nào lại khác nhau đến thế. Sam là một kẻ lười biếng, lêu lổng, đáng chịu mọi lời cay nghiệt người đời dành cho hắn. Hắn không chịu làm việc và chẳng ai có thể trông cậy vào hắn, nhưng bù lại, hắn là một chàng trai khôi ngô với những cách cư xử thu hút thời trẻ, và ban đầu mọi người quý hắn hơn gã Timothy khô khan, cộc cằn và chăm chỉ. Mẹ chúng qua đời khi cả hai còn nhỏ, nhưng ông Robinson rất quý Sam nên cậu bé có một mái ấm đủ đầy. Khi Sam hai mươi hai tuổi và Timothy mười-tám, ông Robinson đột ngột qua đời mà không để lại di chúc. Toàn bộ gia tài thuộc về Timothy. Sam lập tức bỏ đi. Hắn tuyên bố sẽ không ở lại đó để chịu cảnh bị Timothy "ra lệnh".
Hắn thuê một ngôi nhà nhỏ trong làng, kết hôn với một cô gái "tốt hơn hắn gấp bội", và bắt đầu kiếm sống bằng nghề làm thuê theo ngày. Hắn cứ sống một cách lêu lổng, vay mượn và trốn tránh trách nhiệm qua ngày qua tháng. Có lần Timothy Robinson, có lẽ động lòng thương xót cho vợ con của Sam, đã thuê hắn làm việc trong một năm với mức lương cao hơn hầu hết những người làm thuê khác ở Dalrymple. Sam lêu lổng hết một tháng, rồi đâm ra tự ái và bỏ việc ngay giữa vụ thu hoạch cỏ khô. Kể từ đó, Timothy Robinson hoàn toàn rũ bỏ trách nhiệm với hắn.
Khi Ellis mười bốn tuổi thì Sam Duncan qua đời, sau một cơn bệnh kéo dài ròng rã suốt một năm trời. Trong khoảng thời gian ấy, gia đình họ sống nhờ vào lòng hảo tâm của những người hàng rọ xóm giềng động lòng thương cảm, bởi Ellis không thể rời cha để đi kiếm tiền dù chỉ là chợp nhoáng. Bà Duncan là một người phụ nữ nhỏ thó, mảnh mai, sức cùng lực kiệt vì cuộc đời nhọc nhằn, chẳng đủ sức khỏe để một mình chăm sóc chồng.
Khi Sam Duncan đã qua đời và được chôn cất cẩn thận, Ellis xốc lại tinh thần và tự vạch ra đường đi nước bước cho bản thân. Cậu phải kiếm sống cho mẹ và chính mình, và phải bắt đầu ngay lập tức. Cậu cao lớn và khỏe mạnh hơn so với độ tuổi, lại có một nền tảng học vấn khá tốt, nhờ người mẹ đã kiên quyết bắt cậu đi học dẫu cậu từng nài nỉ xin nghỉ để đi làm. Cậu vốn là một người ít nói, và chẳng ai ở Dalrymple hiểu rõ về cậu. Nhưng họ lại biết tuốt về người cha quá cố của cậu, thế nên chẳng đời nào có chuyện ai chịu thuê Ellis trừ phi cậu đồng ý làm việc với mức tiền công rẻ mạt vừa đủ mua vài mảnh vải che thân.
Ellis đã chẳng tìm đến chú Timothy nếu như cậu chưa tuyệt vọng trong việc tìm kiếm một chốn dung thân nơi khác. Giờ đây, hy vọng ấy cũng đã vụt tắt. Đã gần cuối tháng Sáu và bất cứ ai cần người giúp việc đều đã tìm được người ưng ý. Cậu nhìn đi đâu cũng chẳng thấy một tia hy vọng nào về việc làm ăn.
"Ước gì mình có một cơ hội!" cậu đau khổ thầm nghĩ. "Mình biết mình không lười biếng hay chậm chạp – mình biết mình có thể làm việc – miễn là có cơ hội để chứng minh điều đó."
Cậu đang ngồi trên hàng rào của bãi chăn thả cây cơm cháy nhà Fillmore khi nghĩ thế, sau khi đi đường tắt băng qua các cánh đồng. Bãi chăn thả này khá nổi tiếng ở Dalrymple. Vốn là một mảnh đất màu mỡ và phì nhiêu, nơi đây gần như đã bị tàn phá bởi sự sinh trưởng mạnh mẽ và dai dẳng của những bụi cây cơm cháy. Lão Thomas Fillmore ban đầu từng cố gắng tiêu diệt chúng bằng cách phát quang "vào đêm không trăng". Thế nhưng lũ cơm cháy có vẻ chẳng màng gì đến mặt trăng hay lưỡi hái, cứ thế đâm chồi nảy lộc và xanh tốt quanh năm. Hai năm qua, lão Thomas đã buông xuôi, chấp nhận để mặc cho đám cây cơm cháy tung hoành theo ý muốn.
Thomas Fillmore, một lão già còng lưng với khuôn mặt nhăn nheo như quả óc chó, đi xuyên qua những bụi rậm lúc Ellis đang ngồi trên hàng rào.
"Chào Ellis. Có thấy mấy con bê đốm của ta đâu không? Ta đi tìm chúng hơn tiếng đồng hồ nay rồi."
"Dạ không, cháu không thấy con bê nào cả – nhưng mà khối con đang ẩn nấp trong bãi cỏ này mà mắt thường không nhìn thấy được đấy chứ ạ," Ellis mỉm cười nói.
Lão Thomas buồn rầu lắc đầu. "Mấy bụi cơm cháy ấy đã làm ta bó tay rồi," lão nói. "Cậu có bao giờ thấy cảnh tượng nào tệ hơn thế này không? Chắc cậu khó mà tin được là cách đây hai mươi năm, chẳng có mảnh đất nào ở Dalrymple này tốt hơn thửa ruộng này đâu, đúng không? Cỏ mọc ở đây tươi tốt làm sao!"
"Đất đai chắc vẫn tốt như xưa nếu có thứ gì đó được tạo cơ hội mọc lên trên đó chứ ạ," Ellis nói. "Bộ người ta không nhổ tận gốc đám cây cơm cháy ấy đi được sao chú?"
"Đó sẽ là một công việc gãy cả lưng, nhưng ta đoán là vẫn làm được nếu ai đó có đủ cơ bắp, sự kiên nhẫn và thời gian để giải quyết nó. Ở tuổi này thì ta chẳng còn cái đầu tiên, còn người làm thuê của ta thì thiếu cái thứ hai. Và chẳng ai chịu làm việc đó với số tiền mà ta có khả năng trả cả."
"Chú sẽ trả cháu bao nhiêu nếu cháu nhận việc dọn sạch đám cây cơm cháy ở thửa ruộng này cho chú, thưa chú Fillmore?" Ellis điềm đạm hỏi.
Lão Thomas ngước nhìn cậu với vẻ mặt đầy kinh ngạc, nhưng rồi dần trở lại vẻ ranh mãnh vốn có khi nhận ra Ellis nói thật. "Cậu chắc phải đang túng quẫn lắm mới đi tìm việc kiểu này," lão nói.
"Cháu đúng là vậy," Ellis ngắn gọn đáp.
"Ừm, để ta xem nào." Lão Thomas cẩn thận tính toán. Lão chưa bao giờ chịu trả quá một xu cho bất cứ thứ gì nếu có thể, và nổi tiếng là kẻ kì kèo tráo trở. "Ta sẽ trả cậu mười sáu đô-la nếu cậu dọn sạch toàn bộ mảnh đất này," cuối cùng lão lên tiếng.
Ellis nhìn ra bãi đất. Cậu biết chút ít về công việc dọn dẹp những bụi cây cơm cháy, và cậu cũng thừa hiểu rằng mười sáu đô-la là mức tiền công quá bèo bọt cho công việc này. Hầu hết những bụi cơm cháy đều cao hơn đầu người, với những bộ rễ to đùng, dày hơn cả cổ tay, cắm sâu vào lòng đất.
"Nó đáng giá hơn thế nhiều, thưa chú Fillmore," cậu nói.
"Đối với ta thì không," lão Thomas cộc lốc đáp lời. "Ta còn khối đất khác và ta là một lão già chẳng có con trai. Ta không đời nào vung tiền ra để làm lợi cho kẻ xa lạ nào đó sẽ đến sau ta đâu. Cậu chịu thì nhận mười sáu đô-la, không thì thôi."
Ellis nhún vai. Cậu chẳng còn hy vọng gì khác, và mười sáu đô-la dẫu sao vẫn hơn không. "Được rồi, cháu nhận," cậu nói.
"Thế thì, nghe đây," lão Thomas láu lỉnh nói, "Ta trông đợi cậu phải làm việc thật cẩn thận đấy, chàng trai trẻ. Nhớ là không được chặt ngang gốc đâu nhé; phải đào tận gốc rễ lên cơ. Và ta cũng mong cậu đã nhận thì phải làm cho đến nơi đến chốn, chứ đừng có bỏ dở giữa chừng nếu vớ được cơ hội kiếm việc nào khá hơn đấy."
"Cháu sẽ xử lý xong xuôi đám cơm cháy của chú rồi mới rời đi," Ellis hứa chắc nịch.
Hôm sau Ellis bắt đầu công việc. Động thái đầu tiên của cậu là chặt hạ toàn bộ đám bụi rậm và chất thành từng đống để đốt. Công việc này mất hai ngày và tương đối nhẹ nhàng. Sang ngày thứ ba, Ellis bắt đầu đối phó với hệ thống rễ cây. Đến cuối buổi sáng, cậu đã thấm thía thế nào là dọn dẹp một bãi cây cơm cháy, nhưng cậu nghiến chặt răng và kiên quyết kiên trì đến cùng. Vào buổi chiều, Timothy Robinson, người có trang trại liền kề với khu đất của Fillmore, đi ngang qua và dừng bước với vẻ kinh ngạc khi nhìn thấy Ellis đang bận rộn đào bới và giật tung những chùm rễ cơm cháy to tướng, dai dẳng và cứng đầu. Cậu thiếu niên không nhìn thấy người chú của mình, mà cứ miệt mài làm việc với một nguồn năng lượng và sức mạnh khiến người chú phải suy nghĩ.
"Thằng bé đó chắc chắn không thừa hưởng cơ bắp này từ Sam," Timothy thầm nghĩ. "Sam chắc đã ngất xỉu ngay khi chỉ mới nghĩ đến chuyện đào gốc cây cơm cháy. Có lẽ mình đã hiểu lầm thằng bé. Thôi được, để xem nó trụ được bao lâu."
Ellis đã trụ vững. Đám cây cơm cháy cũng cố gắng bám trụ, nhưng chúng chẳng thấm tháp gì so với sự kiên trì của cậu thiếu niên. Tuy nhiên, đó thực sự là một công việc nặng nhọc và Ellis không bao giờ quên được. Tuần này qua tuần khác, cậu oằn mình dưới cái nắng hè oi bức để đào, chặt và kéo từng bộ rễ lên. Công việc tưởng chừng như vô tận, và tiến độ mỗi ngày của cậu chậm chạp đến nản lòng. Cậu từng hy vọng sẽ hoàn thành trong một tháng, nhưng rồi nhanh chóng nhận ra rằng nó sẽ phải mất tới hai tháng. Thỉnh thoảng, Timothy Robinson lại lang thang đi qua và nhìn đống rễ cây ngày một cao lên cùng dải đất đã được dọn sạch đang dần mở rộng. Nhưng ông không bao giờ nói chuyện với Ellis và cũng chẳng đưa ra lời bình luận nào về vấn đề này với bất kỳ ai.
Vào một buổi tối, khi cánh đồng đã được làm xong khoảng nửa phần, Ellis lê cơ thể mệt mỏi hơn mọi ngày trở về nhà. Hôm nay trời thật oi bức. Từng khúc xương và thớ cơ trong người cậu đều đau nhức ê ẩm. Cậu buồn bã tự hỏi liệu mình có bao giờ đi đến điểm cuối của cái bãi cây cơm cháy khốn khổ kia không. Khi về đến nhà, Jacob Green ở Westdale đang đợi sẵn ở đó. Jacob chẳng vòng vo tam quốc mà đi thẳng vào mục đích chuyến đi của mình.
"Thằng bé làm thuê cho tôi vừa bị gãy chân, và tôi phải tìm người thay thế ngay lập tức. Có người giới thiệu tôi đến chỗ cậu. Chắc tôi sẽ thử thuê cậu đấy. Mười hai đô-la một tháng, bao ăn ở. Cậu thấy sao?"
Khuôn mặt Ellis bừng lên vẻ vui mừng trong giây lát. Mười hai đô-la một tháng và một công việc ổn định lâu dài! Nhưng rồi cậu sực nhớ đến lời hứa với ông Fillmore. Trong khoảnh khắc, cậu đã phải đấu tranh với sự cám dỗ. Sau đó, cậu đã chế ngự được nó. Có lẽ sự tôi luyện qua nhiều lần chạm trán với đám rễ cây cơm cháy kia đã giúp cậu làm được điều đó.
"Cháu rất tiếc, chú Green," cậu ngập ngừng nói. "Cháu rất muốn đi, nhưng không thể được. Cháu đã hứa với chú Fillmore là sẽ dọn sạch bãi cây cơm cháy của chú ấy khi đã bắt tay vào làm, và cháu phải mất thêm một tháng nữa mới xong cơ."
"Thế thì tôi chịu cậu đấy, lại đi từ chối một lời đề nghị ngon ăn vì lão già Tom Fillmore," Jacob Green nói.
"Cháu không làm vì chú Fillmore – cháu làm vì chính mình," Ellis kiên quyết đáp. "Cháu đã hứa thì phải giữ lời."
Jacob làu bàu lái xe rời đi. Trên đường đi, anh ta gặp Timothy Robinson và dừng lại để kể lể về nỗi bực dọc của mình.
Phải thừa nhận rằng trong suốt tháng tiếp theo, có những lúc Ellis cảm thấy hối hận vì đã từ chối lời đề nghị của Jacob Green. Nhưng rồi đến cuối tháng, công việc đã hoàn thành và bãi cây cơm cháy nhà Fillmore giờ đây không còn là bãi cơm cháy nữa. Tất cả những gì còn sót lại của lũ cây cơm cháy, từ gốc đến cành, đều đã được chất thành một đống khổng lồ sẵn sàng để đốt.
"Và khi nào nó khô hẳn, cháu sẽ sang đây châm lửa đốt," Ellis nói với ông Fillmore. "Cháu muốn tự tay tận hưởng sự thỏa mãn đó."
Old Thomas nói: "Cậu đã hoàn thành công việc một cách vô cùng xuất sắc. Đây là mười sáu đô-la của cậu, và từng xu trong số đó đều là mồ hôi nước mắt kiếm được, nếu có đồng tiền nào xứng đáng thì chính là nó, ta phải công nhận điều đó. Trong người cậu chẳng có chút lười biếng nào đâu. Nếu sau này cậu cần một lời giới thiệu, cứ đến tìm ta."
Khi Ellis đi ngang qua khu đất của Timothy Robinson trên đường về nhà, chính lão ta đã xuất hiện, thong thả đi ra từ lối đi riêng. "À, Ellis," lão nói, bắt chuyện với người cháu trai lần đầu tiên kể từ cuộc gặp gỡ hai tháng trước, "thế là cậu đã hoàn thành công việc của mình rồi à?"
"Dạ vâng, thưa chú."
"Kiếm được mười sáu đô-la rồi chứ gì? Số tiền đó đáng giá gấp bốn lần đấy. Lão Tom đã lừa cậu rồi. Cậu thật ngốc khi không chịu về làm cho Green lúc có cơ hội."
"Cháu đã hứa sẽ làm xong bãi đất cho chú Fillmore rồi mới đi, thưa chú!"
"Hừm! Thế giờ cậu định làm gì tiếp?"
"Cháu chưa biết. Tuần tới là vào vụ thu hoạch rồi. Cháu có thể xin vào đâu đó làm phụ việc thời vụ xem sao."
Sau một thoáng im lặng, người chú đột ngột lên tiếng: "Ellis, ta chuẩn bị sa thải gã làm thuê của ta. Hắn chẳng được tích sự gì trên đời cả. Cậu có muốn thay thế vị trí của hắn không? Ta sẽ trả cậu mười lăm đô-la một tháng cộng thêm bao ăn ở."
Ellis trân trân nhìn Timothy Robinson. Chậm rãi, cậu đáp: "Cháu tưởng chú bảo rằng chú không có chỗ cho đứa con trai của cha cháu cơ mà."
"Ta đổi ý rồi. Ta đã tận mắt chứng kiến cách cậu giải quyết đống cây cơm cháy đó. Ôi trời đất ơi, chẳng có bài kiểm tra nào tốt hơn thế để thử thách một người ngoài việc nhổ sạch mấy thứ rễ cây đó đi cả. Ta thừa biết cậu là người làm được việc. Khi Jacob Green kể cho ta nghe lý do vì sao cậu từ chối lời đề nghị của cậu ta, ta biết chắc chắn mình có thể tin tưởng cậu được. Cậu cứ về làm cho ta, ta sẽ đối xử tử tế với cậu. Ta chẳng còn họ hàng thân thích nào ngoài cậu cả. Mà này, Ellis. Ta đã chán ngấy mấy người quản gia thuê đợt này rồi. Mẹ cháu có muốn đến sống cùng chúng ta và lo toan mọi việc trong nhà một chút không? Ta có một cô bé giúp việc ngoan ngoãn, nó sẽ không phải làm việc quá vất vả đâu, nhưng dù sao cũng cần phải có một người đứng đầu một gia đình chứ. Bà ấy hẳn phải là người tháo vát – vì cháu đã được thừa hưởng những phẩm chất tốt đẹp từ ai đó, và Chúa biết rõ là cháu chẳng thừa hưởng được gì từ người cha của mình cả."
Ellis cung kính nhưng cương quyết thưa: "Cháu rất biết ơn và xin nhận lời đề nghị của chú, thưa chú Timothy, và cháu chắc chắn mẹ cháu cũng vậy. Nhưng có một điều cháu bắt buộc phải nói rõ. Cha cháu có lẽ đúng là người như những gì chú vừa nói – nhưng ông ấy đã qua đời – và nếu cháu đến đây ở với chú, thì phải với một thỏa thuận rằng từ nay sẽ không bao giờ có thêm bất kỳ lời chê bai nào nhắm vào ông ấy nữa."
Timothy Robinson mỉm cười – một nụ cười kỳ lạ, vặn vẹo nhưng ẩn chứa trong đó sự trìu mến và thấu hiểu. "Được thôi," ông nói. "Ta sẽ không bao giờ nhắc lại những thiếu sót của ông ấy trước mặt cháu nữa. Cứ đến đây với ta – và nếu ta thấy cháu luôn chăm chỉ và đáng tin cậy như cách cháu đã chứng minh khi đối phó với đám cơm cháy ấy, rất có thể có ngày ta sẽ quên mất việc cháu không phải là con ruột của mình."
