Hình như ở Touamotou còn có những đảo san hô vòng trinh nguyên, nhưng thay vì nhảy lên máy bay, tôi bằng lòng với việc đi ăn tối ở nhà hàng Lipp cùng Kaba, cậu sinh viên Guinée, là một trong những tạo vật kỳ lạ của thời đại chúng ta: một sự pha trộn giấc mơ châu Phi với phép biện chứng Mác-xít, trong đó chủ nghĩa Mao - Lenin thế chỗ cho phép phù thủy vạn năng cổ xưa có thể hô phong hoán vũ.

Tình hình nghiêm trọng, ở Saint-Germain-des-Prés, lực lượng CRS. và sinh viên ăn miếng trả miếng, đá lát đường chống lại hơi cay. Roger Cazes đã cho hạ cửa sắt quán ăn xuống, và để ra ngoài, người ta đưa chúng tôi qua đường lầu một và một lối cửa khác. Một hàng rào CRS. giăng trước quán ăn. Một anh chàng CRS. mặt đỏ, kiểu vua Pausole đội mũ cối, bốc mùi tỉnh lẻ và mùi rượu vang, áo choàng sà sát gót, tấm khiên thánh Louis cầm tay, ngăn tôi lại trên vỉa hè.

- Cấm qua lối này.

Tôi nhìn xem: lực lượng thanh niên trí thức ở phía nhà thờ, bên hữu. Tôi cố giải thích cho anh ta hiểu rằng nhà tôi ở phố Bac, phía đối diện.

- Tôi đi về phía tả[1] mà...

Vua Pausole nheo mắt. Tôi nhận ra anh ta rất giống đức Vua Carnaval[2] ở thành phố Nice thân yêu gần như là quê hương của tôi. Mắt anh ta càng lúc càng nheo lại và lại còn kèm theo một nụ cười trên đôi môi mũm mĩm. Khi sự ngu ngốc nheo mắt lại, tức là có chuyện rồi đấy, trong ấy long lanh đầy chất ngu xuẩn, ngọn gió tinh thần thổi dậy và phả lên mặt tôi một luồng hơi rượu mạnh.

- A, mày đi với phe tả hả? Này, đồ đểu!

Tôi lĩnh một cú dùi cui vào gáy: một thoáng bất bình, và rồi, bỗng nhiên, tất cả sáng rõ ra: tôi để râu, tôi mặc quần jean, áo bu dông, không có cà vạt, và thêm vào lối ănmặc lôi thôi, tôi lại đi với một thanh niên da đen. Cú dùi cui kia không nhằm vào cá nhân tôi. Nó hoàn toàn nhằm vào trang phục. Tôi đã cải trang thành một tên đểu. Đức Vua Pausole đã bị nhầm về giai cấp.

Những giọt nước mắt biết ơn trào lên mắt tôi. Là nhà tư sản, tôi đã được bảo vệ. Tôi đóng thuế chẳng hề phí tiền. Cú dùi cui tôi bị nện đó chứng minh rằng tôi được bảo vệ chống lại bọn vô lại. Tôi nhận thấy một cảm giác an toàn tuyệt vời. Tôi rút hộ chiếu ngoại giao, thẻ chứng minh thành viên Mặt trận Giải phóng, giấy chứng nhận trợ lý thứ hai của bộ trưởng Bộ Thông tin của tôi ra và tôi đi tìm viên trung úy. Tôi đưa cho anh ta xem các giấy tờ.

- Thiếu tá Gary de Kacew. Ngài trung úy, cho phép tôi được chúc mừng anh.

Anh ta nhìn qua giấy tờ của tôi, chào tôi.

- Tôi ăn mặc kiểu đồ đểu này để đi thanh tra một chút xem. Người của các anh khá lắm. Phản ứng tức thì như thế, không thể nào hơn. Cú dùi cui ra tay gần như cùng một lúc với cú liếc mắt. Chính tôi cũng có một con chó được huấn luyện để tấn công bọn đểu, tôi rất hiểu công việc huấn luyện. Xin hoan hô.

Tôi bắt tay anh ta nồng nhiệt. Anh ta cùng đi với tôi đến tận chỗ anh chàng Gô-loa[3] mặt đỏ của anh ta, tôi bắt tay cả anh chàng này nữa.

- Tiếp tục đi, anh bạn. Món xúp ngon chứ?

Anh ta hơi do dự, liếc nhìn viên trung úy. Nhiều hạ sĩ quan đăng lại quá, hẳn thế. Lúc nào cũng nhiều hạ sĩ quan đăng lại quá.

- Được ạ, thưa ngài thiếu tá.

- Ngày mai anh sẽ được thưởng thêm một lít rượu nho. Tôi sẽ thưa lại với ngài bộ trưởng.

Tôi bỏ đi, với cảm giác đã hoàn thành nhiệm vụ. Kaba chạy theo cạnh tôi, rất lo lắng cho tôi. Trong lúc rắc rối vừa rồi, cậu ta đã biến thành vô hình, tuy nhiên cậu không hề rời tôi nửa bước. Một trò ma thuật đen[4] thật sự: cậu ta quen với những cuộc loạn đả ngoài đường nhiều đến mức đã nắm được xảo thuật phù thủy có thể bốc hơi ngay tại chỗ mà thể xác vẫn có mặt ở đấy. Hẳn cậu ta phải có truyền thống phù thủy nhiều đời.

- Bác có đau không ạ?

- Chẳng có gì quan trọng. Vấn đề là biết rằng chúng ta được bảo vệ.

Tôi lao về nhà, sục sôi tuổi trẻ: tuổi hai mươi của tôi vừa vụt trở lại, sức sống trào lên tuyệt vời. Tôi diện bộ com lê vải chéo lồng đôi oai nhất, ghim cuống huân chương Bắc đẩu Bội tinh lên ve áo, đội chiếc mũ Hombourg đại lễ được đặt may ở hiệu Gellot. Chiếc ô nữa, không thể thiếu. Đẹp đẽ đâu vào đấy. Tôi đã được trang bị đầy đủ.

- Bây giờ, Kaba, cháu phải để bác đi một mình.

Cháu không hợp với trang phục của bác. Cháu đi đi. Để bác còn đi làm Cách mạng.

Cậu ta lắc đầu và bỏ đi, vẻ không bằng lòng. Cậu ta kinh tởm những người hư vô chủ nghĩa.

Những ai không cảm thấy như được giải phóng khi xem các phim của anh em nhà Marx[5] hay bộ phim Nhà độc tài vĩ đại của Chaplin hẳn sẽ không hiểu được những điệu bộ khoa chân múa tay đầy vẻ thân thiện giữa đường của tôi đêm ấy ở Paris. Khiêu khích ư? Là cái chắc rồi. Anh còn muốn người ta làm gì nữa, để chống lại thành Troy? Làm con ngựa... Gáy còn ê ẩm vì cú dùi cui, tôi chỉ có trong đầu mỗi một ý nghĩ: đổ dầu vào ngọn lửa căm thù.

Ăn mặc chải chuốt, vậy là tôi đi đến phố Sèvres, nơi đang diễn ra một cuộc đối đầu ra trò trước khách sạn Lutétia, Ba lần đám CRS. lễ phép ngăn tôi lại.

- Hãy cẩn thận, thưa ngài, ngài có thể trúng một viên gạch lát đường đấy.

- Để cho ta yên. Ta đã từng đánh nhau ở Koufra và Normandie.

Tôi trưng ra tấm giấy thông hành do ông bộ truởng ký.

Một tên đểu bước tới, tay cầm thanh sắt. Một gã Pháp quốc chính cống, ngăm ngăm đen, bắp thịt cuồn cuộn, mép ngậm mẩu thuốc:

- Đồ ngu ngốc, hắn ta phun ra.

- Đồ liệt dương, tôi đáp trả.

- ĐỒ phát xít, hắn rống lên.

- Đồ Do Thái bẩn thỉu, tôi ném lại.

Lần này, tôi đã nhằm trúng. Không có gì khiến cánh lao động điên tiết lên bằng cách chửi họ là “đồ Do Thái bẩn thỉu”. Tôi biết đích xác cảm giác của họ: cũng giống như khi tôi bị chửi là “đồ dân Pháp bẩn thỉu” ở Mỹ. Lúc đó cả bộ da của tôi biến thành màu cờ tam tài. Một làn sóng người ào lại phía tôi, tôi vừa làm một cuộc rút lui chiến lược về phía đám CRS., vừa hét:

- Tất cả chúng mày là lũ Do Thái!

Tôi khá bằng lòng: tôi cảm thấy mình đã lại thổi bùng lên ngọn lửa thiêng. Chắc chắn trong số họ có những gã trai trẻ con nhà của chúng ta, cho nên, hãy tưởng tượng xem... Khi nghĩ rằng tôi đã mất nước Nga thiêng liêng quê hương tôi vì bọn Do Thái và bọn Do Thái đã dấn sâu vào sự phản trắc đến mức ngay cả mẹ tôi cũng là người Do Thái và chúng làm cho đến cả chính tôi cũng thành Do Thái, thì tôi không còn tự kiềm chế được nữa.

- Nước Pháp của người Pháp! tôi gào lên.

Đám CRS. xông lên, dùi cui lăm lăm. Tôi cảm thấy mình đã làm được điều gì đó cho Tổ quốc mẹ hiền của mình, tôi muốn nói là tôi đã trả thù được cho Moskva bị Napoleon đốt cháy và cho tất cả những người của chúng ta đã ngã xuống ở Borodino.

Tôi buồn bã lững thững dọc phố Varenne, bị giày vò vì tủi nhục. Thật kinh khủng kiếp lưu vong. Cái ấy biến anh thành tổng lãnh sự Pháp, giải thưởng Goncourt, nhà ái quốc được thưởng huân chương, người theo phái de Gaulle, phát ngôn nhân của phái đoàn Pháp tại Liên Hiệp Quốc. Kinh khủng. Một cuộc đời tan vỡ. Tôi lấy chiếc mùi soa lụa mua ở cửa hàng Hermès và lau nước mắt. Hơi cay đấy mà. Tôi lang thang trên đại lộ Saint-Michel, ngực trưng đầy huân chương. Đám sinh viên bịt mũi tránh đường tôi đi.

Trải nghiệm đẹp đẽ nhất của Paris cách mạng chờ tôi ở sân trường Sorbonne nơi tôi đến với mớ huân chương tư sản trên ngực và lối ăn mặc lịch lãm, cũng chính bởi cái ý thích khiêu khích khủng bố từng kích động những kẻ đã ném vào mặt tôi những lời giễu cợt. Thất vọng: người ta đón tôi lạnh nhạt nhưng lễ độ. Một số sinh viên nhận ra một kẻ thù của nhân dân quen biết và cuộc tranh luận bắt đầu. Người ta tấn công tôi về chuyện Malraux[6], báo chí đã viết rằng tôi được ông ta bố trí như là “bộ hạ” của ông ta bên cạnh bộ trưởng Bộ Thông tin. Tôi bảo họ là họ nói đúng đấy. Tội lỗi của Malraux là hiển nhiên rồi. Từ năm 1936, ông đã sáng tạo ra Che Guevera, Tchen, chàng “vệ binh đỏ” đầu tiên, và Régis Debray trong các tiểu thuyết của ông; và từ năm 1960 ông lập ra các nhà văn hóa nơi đã nảy sinh “cuộc tranh chấp”. Tóm lại, như anh chàng Maurice Clavel nhạy cảm đã viết trong tờ Combat, Malraux là “một gã bất tài cũ kỹ nhuốm màu sắc của một tên khốn nạn”.

Tất cả lý lẽ của tôi đều vững chắc và lý lẽ của các anh đều điên loạn, nhưng chính các anh có lý. Để nhận ra điều này, chỉ cần giở tờ Le Figaro số ra ngày 24 tháng Bảy 1968. Dưới nhan đề “Cuộc du hành đến tận cùng của ghê rợn trong các trại nơi người tị nạn chết dần chết mòn vì đói”, các anh sẽ tìm thấy một bài viết kinh khủng của Jean-François Chauvel về Biatra. Bài báo bắt đầu bằng câu: “Ôi xin Chúa hãy nghe nỗi căm hờn của chúng con...” và ngay dưới bài viết này, có một mẩu quảng cáo xinh xắn kèm theo ảnh minh họa: Bến bờ Vui chơi Mới ở Beaulieu-sur-Mer: một Hiện thực.

Đấy, cái xã hội khiêu khích của chúng ta. Đừng có đi mà nói với tôi rằng chẳng có mối liên quan nào giữa Biafra với cái bến bờ vui chơi mới ở Beaulieu-sur-Mer ngoài chuyện hai thứ đó in gần nhau trên mặt báo, bởi vì chính sự không liên quan đó cho thấy đúng một mối liên quan đáng kinh sợ.

Tôi ra về suy sụp, cảm tuởng như đã bỏ lại sau lưng cả tuổi trẻ của mình.

Và chính là khi ấy bỗng nhiên cái đẹp bắt đầu ngự trị trên phố des Écoles.

Một bà bước đến gần tôi. Một người mẹ: cạnh bà là một đứa con trai và một đứa con gái trông giống bà. Trông bà có vẻ xanh xao, mỏi mòn, và bà khiến tôi nhớ lại những người đàn bà Nga hồi 1905 đã tham gia chuẩn bị cho Cách mạng và bị đày đi Siberia để rồi con họ và cháu họ một ngày kia cũng bị đày đi Siberia. Một cuộc cách mạng thắng lợi, tức là thêm một cuộc cách mạng đi tong. Hãy cố mà bác bỏ lời tôi đi nào, hãy thử tìm một ví dụ lịch sử chứng minh điều ngược lại xem. Tôi nghe thấy tiếng người đàn bà kia sau lưng mình:

- Ông Romain Gary, ông Romain Gary...

Tôi quay lại:

- Chúng tôi cần được giúp đỡ...

Chúng tôi là ai thế? Khuôn mặt ấy, tôi biết; đấy không phải là loại khuôn mặt muốn xin một cái gì cho riêng mình.

- Chúng tôi, là ai? Đám sinh viên chăng?

Một nụ cười hơi chua chát:

- Ồ, đám sinh viên, ông biết rồi...

Tôi biết. Mới một lúc trước đây, tôi đã nghe thấy trên loa phóng thanh trong sân trường Sorbonne lời kêu gọi tuyệt vời này:

- Cần một bạn với một chiếc xe để đi đến quận XVI...

Và sáng hôm sau, ở quán cà phê Deux Magots, tôi còn gặp chuyện buồn cười hơn. Một hòn ngọc thực sự. Tôi xin phục vụ các bạn ngay đây. Người đàn bà với ánh mắt buồn bã đứng chờ một chút trên vỉa hè. Bà có thời gian: bà bất tử...

Chính trên thềm quán Deux Magots, tôi đã gặp Alain L. Một nhà công nghiệp sáng suốt trong ngành tơ lụa, là nhà sưu tầm những bức tranh đẹp. Tôi ít quen biết ông ta, nhưng chúng tôi có chung Walter Goetz[7]: trên đời này có khối người hoàn toàn chẳng có gì chung cả, ngoài việc có chung Walter Goetz. Alain L. nói với tôi về cậu con trai ông ta, đang tham gia một nhóm cách mạng, Và chính cậu con trai cách mạng ấy đã đến hỏi ý kiến nhà công nghiệp là cha cậu: cái nhóm nhỏ khuynh hướng vô chính phủ cậu tham gia rất khó khăn mới gây dựng được một nguồn vốn để bảo đảm tổ chức và duy trì phong trào. Thế mà, chính là vì những “biến cố” và cuộc tổng đình công, đồng franc xuống giá, người ta đang nói đến sự phá giá. Làm thế nào để bảo tồn được nguồn vốn đấu tranh cách mạng đã có? Có nên mua vàng không?

- Bảo cậu ta đầu tư vào bạc ấy. Món đó sẽ tiếp tục lên giá.

- Anh tin vậy sao? Tôi không thể tự cho phép mình chơi xỏ thằng con trai tôi. Nếu nhóm cách mạng của nó bị thua lỗ, nó sẽ tưởng là tôi cố tình.

Ông bố giàu sang ấy và đứa con trai của ông ta cùng nhau bàn cách tốt nhất để làm phát triển món của giấu nhỏ nhoi mang tính cách mạng, đấy là chiến thắng của logic về các tư tưởng...

... Tôi nhìn người đàn bà có khuôn mặt xanh xao và đôi mắt đang cháy lên ngọn lửa không dập tắt nổi của tất cả những cuộc cách mạng đã đi tong.

- Chuyện là về những người đình công ở nhà máy Renault.

Tôi chờ. Bà hơi ngập ngừng.

- Đảng Cộng sản muốn chấm dứt cuộc tổng đình công. Quỹ hỗ trợ đã cạn. Nhưng người đình công ở nhà máy Renault chỉ còn tự dựa vào sức mình... còn vợ con, ở nhà, bắt đầu không thể chịu đựng thêm nữa... Ông có thể, cùng với các bạn ông...

Tôi nghe rõ: cùng với các bạn ông.

... góp quỹ để giúp họ trụ vững không?

Tôi mất mấy giây mói hiểu ra, và rồi tôi có cảm giác nếu tôi cứ tiếp tục nhìn bà thì đôi mắt tôi đến văng ra mất. Tôi đang đứng trước một con người đến với tôi, cậy vào sự ngây thơ thiêng liêng vốn từ xa xưa vẫn đảm bảo cho sự sống còn của giống nòi. Ở đấy có một lòng tin vào con người, lòng tin ấy vượt qua hết mọi ranh giới chia cắt và mọi phạm trù. Bởi vì tóm lại thì người đàn bà này biết tôi. Trước mắt bà, tôi hiện ra với tất cả dấu hiệu bên ngoài của giới tư sản. Một người rõ ràng là theo chủ nghĩa de Gaulle... Vậy là bà không hề lạ gì sự ô nhục của tôi, bà biết rõ rằng tôi đã bị mọi quy chế hiện hành loại ra khỏi cái trò “tất cả chúng ta là những người Do Thái Đức” mà bọn sinh viên Pháp đang hô vang trên các đường phố Paris. Và bà đến xin tôi, chính tôi, cùng với các bạn tôi góp quỹ giúp những người đình công ở nhà máy Renault trụ vững!

Có thể bà sẽ nghĩ là tôi làm quá lên, nhưng nước mắt tôi dâng trào. Tất nhiên rồi, chẳng có nghĩa gì cả, những giọt nước mắt: chúng lẳng lơ lắm mà. Nhưng người đàn bà này, bất chấp mọi dấu hiệu bên ngoài của sự thấp hèn ở tôi, đã vượt lên xa hơn các dấu hiệu. Khía cạnh hoàn toàn phi lý trong hành động quyên góp của bà bắt nguồn tự sự thấu hiểu bản năng nhất và sâu kín nhất, sự thấu hiểu đột nhiên tìm lại đuợc ở cái cõi bên kia nơi không gì lay chuyển nổi niềm tin vào con người của chúng ta. Không chờ tôi trả lời, bà đã viết nguệch ngoạc mấy chữ gì đó lên một mẩu giấy và đưa cho tôi. Tôi đọc: CLEOP. ủy ban liên lạc sinh viên, một từ không đọc được, Agro - 16, phố Claude Kel 47 - Thường trực phòng 4.

Tôi đưa cho bà tất cả sô tiền tôi có. Bà muốn viết cho tôi một tờ biên lai.

- Thôi, thưa bà, xin bà, không mà... tôi không cần biên lai.

- Là vì ở đây có những bọn lưu manh đi quyên góp ngoài đường và giữ luôn lấy tiền...

Bà gấp cẩn thận các tờ giấy bạc, bỏ vào ví.

- Nếu ông và các bạn của ông có thể góp cho được vài triệu... những người vợ công nhân đang kiệt sức...

Tôi nghe giật giật bên vai phải, dấu hiệu đang bị xúc động. Tôi nhìn người đàn bà ấy lần cuối cùng: tôi có cảm tưởng đang đứng trên đường phố Moskva năm 1905. Ở Nga, nay không còn một đường phố nào như vậy nữa. Cách mạng đã thắng lợi trên toàn trận tuyến rồi.

❀ ❀ ❀

[1] Ở đây có một lối chơi chữ khó dịch: lực lượng sinh viên ở về phía bên phải (bên hữu), nhà tác giả ờ phía bên trái (bên tả). Người cảnh sát lại hiểu từ phái tả theo nghĩa chính trị: tôi đứng về phía cảnh tả, tức phía lực lượng nổi dậy.

[2] Hội hóa trang phổ biến ở châu Âu.

[3] Người Pháp (Gaule là tên nước Pháp ngày xưa).

[4] Ở đây là một lỗi chơi chữ khó dịch. Magie noire có nghĩa là ma thuật xấu xa, đồng thời chữ noir lại có nghĩa là đen.

[5] Nhóm nghệ sĩ Mỹ gồm 4 rồi sau đó 5 người (Chico, Gummo, Harpo, Groucho từ năm 1935 còn có thêm Zeppo) nổi tiếng về những phim hài, tố cáo tính “phi lý” của xã hội.

[6] André Malraux (1901-1976), nhà văn Pháp nổi tiếng, về sau trở thành bộ trường Bộ Văn hóa trong chính phủ de Gaulle. Tchen là nhân vật trong tiểu thuyết Thân phận con người của ông.

[7] Walter Goetz (1867-1958), nhà sử học, nhà báo, chính trị gia người Đức.