Ấy là trong nhà một nhà sản xuất phim ở Bel Air và cuộc họp do Coretta Martin Luther King và mục sư Abernathy, người kế nghiệp King, chủ tọa. Quả nhiên là tất cả Hollywood đều có mặt. Quả nhiên là có Marlon Brando. Và tất cả những người khác.
Tôi đến phát ốm vì cuộc họp này. Người ta gây quỹ cho “cuộc tuần hành lớn của những người nghèo” lên Washington. Những người tổ chức định đưa lên thủ đô liên bang, bằng những phương tiện tạm bợ, chừng một trăm triệu người cùng khốn, da đen, Mexico, Porto Rico, da đỏ, họ sẽ nương náu trong những “làng của người nghèo” được dựng lên cách Nhà Trắng hai ki lô mét.
Tất cả ý tưởng này, do Abernathy nghĩ ra, mang dấu ấn thành kính của một thứ ý thức tỉnh lẻ hoàn toàn lỗi thời, với tiếng vọng xa xôi của Đức Mẹ Đồng Trinh Marie cưỡi lừa và ngôi sao của vị Chăn Chiên thần thánh. Tất cả những cái đó trong một thời đại, dẫu cứ chấp nhận là còn có các vị thiên sứ đi nữa, thì từ lâu lắm rồi các vị này cũng chỉ giáng thế để cướp của và tọng đầy túi.
Ngay đến cụm “những người nghèo” cố tình đặt cuộc đấu tranh nằm ngoài mọi phạm trù chính trị và hệ tư tưởng, và mang cái lối ngữ cú của hội từ thiện.
Hãy hình dung một ngôi nhà tuyệt vời ở khu Bel Air, khu giàu nhất và sang trọng nhất California, ba trăm tên tuổi nổi tiếng nhất trên bầu trời sao Hollywood, một bàn bày tiệc sắp sụp xuống dưới sức nặng của món trứng cá muối và rượu sâm banh, và ngài Abernathy trung hậu kêu gọi các con chiên của mình hãy đóng góp hào phóng để giúp đỡ “những người nghèo” tuần hành lên Washington. Chỉ có mục sư Jess Jackson, vị mục sư mặc “áo bờ lu dông đen” dám nói ra câu này: “Không thể giải quyết vấn đề của hai mươi triệu người da đen Mỹ mà không thay đổi toàn bộ xã hội Mỹ.” Mục sư Abernathy kể cho chúng tôi nghe những giây phút cuối cùng ông đã trải qua trong phòng khách sạn nhỏ cùng với Martin Luther King, lúc xảy ra vụ ám sát. Ý đinh thống thiết và khó lòng chấp nhận của ông muốn tô vẽ cho nhũng giây phút đó một vầng hào quang thần thánh và một màu bất tử đầy chất Kinh Thánh biến sự tàn bạo của vụ giết người thành vụ đóng đinh câu rút tầm thường, thiếu hẳn cái thiên tài kể chuyện của các vị thánh tông đồ.
Thôi hãy im đi, thưa tiến sĩ Abernathy. Ông nêu rõ đến cả nhãn hiệu kem cạo râu mà Martin Luther King đã dùng mấy phút trước khi bị giết. Rồi ông lại bảo rằng sau đó King đã đưa ống kem cho ông và mời ông dùng vì ông đã quên mang ống kem của mình theo. Tôi biết, tôi hiểu. Cái ống kem cạo râu sẽ trở thành một di vật. Nó sẽ bốc mùi thần thánh. Nhưng ông quên rằng trong Kinh Thánh đã chật hết chỗ rồi. Đã từ lâu, Kinh Thánh không nhận ai vào thêm nữa. Tôi thề với ông rằng Chúa sẽ không đến chỗ hẹn da đen của Người đâu. Người đã từng lỗi hẹn khối nơi khác.
Ông bạn ngồi cạnh tôi, mà tôi xin giấu tên vì lợi ích của các cháu chắt của ông, lợi dụng lúc bài diễn thuyết tạm ngưng ghé tai tôi:
- Anh có thấy căn phòng này không? Cảnh diễn đáng giá 30 triệu đô đấy. Thirty million dollars of entertainment industry.
Quả vậy. Tất cả họ đều có mặt ở đó, từ Belafonte đến Barbra Streisand và họ ngồi nghe mục sư Abernathy nói với họ về cuộc tuần hành của những người nghèo của ông và về cái ống kem cạo râu vừa được bắt mùi thần thánh ấy. Ở hàng đầu, Marlon Brando. Cùng với bà vợ người Tahiti của ông ta. Chiếc áo khoác bằng da màu hung, bộ tóc dày kiểu bờm sư tử, áo cổ lọ khiến cái cằm trông càng nhô ra... Ông ta là một trong những người đầu tiên tiêu tiền không tiếc vì “sự nghiệp” da đen. Tôi đặt từ đó trong ngoặc kép vì ngượng, nó đã phải phục vụ quá nhiều, nó đã ngắc ngoải rồi.
Ông ta bước đến micro. Quắc mắt nhìn khắp phòng:
- Những ai không có mặt ở đây hôm nay hãy liệu mà tìm cho được một lời thanh minh.
Lời đe dọa gây khó chịu: nó có phần hơi “đóng kịch”. Nhưng điều tệ hại hơn là sau đó kia. Sau mấy lời về trẻ em trên thế giới mà tình trạng suy dinh dưỡng đang dẫn đến chỗ thoái hóa - Brando đã ủng hộ UNICEF hào phóng không mệt mỏi -, ông ta kêu gọi những người tình nguyện tham gia ban lãnh đạo có nhiệm vụ đảm bảo tính liên tục của sự nghiệp đã được bắt đầu hôm nay ở đây. Trong số ba trăm nhân vật có mặt, ba mươi người giơ tay lên: rõ ràng vậy là quá đủ rồi. Nếu ban lãnh đạo gồm cả ba trăm người thì có nghĩa là lại phải bầu ra một ban lãnh đạo.
Và đến lúc đó, chỉ bằng mấy lời nói, Marlon Brando bỗng bộc lộ cho chúng ta thấy rõ về chính ông ta và về những mối quan hệ giữa một số bạn bè của người da đen với chính họ - tôi nói rõ với chính họ, chứ không phải với những người da đen - hơn cả một công trình nghiên cứu tâm thần học. Ông ta nhìn chăm chăm căn phòng, và ba mươi bàn tay giơ lên. Ông ta hơi đung đưa vai. Ông ta đang diễn. Tôi nói rõ “ông ta đang diễn”, bởi giọng nói đột ngột trở nên mãnh liệt của ông ta và những cơn co giật cơ bắp trên mặt ông ta là cố tình, được gây ra có cân nhắc, và nếu trong đó còn sót lại một chút thành thật nào, thì đấy là của một cậu bé suốt đời được nuông chiều:
- Những ai không giơ tay, hãy cút đi. Get the hell out of here.
Cũng giống như mỗi khi một người cư xử như tên vô lại, tôi có cảm giác chính mình bị mất mặt.
Tôi quá hiểu rằng như vậy là Marlon Brando muốn bắt chước thái độ “dồn người ta vào chân tường” của phong trào Báo Đen.
Nhưng ở một tên triệu phú thậm chí không hề có nguy cơ bị đá một phát vào đít, cái kiểu đó không làm nên nổi cả “Báo Trắng”, cái đó chỉ tạo nên được con chó bông đái ra thảm phòng khách.
Có cái gì thật bỉ ổi trong cái lối bullying đó, trong kiểu khiêu khích, trong cái vẻ desperado, cái lối nhắc lại một sự thù địch khác, không khác gì sự kiện này, bốc lên từ những dòng máu da đen bị tưới lên các vỉa hè. Ba trăm diễn viên, đạo diễn, nhà văn đến đây để ghi đăng ký số tiền họ định mang tới cho những người tổ chức không hề thấy mình có tư cách gì để tham gia ban lãnh đạo, tức là để quản lý tiền quỹ.
- Get the hell out of here...
Thôi hãy quên Marlon Brando và cái tiết mục Báo Đen diễn tồi của ông ta đi. Điều đáng nói là, trong những người da trắng có những kẻ không thích nghi được về tâm lý, những misfits, họ lợi dụng tấn bi kịch và cuộc đấu tranh đòi quyền lợi của những người da đen ở Mỹ để trút cái chứng loạn thần kinh chức năng của riêng họ từ lĩnh vực tâm thần sang địa vực xã hội, và bằng cách đó mà bào chữa cho nó. Những kẻ che giấu trong mình chứng hoang tưởng bộ phận đã lợi dụng mấy người thực sự hoang tưởng là mình bị truy đuổi như vậy để quay lại chống “kẻ thù”.
Nhiều nhân vật từng đạt đến đỉnh cao thành công vẫn thường che giấu một thứ mặc cảm tự ti khó hiểu bởi vì đối với họ chẳng biết thế nào là vừa: những kẻ tự cho mình là trung tâm của vũ trụ bao giờ cũng thấy mình không được tôn trọng và sùng bái đúng mức. Những người tự cảm thấy mình bị tha hóa về mặt cá thể thoát khỏi sự chẩn đoán tâm thần bằng cách tự đồng nhất mình với một cộng đồng người đang ở trong tình trạng tha hóa thực sự và về mặt xã hội chứ không phải chỉ về mặt tâm thần.
Những người da đen biết rất rõ rằng một số người da trắng “giúp đỡ” họ hay thúc đẩy họ đến chủ nghĩa cực đoan vì những lý do riêng, không dính dáng gì đến bi kịch phân biệt chủng tộc ở Mỹ. Một trong những người da đen đó đã vừa mỉm cười nói với tôi, vừa nhìn một nhân vật Hollywood nổi tiếng bước ra xa: “Chúng tôi đã giúp ông ta rất nhiều.”
Tuy nhiên ta cũng được thấy đôi cảnh khôi hài xen kẽ.
Khoản tiền mà mỗi người muốn đóng góp phải được viết trên một mảnh giấy và giấu kín trong một phong bì.
Người ta quên rằng chúng ta đang sống tại kinh đô của show business. Ở đây có một số người không thể đơn giản chấp nhận rằng họ sẽ hiến 200.000 đô la mà cả phòng chẳng ai hay biết chuyện đó. Tôi sẽ không nói tên người diễn viên đã khơi mào ra chuyện này, nhưng sau khi trao chiếc phong bì, người diễn viên đáng yêu này đã đứng dậy và tuyên bố:
- Tôi hiến toàn bộ số tiền thù lao bộ phim sắp tói của tôi.
Thế là ào ào lên. Từ đầu đến cuối phòng, các com số được tuyên bố ầm lên, tiếng vỗ tay rào rào, người ta khóc vì cảm động, và mục sư Abernathy, nãy giờ đã lặng lẽ ngủ thiếp đi trên bục, cũng bừng thức dậy tươi tỉnh. Còn có cả câu nói tuyệt vời này nữa của một nhà đạo diễn, chồng một nữ diễn viên nổi tiếng:
- Đóng góp tiền vẫn là chưa đủ đâu. Chúng ta còn phải đến các gia đình da đen, phải học hiểu họ...
Năm 1968 các bạn ạ. Vâng, quả trứng của Christophe Colomb, to kinh khủng, đột ngột oai vệ đứng thẳng lên ngay chính giữa cái xã hội giàu có và hùng mạnh nhất thế giới[1]. Chúng ta còn phải đến các gia đình da đen, phải học hiểu họ... Vâng, tôi xin nhắc lại, năm 1968. Tôi không biết người ta có nhận ra mọi hệ lụy rối rắm đầy chất kỳ cục thê thảm trong tiếng kêu vang lên từ con tim này không. Bởi đây không phải là nước Mỹ cổ hủ đột nhiên tỉnh dậy đâu: tác giả tiếng kêu này là một chàng đạo dỉễn ba mươi bảy tuổi. Quanh anh ta có mười bảy triệu người da đen. Có Watts, chỉ cách hai mươi phút ô tô. Quả trứng của Colomb cứ lớn phình lên trước mắt tôi, như là trong một vở kịch của Ionesco[2]. Eureka! Cuộc khám phá ra châu Mỹ lần thứ hai, bởi những người Mỹ! Ôi, mẹ kiếp!
Quanh bục, mấy người da đen đang có mặt, Belafonte, Young, mục sư Jackson cố sức trong tuyệt vọng để giữ vẻ nghiêm túc. Chúng ta phải đến các gia đình da đen, phải học hiểu họ...
Tôi có cảm giác thân hình Young cứ khẽ rung lên và anh ta sắp phá lên cười, với quả trứng của Colomb, cái quả trứng hẳn là có giấu trong đó, tôi tin chắc thế, cái cười da đen, một trong những cái cười đen nhất thế gian.
Trùm lên tất cả những cái đó là khuôn mặt đẹp lạ lùng và nụ cười buồn thoáng nhẹ trên khuôn mặt Coretta Martin Luther King. Cơ hội để lặp lại một điều đã nói là hiếm lắm bởi vì những điều xác thực vốn hiếm. Cho nên tôi lặp lại ở đây lần nữa rằng trong đời mình, tôi chưa từng được biết một khuôn mặt nào cao quý hơn và đẹp hơn.
❀ ❀ ❀
[1] Có một giai thoại thế này liên quan đến Christophe Colomb: sau khi Christophe Colomb tìm ra châu Mỹ, trong một bữa tiệc có một vị khách mời vì muốn hạ thấp tầm quan trọng của khám phá đã bảo rằng phát hiện của ông chẳng có gì đáng kể, ông liền đố mọi người làm cho quả trứng đứng được trên bàn. Ai nấy hăm hở thử nhưng chẳng ai làm được. Cuối cùng Christophe Colomb đứng dậy và khẽ đập nhẹ phần lớn hơn của quả trứng xuống bàn, vậy là quả trứng liền đứng được.
[2] Eugène Ionesco(1909 – 1994): nhà văn , nhà viết kịch Pháp tố cáo tính chất phi lý của cuộc sống, của xã hội.
