Cái chết — một đề tài quá lớn lao để có thể bàn luận theo cách này — quả thực là đề tài lớn nhất — thế mà tôi lại chỉ gửi đến bạn vài dòng ngẫu hứng về nó — hệt như cách người ta vội vã viết những dòng cuối của một bức thư cốt để kịp chuyến bưu phẩm cuối ngày. Chỉ là tôi tin rằng những dòng này, đặc biệt là những đoạn thơ được trích dẫn, có thể để lại đâu đó dư hương của lòng quả cảm tinh thần. Bởi lẽ, tôi vốn thích nhìn nhận mọi đề tài thực sự lớn lao một cách gián tiếp, qua những lối rẽ và sự gợi mở. Nào là âm thanh kỳ diệu từ những giọng ca tuyệt vời hay từ những nghệ sĩ tài hoa — rồi đến những tia chói lọi mang thi vị đậm sâu hơn nữa — tất cả hòa nhịp tâm hồn chúng ta với cái chết, hoặc hướng nó về cõi ấy. Hãy lắng nghe một khúc ca từ bài "Crossing the Bar" sáng tác buổi xế tờ mờ của Tennyson:

Twilight and evening bell,

And after that the dark!

And may there be no sadness of farewell,

When I embark;

For tho' from out our bourne of Time and Place

The floods may bear me far,

I hope to see my Pilot face to face<When I have crost the bar.

Phải chăng tôi đang khơi nguồn cho đoàn thuyền thơ ca ra khơi thành hàng? Vậy thì xin gửi tiếp một bài tứ tuyệt của Phrynichus từ thời xa xưa dành tặng một bậc danh nhân được Athens mến mộ:

Thrice-happy Sophocles! in good old age,

Bless'd as a man, and as a craftsman bless'd,

He died; his many tragedies were fair,

And fair his end, nor knew he any sorrow.

Quả thực, một thứ âm nhạc nào đó, đặc biệt là những khúc dạo tấu ngẫu hứng bởi một nghệ sĩ giỏi vào lúc chạng vạng — hay những buổi thẩn thơ một mình dọc bờ biển, trên đồng cỏ hay triền núi, xét cho cùng — đều khơi gợi tâm trạng rất đỗi phù hợp. Dữ dội thay, ngôn từ thật khó diễn tả — thậm chí là bất khả thi. Chắc hẳn bất kỳ ai cũng sẽ nhớ đến những khúc ballad, những bài ca hay thánh vận (có thể là cả những bản nhạc không lời) từng đánh thức một cách đầy kỳ lạ nhưng cũng rất rõ ràng ý niệm về cái chết, về cõi huyền bí, về thế giới bên kia, theo cách mà không lời tuyên bố hay bài giảng đạo nào sánh được — và khiến nó lững lờ trôi đến sát bên ta. Một cái chết êm ả (nếu có thể gọi như vậy) suy cho cùng cũng là một kết quả sinh lý học nhiều không kém gì tâm lý học. Cội nguồn của nó thực ra bắt đầu từ trước khi lọt lòng, rồi từ đó được định hình và tác động trực tiếp hay gián tiếp, thậm chí được tạo nên (từ gốc rễ dạ dày) bởi vạn vật từ khoảnh khắc ấy cho đến tận lúc nó xảy ra. Thế nhưng, ở đây lại có một tác phẩm (bài "Burning Driftwood" của Whittier) mang sắc thái hoàn toàn ngược lại:

I know the solemn monotone

Of waters calling unto me;

I know from whence the airs have blown,

That whisper of the Eternal Sea;

As low my fires of driftwood burn,

I hear that sea's deep sounds increase,

And, fair in sunset light, discern

Its mirage-lifted Isles of Peace.

Tựa như làn gió vô hình thổi qua sau một ngày dài oi ả, cái chết đôi khi đến vào phút cuối, đem lại sự xoa dịu và sảng khoái, thậm chí tràn đầy sức sống. Trong không ít trường hợp, đoạn kết ấy thậm chí dường như là một thứ ngất ngây hoan lạc. Dĩ nhiên vẫn có những cái chết đau đớn, nhưng tôi không cho rằng đó là quy luật chung. Trong số hàng trăm người mà chính mắt tôi thấy ngã xuống trên chiến trường và trong các bệnh viện suốt thời nội chiến, những trường hợp chịu đựng nỗi đau đớn hay cơn hấp hối quằn quại là vô cùng hiếm hoi. (Đó là một gợi ý kỳ thú về sự bất tử khi các năng lực tinh thần và cảm xúc vẫn giữ được sự minh mẫn tuyệt đối qua mọi giông bão, trong khi cảm giác đau đớn và ý chí thể xác đã mai một hoặc thậm chí biến mất.)

Rồi xin hãy đọc đoạn thơ sau đây, trước khi suy tưởng trở nên cũ mòn:

Now, land and life, finale, and farewell!

Now Voyager depart! (much, much for thee is yet in store;)

Often enough hast thou adventur'd o'er the seas,

Cautiously cruising, studying the charts,

Duly again to port and hawser's tie returning.

—But now obey thy cherish'd, secret wish,

Embrace thy friends—leave all in order;

To port and hawser's tie no more returning,

Depart upon thy endless cruise, old Sailor!