Bùng nổ ngay ngày hôm sau. Đến hai giờ chiều đã đếm được gần bảy trăm đám cháy, nhiều đám chỉ cách Nhà Trắng có hai phố. Bao giờ cũng vậy, những kẻ nổi dậy trẻ tuổi tự đốt chính nhà mình, thành thử, cứ mỗi cửa hàng của người da trắng bị đốt, lại có năm gia đình da đen mất gia cư. Một người Do Thái râu trắng bán đồ cổ có cửa hàng vừa bị đập phá xuất hiện trên vô tuyến:

- Tôi không oán trách họ. Cần phải hiểu họ... Những người Do Thái được đặc biệt nhắm đến, trước hết vì một nửa số cửa hàng là của họ, và sau đó vì cũng như mọi người, người da đen cần người Do Thái.

Một người da trắng khác không rõ gốc gác Hy Lạp, Ý hay Armenia được quay phim trước tủ kính hàng bán đồ dệt kim đã bị đập vỡ của ông ta, ở đấy còn thấy lủng lẳng một chiếc quần đùi trông như đang phơi mông ra. “Tại sao cảnh sát không nổ súng? Thật đáng xấu hổ. Cảnh sát thì ru rú trong xe trong khi người ta cướp phá cửa hàng của tôi ngay trước mũi họ.” Ông ta hẳn muốn thấy những cậu bé mười lăm, mười sáu tuổi bị giết vì mấy cái quần đùi. Hẳn là loại quần lót hảo hạng.

Thị trưởng thành phố Washington, cũng tên Washington và là một người da đen, đã cấm cảnh sát nổ súng trừ trường hợp có sinh mạng người bị nguy hiểm. Qua báo chí tôi biết tin anh bạn Selvin Dressler của tôi vừa bị đâm trong một buồng điện thoại, trong khi anh đang chụp ảnh. Sao lại nghĩ đến chuyện trốn trong buồng điện thoại, ở đó chẳng khác nào một con chuột cùng đường! Vô tuyến chiếu cảnh cướp phá do những phóng viên da đen quay được. Trong vài tiếng đồng hồ, thành phố như bắt đầu lâm vào một tình trạng đông cứng. Khách sạn Hilton nơi chúng tôi ở, như một con tàu hạng sang bị trôi dạt; những người phục vụ da đen không dám đi qua khu phố của chính họ để đến nơi làm việc. Các thành phố lớn của Mỹ vốn cực kỳ mong manh - sau một trận bão tuyết ở New York trẻ sơ sinh bắt đầu thiếu sữa và cuộc sống tê liệt -, các hàng ăn đóng cửa vì không có đồ trữ sẵn, rác chất đống chẳng mấy chốc đã cao ùn lên - những núi rác này luôn là dấu hiệu đầu tiên của nền văn minh gặp trục trặc. Khói của các đám cháy trên trời bao phủ cả những khu phố hoàn toàn ở ngoài vòng “hiểm họa”, nhưng ở đó vẫn âm ỉ tin đồn rằng “bọn họ đã ra tay rồi đấy”. Lưu thông trên đường như điên dại: bất cứ ai có một chiếc xe đều tìm cách chạy trốn khỏi cái thành phố mà người da trắng chỉ có gần bốn mươi bảy phần trăm và bị vành đai người da đen vây kín bốn bề này. Tỷ lệ phạm trọng tội ở thủ đô cực kỳ cao. Một quý bà được trọng vọng năm mươi lăm tuổi, là “nữ chủ nhân” nổi tiếng vì những cuộc tiếp tân thượng lưu, bị những người da đen hiếp giữa ban ngày, ngay tại khu trung tâm, trong một công viên khi bà ta dắt chó đi dạo. Một phụ nữ thật cương nghị: sau đó bà tâm sự với ngài đại sứ của chúng tôi rằng đã rất lo sợ cho mấy con chó của bà bị ba tên lưu manh dọa giết.

Trong đại sảnh khách sạn Hilton, những du khách đến dự liên hoan Hoa Anh Đào ngồi trên các kiện hành lý của họ, chờ xe ca đến chở họ ra sân bay nơi dịch vụ đã tăng gấp ba, bốn lần. Các khuôn mặt rã rời, các phản ứng quá mức với những mối hiểm nguy hoàn toàn không hề có. Ít nhất cũng có thể nói là nước Mỹ có lẽ đã tìm ra được những người Da đỏ mới của mình, nhưng chắc chắn không phải những kẻ tiên phong mới... May mắn thay, trong khi đi dạo giữa mấy hàng cây anh đào chẳng còn ai quan tâm đến, tôi đã gặp được một đôi vợ chồng người Mỹ đúng như kiểu tôi vẫn mến yêu. Cả hai người cộng lại, họ chắc phải đến một trăm năm mươi tuổi. Bà cụ già đang chụp ảnh một cây anh đào đặc biệt nở nang và tôi thề với các bạn là cây anh đào có vẻ như đang đứng tạo dáng cho người ta chụp ảnh. Cả người chồng của bà ta cũng giống như cái cây khô với lớp vỏ nhăn nheo, mà không một mùa xuân nào còn có thể làm cho trổ hoa nữa. Đôi mắt xanh vui vẻ của ông nhìn tôi lộ vẻ đồng lõa.

- Ông hiểu đấy, tất cả cái mớ nhộn nhạo này... with all that mess... ở đây chúng tôi được yên thân... we have it all to ourselves. Chúng tôi có cả công viên này cho riêng chúng tôi.

Tôi nói với họ:

- I love you, rồi trả họ lại cho những cây anh đào của họ.

Buổi tối, tình hình “xấu đi” đến mức mười hai nghìn lính thuộc quân đội Liên bang được điều về thủ đô. Tình trạng thiết quân luật được ban bố. Mấy phút trước đó, đi qua trước Nhà Trắng, tôi chứng kiến một cảnh tượng lịch sử mà không một nhân chứng nào có thể quên: một khẩu liên thanh đặt trên thềm dinh tổng thống, nòng chĩa xuống đường; vài giờ sau nó sẽ biến mất theo lệnh của đích thân ngài Johnson[1], nhưng tôi đã nhìn thấy nó. Thật là tuyệt đẹp. Không gì có thể gây cảm giác bất lực bằng một khẩu liên thanh khốn khổ chĩa xuống đường ngay ở lối vào trung tâm cốt tử của nền dân chủ vĩ đại nhất và hùng mạnh nhất thế giới. Tóm lại Mỹ là một đất nước có thể có một cái gì đó mới mẻ.

Không còn một chiếc ô tô trên đường. Trên hè phố, tôi nhận ra một hiện tượng đặc biệt khiến người ta nản lòng: người da trắng và người da đen tránh nhìn nhau khi giáp mặt, và cả hai phía đều có vẻ có tội. Họ thậm chí không biết rằng họ đang có cái may mắn được trải qua một thời điểm lịch sử khi người ta thấy báo hiệu, dẫu là còn rất yếu ớt, sự ra đời của một nền văn minh mới. Nếu tôi là người Nga hay người Tàu, tôi sẽ hết lòng mong ước nước Mỹ thành công trong cuộc chuyển hóa này. Với những người da vàng hay những người phe Đỏ nói đến chuyện “chôn vùi” nước Mỹ, tôi sẽ nhắc họ nhớ rằng nước Mỹ là một lục địa mênh mông, rằng muốn chôn một xác chết như vậy cần nhiều chỗ lắm, đúng ra là cần hết cả trái đất này kia. Tất cả những kẻ đào mồ chôn nước Mỹ cũng đang chuẩn bị chính đám tang của mình đấy.

Ở khách sạn, đi qua những hành lang trống hoang, trước cánh cửa mở rộng, tôi chứng kiến một cảnh tượng cực xấu. Một người đàn bà to béo đang ngồi trên giường, mặc quần lót và đeo nịt vú, mặt mày đẫm nước mắt, đang hét lên với một người nào đó mà tôi không trông thấy, nhưng sự hiện diện vô hình khiến tôi chắc hẳn đó phải là một đức ông chồng Mỹ loại hoàn hảo.

- I want to go home. We want to get out of here. Em muốn trở về nhà. Em muốn đi khỏi đây.

- Sure, baby, sure. We’ll be alright, we are getting out tomorrow. We’ll be alright. Hẳn rồi, cưng ơi, hẳn rồi. Chúng ta sẽ thoát khỏi đây. Mọi việc sẽ ổn cả mà.

Tuy nhiên, nghĩ rằng sẽ có mối nguy hiểm nào đó là hoàn toàn ngu ngốc. Tiếng đồn rầm rì trong hành lang rằng bọn da đen sẽ “đổ xuống” đốt cháy khách sạn Hilton, bịt hết các lối thoát, “hun ngạt” tất cả khách như hun chuột, là một ý tưởng hay ho ở chỗ chính vì đó là một ý tưởng của loài chuột. Trong tất cả những chuyện này có một nỗi hoảng sợ bên trong không liên quan gì đến sự tồn tại một mối đe dọa bất kỳ nào bên ngoài. Cái đang hiển hiện ra là phức cảm tội lỗi, mẹ đẻ của mọi nỗi lo sợ. Nhưng trên tất cả, cái đang tác động, đó là hiện tượng khi cái quen thuộc đột nhiên trở thành hoàn toàn xa lạ. Nước Mỹ vốn biết rõ những người da đen “của mình”, đột nhiên không nhận ra được họ nữa, và nỗi sợ ập đến. Bạn có biết câu chuyện anh chàng thủy binh Dybienko, người bảo vệ trung thành cậu con trai nhỏ tuổi của Sa hoàng, nhân vật kế vị cuối cùng ngai vàng toàn Nga? Anh chàng thủy binh này bao nhiêu năm chăm nom vị con vua với một lòng trung thành đáng cảm động và được hoàng hậu hoàn toàn tin cậy. Lúc xảy ra tình hình xáo trộn, trong tòa lâu đài nơi gia đình Sa hoàng bị tạm quản chế, một người trong đám tùy tùng bất ngờ bước vào phòng thái tử và thấy anh chàng thủy binh đang ngự chễm chệ trên ghế bành: anh ta bắt cậu con vua đang khiếp sợ tháo giày cho mình, mắng rủa cậu rất thô tục.

Vậy đó, không bao giờ có thể tin những đầy tớ của mình.

❀ ❀ ❀

[1] Lyndon Baines Johnson (1908-1973), tổng thống Hoa Kỳ từ năm 1963 đến 1969.