Ngay từ ngày đầu cuộc nổi dậy, tôi đã cố bắt liên lạc điện thoại với người mà ở đây tôi sẽ gọi bằng tên tục đứa con thứ mười một cũng tức là đứa út của anh ta, là Red. Tôi quen anh ta ở Paris, sau ngày Giải phóng, bấy giờ anh ta làm nghề ma cô, đồng thời vẫn đi học trường Sorbonne.

“Ma cô” đúng ra là từ không chính xác: được o bế[1], và một cách tự nhiên, thì đúng hơn. Các cô con gái của Pigalle[2] không phải chờ đến những anh chàng Báo Đen mới khám phá ra rằng black is beautiful. Vẻ đẹp hình thể của chàng trai trẻ xứ California này là một thứ giá trị mà xã hội trong khi vứt bỏ anh ta lại buộc anh ta phải tận dụng nó, cũng giống như người ta buộc những lực sĩ da màu phải tận dụng đến cùng các bắp thịt của họ để vươn tới tự do. Phải là một kẻ đạo đức giả xấu xa hay một thứ “đạo mạo” khốn kiếp thì mới dám kết tội Malcom X đã là “ma cô” và anh bạn Red của tôi là đã để cho các cô gái bảo bọc. Trong tình trạng những cơ may hiện nay đang mở ra trước mắt những người châu Phi ở Paris, chẳng hạn, kết tội họ “làm nghề dắt gái” trước hết đặt ra vấn đề vô số người da trắng ở châu Phi suốt một thế kỷ đã sai cánh bồi của họ: “Tối nay hãy đưa đến cho ta một đứa con gái.” Ai đã từng biết đến chủ nghĩa thực dân tình dục ở Đông Dương và ở châu Phi sẽ nhìn vào đó hai lần trước khi buộc tội người da đen ở châu Âu tất cả đều là bọn ma cô và bọn dắt gái. Dù chủ nghĩa thực dân trong những đường hướng lớn của nó và trong nửa đầu thế kỷ tồn tại của nó là một thời kỳ lịch sử đáng kể thì cũng không làm thay đổi một điều là tất cả những gì chúng ta đã bắt tâm hồn người da đen phải chịu đựng, dẫu cứ cho là chúng ta quả đã làm được cho họ khá nhiều việc, phải khiến ta thận trọng hơn đôi chút trong những phán xét đạo đức của chúng ta về họ. Những khía cạnh dục tính gắn bên lề của chủ nghĩa thực dân đặc biệt đã đẻ ra cái thiết chế ô nhục những “đứa trẻ chuyên làm việc mút”, một lối sát hại tận cùng tâm hồn trẻ con da đen. Nó bắt nguồn từ sự loại bỏ chủng tộc da đen ra khỏi loài người một cách tuyệt đối đến nỗi những tên khốn nạn quen lối chơi đó lắm khi thậm chí không thể bào chữa được bằng lý do đồng tính luyến ái. Ở Mỹ, chỉ cần đọc những tự truyện của Claude Brown, của Cleaver và bao nhiêu người khác nữa để lập tức nhận ra rằng những điều kiện tâm lý, đạo đức và kinh tế trong đó nhân cách một người thanh niên da đen sống ở khu ổ chuột phải vật lộn, phát triển và chết đi sẽ bác bỏ sạch sành sanh tất cả ý nghĩa của cái chuyện một người da đen này nọ, hôm nay là trạng sư, lãnh tụ chính trị hay nhà văn, “lúc mới vào đời”, nếu tôi dám nói, đã là ma cô, tội phạm, buôn ma túy hay nghiện ma túy. Hiếm người da đen nào lại không có một ả điếm bên đằng nhà mẹ mình. Hiếm đứa bé nào lại không có mẹ, bà, cô... của chúng không được dùng làm gái để phá trinh những cậu ấm da trắng. Không một người da đen nào hôm nay ngần ngại nói một cách bình thản rằng mẹ anh ta là một ả điếm. Ả điếm, trong trường hợp này, chính là cái xã hội da trắng. Là “ma cô”, trong những điều kiện đó, chỉ đơn giản là chịu uốn mình, là thích ứng để mà sống còn, là chấp nhận điều bức chế của quyền lực tối cao. Những người đàn ông và đàn bà da đen bắt buộc phải đi qua con đường mại dâm, thể thao hay tội ác - bốn phần năm số tội ác ở Mỹ là do người da đen phạm phải - cũng như người Do Thái bị buộc phải đi qua con đường cho vay nặng lãi.

Tôi đã giúp đỡ Red ở Paris, lúc anh ta bị bệnh lao. Tôi rất quý anh ta, nhỏ hơn tôi mười tuổi, bởi vì tôi nhận ra ở anh ta nỗi xao động như biển cả của gã thiếu niên không có tổ quốc của chính tôi. Chúng tôi đã cùng đi qua những thử thách giống nhau. Tôi cũng vậy, tôi cũng từng phải sống sót. Anh ta học tiếng Pháp rất nhanh và nói một thứ tiếng lóng hoàn hảo với một giọng Mỹ hơi kỳ cục. Tôi vẫn nhớ, Red ạ, câu nói tiên tri của anh ta, hồi 1951, khi nhét đầy người thuốc penicilin - mạo hiểm nghề nghiệp mà -, anh ta gào lên, tại cuộc triển lãm Picasso: “Sớm hay muộn rồi bọn trẻ cũng sẽ xử lý cái xã hội này đúng như Picasso xử lý hiện thực: xé nát nó ra từng mảnh...” Xin chúc sức khỏe bạn! Hai cậu con đầu của anh ta là anh em sinh đôi, một cậu sống ở nhà tôi, trốn ở đấy thì đúng hơn, trong phòng dành cho cô hầu gái.

Bạn có để ý hầu như không bao giờ thấy trẻ sinh đôi da đen? Ấy là vì đối với bạn tất cả những người da đen đều là sinh đôi, dưới mắt bạn giống nhau đến nỗi bạn thấy họ như nhau cả.

Tôi nhận được điện thoại của Red lúc ba giờ, qua đường liên lạc Los Angeles. Ngài Washington, thị trưởng thành phố Washington, ra lệnh thiết quân luật từ bốn giờ ba mươi. Tôi còn vừa đủ thời gian.

Tôi nhận ra giọng nói nhiệt thành, bất chấp bao năm đã trôi qua...

- Anh không thể đến đây một mình đâu, pale face, mặt trái ạ.

- Red, tôi nhất thiết phải gặp anh.

- Ngay bây giờ à?

- Ngay, bởi vì đúng là lúc này... tôi chẳng có gì đặc biệt để nói với anh cả: tức là thật sự hết sức cần thiết.

- Được rồi, tôi sẽ phái mấy tay đến đón anh.

Âm sắc Mỹ đã trở nên rõ nét hơn, nhưng Pigalle vẫn còn đó.

Tôi chờ đón hai chàng khổng lồ. Hai cậu thiếu niên mảnh khảnh đến trong một chiếc Chevrolet tồi tàn. Mười lăm, hay mười sáu tuổi? Nhưng rõ ràng là họ rất được việc, vì trên đường đi, mấy anh chàng da đen trẻ tuổi áp sát chiếc xe, tay cầm chai xăng, liền dãn ra ngay khi nghe thấy mấy từ ngày nay đang vang lên khắp nước Mỹ: “Linh hồn anh em đây.” Những linh hồn anh em. Thật lý thú, việc cái từ “linh hồn” ấy đã thâm nhập vào ngữ vựng da đen Mỹ. Trạm linh hồn: trạm phát thanh của người da đen cho người da đen. Âm nhạc của linh hồn: âm nhạc của người da đen. Nên nhớ rằng từ “linh hồn” là để chỉ những người nông nô ở Nga cho đến 1860, năm giải phóng nông nô. “Linh hồn” là một đơn vị mua bán, giá một linh hồn vào thời kỳ Những linh hồn chết của Gogol[3] vào khoảng hai trăm năm mươi rúp, gần tương đương với hai mươi lăm nghìn franc cũ. Ở Nga, cấm bán riêng lẻ các thành viên trong một gia đình, nhưng các nữ nô lệ ở Mỹ thì bị chia cắt với người thân của mình một cách có hệ thống hay được gả bán theo ý chủ vì mục đích sinh sản, như là trong các trại ngựa giống ngày nay. Linh hồn anh em, Linh hồn anh em...Các thanh niên da đen dãn ra.

Một ngôi nhà bốc cháy, nhưng chẳng khiến ai chú ý. Ngược lại, cách đó năm mươi mét, trước tủ kính một cửa hàng, người ta đang xem nhà cháy trên một màn ảnh vô tuyến truyền hình. Sự thật đang bày ra đấy, chỉ cách có hai bước, nhưng người ta lại thích theo dõi nó trên màn ảnh nhỏ: bởi vì người ta đã chọn cái này để bày ra cho anh xem, vậy thì hẳn là phải hơn cái căn nhà đang cháy cạnh anh kia. Nền văn minh của hình ảnh đang lên đến cực điểm của nó.

Có ba nguyên nhân tâm lý - đương nhiên là nguyên nhân xã hội - quyết định những vụ bùng nổ bất ngờ của linh hồn da đen mà không một “thủ lĩnh” nào, ngược lại với điều FBI. khẳng định, có thể kích động hay kiểm soát được. Thứ nhất, và đây là khía cạnh chủ yếu của vấn đề, tuy nhiên lại hoàn toàn bị bỏ qua, người thanh niên da đen không biết rằng họ thuộc một nhóm thiểu số. Sống giữa hàng trăm nghìn, hàng triệu người da đen khác bị dồn trong các khu ổ chuột, anh ta chỉ thấy xung quanh mình những người anh em cùng chủng tộc, anh ta đi đến chỗ quên mất khía cạnh số lượng trong ưu thế của người da trắng. Thứ hai: một nỗi buồn phiền phi thường; mọi khách du lịch đều trông thấy hàng nghìn người da đen ngồi thành từng cụm suốt những ngày dài trên mấy bậc tam cấp ngăn cách nhà họ với vỉa hè. Thất nghiệp, thiếu không gian và những khoảnh đất cho các trò chơi, những ngày cuối tuần dài vô tận không có giải trí, không có xe, không phương tiện giải thoát, rảnh rỗi trống không trong cái nóng thiêu người. Người ta chờ đợi. Chờ đợi cái gì? Một happening, một sự kiện. Nhu cầu một sự kiện cấp thiết đến mức mà một vụ hỏa hoạn trở thành cảnh diễn tuyệt vời. Burn, baby, burn. Đốt đi, cưng, đốt đi. Ngọn lửa đã tự phát tìm lại được cái tính chất mà nhân loại đã tìm thấy trong những thời xa xưa nhất và vẫn tiếp tục thấy trong đó: đấy là một buổi biểu diễn. Có ai trong chúng ta không cảm thấy cái khoảnh khắc lạ thường đầy khoái trá, được giải phóng, khi nhìn ngọn lửa cháy, dẫu chỉ là ngọn lửa cháy trong lò sưởi nhà ta? Người ta châm lửa vào một cửa hàng “da trắng”, nhưng lại chính là những ngôi nhà của người da đen, những căn nhà nghèo khổ của người da đen bốc cháy. Chẳng quan trọng gì chuyện ấy. Tình trạng tâm hồn bị “dồn nén”, tuyệt vọng cùng hận thù và tâm trạng bất lực thường trở thành độc hại, theo lối hỏa thiêu. Vấn đề lớn nhất của người da đen Mỹ, của bộ phận ưu tú trong số họ, của những người thủ lĩnh của họ, là sự khinh miệt và lòng hận thù mà người da đen gọi lên ở chính người da đen, và nó chẳng qua là một dạng của lòng căm thù đối với thân phận của họ. Để thoát ra khỏi cái hư vô của một cuộc sống nằm ngoài thời gian, người da đen ngủ như chẳng ai lại ngủ như vậy. Giấc ngủ giết chết thời gian nhàn rỗi. Người ta đã bàn tán rất nhiều về sự tàn bạo vui vẻ của những vụ tra tấn và tàn sát trong các cuộc chiến tranh đã qua hay đang xảy ra ở châu Phi: nhưng nạn nhân đang quằn quại đau đớn kia trước hết là một cảnh diễn, một trò tiêu khiển. Một bộ phim khác thường, Con mồi trần trụi, bị tố cáo một cách không đúng là có tính chất phân biệt chủng tộc, đã dám chỉ ra cho chúng ta điều đó. Anh chàng da trắng bị bôi đầy đất sét và nướng bằng xiên trong tư thế lố bịch, như một con lợn, giữa tiếng cười và vui đùa từ bốn bề, trước hết là một cảnh diễn, của cái Living Theater.

Cái đó chỉ muốn nói lên một điều duy nhất, nhưng là một sự thật đáng thét lên để mọi người phải nghe thấy: Người da đen châu Phi và người da đen ở những khu ổ chuột Mỹ có một điểm chung là họ đến chết vì đòi hỏi văn hóa.

Ở nhà Red, đã có khoảng chục người, một nửa số phụ nữ ăn mặc theo lối châu Phi, và không đội tóc giả. Suốt mười năm ở Hoa Kỳ tôi chưa bao giờ thấy phụ nữ da đen Mỹ không đội tóc giả. Tôi đã yêu những người phụ nữ da đen mà không hề ngờ rằng những suối tóc bóng mượt đẹp đẽ của họ được nhập từ châu Á sang, qua đường Hồng Kông. Cho đến tận thời gian gần đây, và suốt bao thế hệ, tấn bi kịch lớn của phụ nữ da đen Mỹ là mái tóc xoăn của họ “mà không ai nhìn được”.

Người ta đón nhận tôi với một thoáng mỉa mai. Trong không khí phảng phất một chút kiêu hãnh. Có cái khía cạnh hơi bảo bọc và chế giễu như khi người ta đón tiếp một anh chàng dân sự lạc vào phòng ăn của các đơn vị đang ở tiền tuyến.

Red đến sau tôi mười phút. Bây giờ anh ta đã là một người đàn ông bốn mươi sáu tuổi nhưng chỉ có khuôn mặt là hơi in hằn dấu vết của hai mươi năm đấu tranh cho phong trào da đen: sức mạnh và vóc dáng thân hình gợi nhớ bao thế kỷ gánh nặng và “hiệu suất” thể xác, manpower theo nghĩa đen của từ ấy, không hề thay đổi so với thời thanh xuân của chúng tôi. Một thứ “vật liệu sống”... Một trong những con người mà bề rộng của đôi vai và cái vẻ rắn thành “khối” của thân hình cùng vòng hông khiến ta thấy anh ta có vẻ nhỏ bé hơn thân xác cao lớn của anh ta. Các đường nét ở anh ta có mất đi ít nhiều vẻ thanh tú, nhưng không phải là đã phị ra: đơn giản là chúng đã trở nên rắn rỏi theo một cách khác, không phải do sự phát triển ngẫu nhiên của các cơ bắp và xương cốt, mà là rắn rỏi qua biểu hiện... Anh ta đang lo lắng: vợ anh ta sắp đẻ. Anh ta sợ người ta đốt bệnh viện.

- Anh hiểu đấy, dễ ợt thôi mà: cho bọn cảnh sát thiêu trụi bệnh viện, rồi sau đó bảo rằng chính chúng tôi đã đốt...

Tiếng Pháp của anh ta chỉ hơi cùn đi tí tẹo.

- Dẫu sao họ cũng không làm chuyện đó đâu, Red.

- Không, hẳn là chúng không làm chuyện đó. Nhưng đấy cũng là một ý tưởng, đúng không?

Quả đấy là một ý tưởng...

Anh ta nhìn tôi giận dữ. Đúng, đấy là một ý tưởng thật. Tôi ngồi vào một chiếc ghế bành cũ sờn. Tôi nữa, tôi cũng có thể có những ý tưởng:

- Còn nếu các anh tự mình đốt bệnh viện, rồi sau đó bảo là một vụ khiêu khích của cảnh sát thì sao?

- Muốn vậy thì phải là một bệnh viện cho người da trắng.

Anh ta chìa bao thuốc cho tôi. Thuốc Gauloises. Cả hai chúng tôi cùng cười.

- Bao giờ vợ anh sinh?

- Any time... Ít lâu nữa thôi... Đây là người vợ thứ hai của tôi, và đứa con thứ mười hai. Tôi có ý định tiếp tục nữa...

Anh ta chìa lửa cho tôi:

- Anh hiểu không, đối với người da đen, cách chắc chắn nhất để thắng người da trắng, là ăn nằm với đàn bà thí xác. Cuộc đấu tranh lớn đấy. Lúc này, với vợ tôi là cấm dùng viên tránh thai và bao cao su. The more we screw, the more we screw them. Chúng tôi càng ăn nằm nhiều, thì chúng nó càng bị vây siết lại. Chúng tôi đã làm những dự đoán thống kê: cứ ăn nằm xả láng với nhau, trong mười năm chúng tôi sẽ có thể có năm mươi triệu người... một phần tư dân số. Cấm ngay cả gái điếm dùng bao cao su hay viên tránh thai. Trong mười năm...

Tôi nói:

- Đấy là sự tuyệt vọng.

Anh ta nhìn tôi ngạc nhiên:

- Một người da đen không tuyệt vọng là một người da đen vứt đi.

Quả là trong tiếng Anh từ desperate gần nghĩa với từ điên dại hơn là tuyệt vọng, điều đó khiến tôi yên tâm đôi chút.

- Anh có thể lật đi lật lại vấn đề đến cùng, anh cũng sẽ chỉ tìm ra một lời giải: sự diệt chủng hay là tình yêu.

Tôi nói:

- Những xã hội giàu có không bao giờ cầu viện đến sự diệt chủng.

- Giải pháp duy nhất cho vấn đề da đen nằm giữa cặp đùi đàn bà da trắng.

- Và sao lại không: giải pháp cho vấn đề da trắng giữa cặp đùi đàn bà da đen.

- Mỗi bên sẽ đến lượt mình... anh có thấy trong phòng này một người nào không có dòng máu da trắng không? Không có chất kháng sinh nào chữa được tình trạng này... nhưng trong lúc này tất cả những cái đó là hão huyền. Chưa bao giờ tình dục lại kém hiệu quả hơn trong việc phá đổ các rào chắn.

Quả vậy.

Có phần ngược đời, là da trắng hay da đen, đàn bà hay đàn ông, càng có tư tưởng tự do, càng tin chắc vào lý tưởng, thì lúc này đây anh hay chị càng lại cố tránh quan hệ tình dục khác chủng tộc, để khỏi bị rơi vào những lý lẽ phân biệt chủng tộc của những kẻ giải thích việc phụ nữ da trắng tham gia phong trào đấu tranh vì người da đen là một thứ “phóng đãng dâm loạn”. Vả chăng với thuốc tránh thai và bao cao su, tất cả những chuyện đó đều không có hậu quả di truyền. Việc pha trộn dòng máu ngày trước gần như duy nhất là do phụ nữ da đen làm ra. Bây giờ, tôi sẽ nói rằng chắc hẳn có nhiều phụ nữ da trắng ngủ với đàn ông da đen hơn là phụ nữ da đen ngủ với đàn ông da trắng.

Tôi cũng lưu ý một hiện tượng đặc biệt thống thiết: khi ta nói với người da đen rằng trong huyết quản của họ có dòng máu da trắng, ít khi họ bảo: “Ông nội tôi là người da trắng” mà gần như bao giờ cũng là “Bà nội tôi hoặc bà cố nội tôi là người da trắng.” Tại sao? Hỡi sự thật, ngươi thật đáng buồn, và hỡi tâm lý, ngươi thật ngu ngốc! Không một người da đen nào muốn chấp nhận là mẹ mình “phải ngủ với một người đàn ông da trắng”. Nhưng họ lại cảm thấy khoái trá đầy ngây thơ khi khẳng định rằng một người đàn bà da trắng đã ngủ với ông nội da đen của họ... Sự trả thù kinh khủng sau mấy thế hệ, nhằm vào chính dòng máu của họ.

Red bất ngờ vỗ vai tôi.

- Này, anh có thấy là suốt hơn mười lăm phút rồi ta cứ bàn cãi, mà chẳng hề nói chuyện gì với nhau cả không?

Anh ta nhún vai.

- Kinh khủng thật, phải không?

- Ừ, cũng có phần.

Ở Mỹ tình thế đã đến mức khi bất cứ người da trắng nào và bất cứ người da đen nào gặp nhau, dẫu là bạn thân, cũng lập tức nói đến chuyện màu da. Ralph Ellison[4], trong một tác phẩm nổi tiếng, đã gọi người da đen Mỹ là “người vô hình”. Nhưng ngày nay họ đã trở nên hữu hình chăng? Sự hữu hình bất ngờ và ngày càng tăng này, nói theo một cách nào đó, đang che lấp chính họ đi, với tư cách là cá nhân? Một sự quay trở lại điểm xuất phát kỳ lạ. Người da đen Mỹ trước kia bị thu lại chỉ còn là màu da của họ bởi vì hồi đó họ không tồn tại, còn bây giờ họ lại càng bị thu lại, chỉ còn là màu da của họ bởi vì họ ra sức tồn tại quá mãnh liệt với tư cách là người da đen. Chính điều đó đã làm nảy sinh hiện tượng xã hội “Người da đen chuyên nghiệp” sống bằng màu da của mình trong một số môi trường da trắng.

Tôi bảo Red là con Maï bị ốm. Ngày nào tôi cũng gọi điện về Beverly Hills cho nó, từ hôm đến Washington.

- Tôi e nó sắp chết mất. Trong điện thoại nghe tiếng nó gào thật buồn...

Anh ta cười.

- Vậy anh đã nghe một con mèo vui vẻ gào bao giờ chưa?

Tôi mừng là ngay giữa cơn bùng cháy bạo lực, mới vài giờ sau cái chết của Luther King, Red không bảo tôi:

- Được đấy, cứ mà xéo nát trái tim tôi đi. Cứ mà nói với tôi về con mèo Xiêm đang bị ốm của anh đi. Đúng lúc đấy.

Một tiếng nổ sau lưng tôi: một trong những người da đen vừa ném một cái chai vào vô tuyến. Nó sôi lên một lúc rồi chết ngấm.

- The bastards... Bọn khốn kiếp.

Anh ta có lý. Từ khi xảy ra vụ ám sát, một lô một lũ tất cả các đài liên tục ca ngợi Martin Luther King - và, sáu tuần lễ trước đó, Edgar Hoover, ông chủ vĩnh cửu và bất di bất dịch của FBI., đã chửi King trên mặt báo là “tên nói dối vĩ đại nhất toàn cầu”. Điện thoại của Martin Luther King bị nhà cầm quyền liên bang theo dõi ngày đêm, với sự cho phép khẩn cấp của người cầm đầu nền công lý Mỹ lúc ấy, là thượng nghị sĩ Bob Kennedy, mà sau đó người ta thấy đi theo sau quan tài cạnh bà góa phụ. Sáu tuần lễ trước, chính Carmichael[5], lúc này danh tiếng chống người da trắng của anh ta đang ở thời kỳ đỉnh cao, đã gọi King là coon[6], một từ còn lăng nhục hơn cả nigger## nữa. Phong trào của người truyền bá chủ nghĩa bất bạo lực lúc ấy coi như chấm dứt và bản thân ông như đã “bị chôn vùi” rồi. Ông chỉ cần chết đi để được tái sinh. Những gì đang phát trên vô tuyến đặc biệt đáng ghê tởm: một hàng dài những khuôn mặt da trắng và da đen hót những lời ngợi ca nhân vật từng là người đầu tiên thét lớn “Black is beautiful”.Giọng tang tóc của các xướng ngôn viên, lời đường mật chảy như lũ, phát thanh, vô tuyến truyền hình, báo chí: cái lối cũ kỹ tự chuộc lấy một chút lương tâm bằng cách hối hận và rêu rao tội lỗi của mình lên. Suốt đời tôi, tôi chưa bao giờ thấy cái gì tương tự như sự khám phá ra một con người sau khi người ấy đã chết như thế này, một con người mà bốn mươi tám giờ trước cả thiên hạ đã vứt xéo đi. Tôi thấy thích hơn cái thái độ vô sỉ thẳng thắn của tên khốn nạn da trắng mà chúng tôi đã nghe thấy tuyên bố trong sảnh khách sạn sau vụ ám sát:

- Rốt cuộc, đã làm được một việc tốt. A good job well done.

Red nhìn bọn trẻ đang chạy ngoài đường, tay cầm những chai xăng.

- Chiến thuật của anh lúc này là gì?

Anh ta lắc đầu.

- Chẳng có chiến thuật nào cả. Tất cả là tự phát. Nhân dân tôi sống trong tình trạng kích động thường trực: sự giàu có của nước Mỹ da trắng đối mặt với hai mươi triệu người da đen không có sức mua và bị cướp hết các quyền. Anh tưởng chính chúng tôi là những kẻ đã chuẩn bị cuộc bạo động ở Watts, với ba mươi hai người chết sao? Những kẻ tổ chức thật sự cái cuộc đó là những nhà buôn da trắng, chuyên bán cho dân chúng, ở các khu phố nghèo, những sản phẩm đắt hơn đến ba mươi phần trăm so với ở các khu phố giàu... Thiếu vắng phương tiện giao thông công cộng khiến một người da đen không có ô tô không thể đi đến nơi làm việc, dẫu anh ta có tìm được việc làm...

- Thế còn anh?

- Làm người mộ lính cho Việt Nam.

Tôi không hiểu. Lần này, dẫu biết rằng đặc điểm hiển nhiên nhất của thân phận người da đen là sự phi lý, tôi vẫn bị mất cảm nhận về thực tế. Hay là về cái phi lý. Thì cũng thế thôi.

- Anh kể chuyện gì vậy?

- Tôi tuyển mộ thanh niên da đen cho Việt Nam...

Hẳn là anh ta nhận ra vẻ hoảng sợ trên mặt tôi, nên khoát một cử chỉ khẳng định.

- Vâng.

Chúng tôi im lặng một lúc, rồi tôi vẫn hỏi:

- Những người Việt Nam, họ sẽ ra sao trong chuyện này?

- Vâng, được rồi, tôi sẽ nói cho anh nghe: người Việt Nam, trong lúc này, tôi hoàn toàn mặc xác họ. Những người anh em duy nhất mà chúng tôi biết cho đến lúc nào còn cuộc đấu tranh này, đó là những người da đen. Những kẻ khác, tất cả những kẻ khác, lúc này, tôi ỉa vào họ. Tôi ỉa vào tất. Điều duy nhất đáng kể là, nhờ có Việt Nam, chúng tôi sẽ có bảy mươi lăm nghìn thanh niên da đen được huấn luyện đánh du kích tuyệt vời. Dẫu muốn hay không, chiến thuật của Bộ chỉ huy tối cao Mỹ ở Việt Nam, chiến thuật chiến đấu đường phố, trong rừng và chiến thuật thâm nhập, sẽ đưa đến chỗ hình thành một đạo quân nhà nghề da đen, và nếu anh tính ra rằng ít nhất công cuộc đó cũng tạo nên bốn mươi nghìn “nòng cốt” mà mỗi người sẽ lập nên ở đây một tổ chiến đấu, anh sẽ hiểu tại sao tôi coi người da đen nào ngăn cản các thanh niên của chúng tôi sang chiến đấu ở bên ấy là một tên phản bội. Nếu chiến tranh Việt Nam kết thúc hôm nay thì sẽ là tai họa cho chúng tôi. Cần phải chờ ba, bốn năm nữa, mới tốt.

- Rồi sau đó?

- Sau đó, là siêu hình học.

Anh ta ngập ngừng đôi chút.

- Nhưng tôi sẽ nói cho anh biết. Cái chúng tôi phải và sẽ đạt đến, cái đó vượt mọi tưởng tượng: một Nhà nước da đen độc lập hoàn toàn do người da trắng chu cấp tiền, trong ít nhất ba mươi năm. Anh có hiểu không? Chúng tôi buộc phải chiến đấu đến cùng chống những người da trắng mà chúng tôi không thể thiếu họ...

Một ông bạn cũ như Red đi ca với ta bài ca về một nước Cộng hòa châu Phi Mới sẽ gồm có năm bang miền Nam tước đoạt được của người da trắng và chỉ có thể tưởng tượng được sau một cuộc tàn phá nguyên tử cả Hoa Kỳ với một trăm triệu người chết, đấy, cuộc tiến hóa “tất yếu” của những người ôn hòa ngày xưa và sự tăng tiến của chủ nghĩa cuồng tín đã đến mức ấy đấy.

Tôi bảo:

- Hãy đi mà kể chuyện ấy cho kẻ khác. Cái nước Cộng hòa châu Phi Mới của cậu, là một cách gây áp lực tốt đối với xã hội da trắng, chỉ có thế thôi.

Anh ta không phản ứng gì. Khuôn mặt anh ta nói dối. Tôi biết anh ta không tin chuyện đó, anh ta không thể tin...

- Anh thấy một giải pháp khác chăng?

- Ừ.

... Tôi đã để họ lại đấy, ở Paris, cả hai người, trong hai căn phòng áp mái đã được dọn dẹp của tôi, anh chàng da đen Mỹ và cô gái trẻ Pháp thật là trắng. Cậu con trai là một đứa con của Red, hai mươi hai tuổi. Lính Mỹ đóng ở Đức đào ngũ. Nhưng chẳng phải, như bao nhiêu bạn của cậu ta, vì không muốn sang Việt Nam. Đào ngũ vì tình yêu. Ballard đã gặp ở Wiesbaden một cô bé người Pháp từng “làm công để đổi lấy chỗ ăn ở” trong một gia đình Đức và đã trở về Paris. Hai tháng sau cuộc chia tay của họ, cậu ta đào ngũ.

Tôi thấy lại Ballard đang ngồi ở giường, một chiếc huy hiệu hippie đeo trên ngực trần và tôi nghe tiếng cậu ta nói trong khi Red và tôi, chúng tôi im lặng, thành thử cả cái khoảng trống của sự im lặng ấy bỗng đầy ắp tiếng nói của một sự thật nhân thể hèn mọn bị rượt đuổi từ mọi phía...

- Fuck them all. Tống mẹ tất cả bọn chúng nó đi.

Cậu ta lặp lại cái câu đó với nỗi căm hờn dữ tợn chống lại tất cả những luật lệ sắt đá con người đã bày đặt ra để câu thúc con người, cứ như những luật lệ của đất trời còn chưa đủ tàn nhẫn.

- Fuck them dead. Chết mẹ chúng nó hết đi. Trước hết, tôi không muốn đi giết người da vàng để tập luyện về sau sẽ giết người da trắng, tất cả chỉ vì tôi là một thằng da đen. Tôi không phải chỉ là một màu da.

Cậu ta ném điếu thuốc qua cửa sổ.

- Với lại tôi đã làm cho cô ấy có con.

Madeleine đang rửa bát, trong cái chậu rửa cạnh cửa sổ. Nước da cô xỉn màu bóng nắng mặt trời, nếu có thể nghĩ như vậy. Những cổ tay cổ chân thanh mảnh và mái tóc uốn xoăn kiểu các cô gái Pháp ở Algérie mà Camus[7] vốn rất yêu thích.

Bố mẹ cô từ Toulouse, nơi họ có một quán ăn, đã đến từ mấy hôm trước. Những người Chân-Đen[8], những người Tây Ban Nha mang họ Sanchez lai với người vùng Auvergne của Pháp. Không ai báo trước cho họ biết là Ballard da đen. Tôi tiếp họ ở nhà tôi, và tôi đã nói với họ, thế đấy, sự thể như thế đấy, cậu ấy là người da đen.

“Tốt thôi”, ông bố bảo, còn bà mẹ có cái cười bồn chồn và hàm răng bịt vàng không hề tỏ ra ngạc nhiên hay bối rối.

Cái câu ông bố Madeleine nói ra sau đó là một trong những câu nói thật sự giải phóng con người khỏi màu da của anh ta:

- Chúng tôi muốn nhìn thấy cậu ta.

Thông thường, ở Pháp cũng như ở Mỹ, từ “da đen” dường như đã đủ để miêu tả rõ toàn bộ một con người. Những người Pháp Algérie này hơn chúng ta nhiều.

Họ đã nhìn thấy cậu bé. Điều duy nhất khiến họ lo lắng nhiều, đó là việc đào ngũ.

- Không thể hành động như vậy đối với đất nước mình, ông Sanchez bảo, thật ra họ của ông ta không phải là Sanchez.

Ballard có vẻ đau khổ.

Tôi cảm thấy mình ở trong một mớ bòng bong biện chứng chẳng biết đằng nào mà lần. Những người Chân-Đen bị đuổi khỏi Algérie đang giải thích cho một cậu thanh niên da đen Mỹ về lòng ái quốc, trong khi một bộ phận dư luận da đen đang đòi một nhà nước độc lập như là ở Algérie...

Tôi bảo:

- Sẽ có ân xá. Khi chiến tranh chấm dứt...

- Nhưng trong khi chờ đợi...

- Tôi sẽ lo được giấy tờ cho cậu ấy.

... Chúng tôi im lặng, Red và tôi. Anh ta sẽ để tôi ra đi mà không hỏi lấy một câu gì sao? Anh ta đã không tha thứ cho thằng con trai từ chối cuộc “huấn luyện” bằng xương máu người Việt để sau đó trở về Mỹ và “chuẩn bị” cho nhũng đội du kích da đen nhằm sau này có thể đưa họ đi chiến đấu cho “chính quyền da đen”. Anh ta vẫn hờn giận Ballard chẳng khác gì người lính già cảm thấy bị làm nhục khi những đứa con trai của họ từ chối đi chiến đấu.

Tôi hỏi:

- Anh có tin tức gì của Philip không?

Khuôn mặt anh ta dịu đi. Thoạt tiên anh ta mỉm cười, rồi che giấu niềm tự hào của mình bằng một nụ cười.

- Nó đang học nghề đấy. Hai năm trong hải quân, sau đó được biệt phái vào đơn vị đặc biệt, anh biết đấy, như kiểu lính mũ nồi xanh...

Tôi thấy hơi chóng mặt, sự phi lý, cái điên rồ của điều nghịch đời và sự mê sảng logic trong niềm “tự hào” của người cha đã đến mức một nỗi giận dữ dâng lên trong tôi, một nỗi giận dữ càng đau đớn vì nó chẳng nhằm vào ai cả, nó không có mục tiêu nào cả, nếu không phải là chính chúng ta. Các hệ tư tưởng ngày càng đặt ra một cách khẩn cấp vấn đề bản chất bộ não của chúng ta mỗi khi nó tưởng đặt ra vấn đề về bản chất của các xã hội... Từ lâu tôi đã biết rằng trí năng của chúng ta phụ thuộc vào một sự sai lệch bẩm sinh không tự biết. Nhưng trong trường hợp Red, chính là bộ não đang kêu cứu. Bởi vì niềm tự hào của anh ta, cái sự khoái trá của người cha biết rằng con trai mình đang “phục vụ” bên ấy, ở Việt Nam, trong một “đơn vị đặc biệt” và anh chàng chiến binh tuyệt vời ấy sẽ mang về cho chính quyền da đen một vị chỉ huy trong cuộc chiến đấu chống lại những kẻ hôm nay đang là đồng đội của anh ta, những kẻ bằng xương máu của người Việt đã huấn luyện anh ta cho cuộc chiến tranh chống lại chính họ, tất cả những cái đó thuộc một tình trạng phi thực hoàn toàn hư ảo, một thứ viển vông đẫm máu chỉ có thể nảy sinh từ tâm lý của khu ổ chuột không còn lối thoát...

Tôi nhìn lại một lần nữa những khuôn mặt xung quanh, những bộ quần áo châu Phi. Và dưới cái vỏ ngụy trang này, những gì là đích thực Mỹ nhất ở nước Mỹ, những người da đen... Một thứ pha trộn chủ nghĩa duy tâm và tính ngây thơ vốn ngày trước là dấu hiệu của “giấc mơ Mỹ”.

Tôi muốn nói với họ sự thật. Bởi vì tôi biết nó, cái sự thật “thực sự” về đứa con trai “anh hùng” của Red, trong tương lai sẽ là một trong những lãnh tụ lớn của cuộc nổi dậy da đen... Đấy là một người anh hùng, đồng ý rồi. Sure thing, he is a hero allright...

Nhưng tôi không có quyền. Tôi đã hứa. Và sẽ là kết thúc những gì còn lại trong tình bạn của chúng tôi, bởi vì, gì thì gì, Red sẽ không chịu tin tôi.

Tôi có thấy ở Paris mấy bức thư của Philip viết cho em cậu. Tôi đang có một bức, đây, ở trước mắt tôi đây. Bức thư đề tháng Chín 1967, bấy giờ Ballard còn ở Đức. Dịch ra là thế này đây:

“Hình như có những đứa đào ngũ. Không phải ở chỗ anh. Anh không biết một tên nào như vậy. Hẳn là bọn lính mới tò te chưa hề đánh nhau. Chúng chẳng có chút dũng khí nào cả (They have no guts). Ở đây, chỗ anh, chỉ có những người tình nguyện. Những đứa có tham vọng, không phải những tên dân sự ruỗng nát.”

Bởi vì thế đấy: Philip có ý định ở lại trong quân ngũ và trở thành sĩ quan chuyên nghiệp. Cậu ta nói điều đó trong từng bức thư gửi cho Ballard. Tôi không biết những ý định của cậu ta lúc ra đi, nhưng tôi biết điều này: một người da đen đã tìm được vị trí của mình trong tình bằng hữu Mỹ bằng cách giết người Việt. Đấy là chuyện thường. Tình bằng hữu không phải là để dành cho lũ chó. Tất cả những ai đã từng bắn giết, như tôi, trong nhiều năm, đều hiểu rằng tình bằng hữu, cái đó nảy nở trong những đơn vị chiến đấu. Trong những đội commando[9] của đoàn quân Lê Dương ngoại quốc, không có những người Pháp, Algérie, Do Thái, Da đen hay Hy Lạp... chỉ có những người anh em cùng nhau chém giết và bị giết.

Hiếm khi tôi cảm thấy trìu mến và thương hại giống như cảm xúc bất chợt dâng lên trong tôi lúc Red tự hào nói với tôi về đứa con trai của anh ta ở tận châu Á đang “học lấy nghề nghiệp” để một ngày kia, ai biết được, có thể trở thành một Che Guevara của chính quyền da đen...

- Cái thằng khốn kiếp ấy hầu như chẳng viết thư cho tôi nữa. Chắc là quá bận, tôi đoán thế. Với lại, còn kiểm duyệt quân đội, dẫu sao nó cũng không thể nói ra những gì nó nghĩ... người ta sẽ rút nó khỏi các đơn vị chiến đấu ngay. Anh có biết nó khiến tôi nghĩ đến ai không, thằng Phil ấy? Đến Ben Bella[10]. Một anh chàng chuẩn úy của quân đội Pháp, được thưởng huân chương với mười lăm năm phục vụ tốt, và đã tống cổ các anh ra khỏi nước Algérie.

Cuối cùng anh ta hỏi tôi, khẽ khàng:

- Nó ra sao, thằng Ballard ấy?

- Nó sắp cưới con bé.

- Nó sẽ kết thúc đúng như cách tôi đã bắt đầu, ở bên ấy, Red nói, giọng nghẹt lại. Một tên ma cô.

- Tôi không nghĩ thế.

Anh ta nhún vai.

- Cuối cùng rồi nó sẽ ném con bé ấy ra vỉa hè ở Pigalle và sống nhờ vào con bé, bởi vì dân da đen, ở Paris, để tìm được việc làm... Nó không có cơ may đâu, cái thằng ngu đó. He hasn’t a chance. Nó thua cuộc rồi...

- Gia đình vợ nó sẽ lo.

Anh ta có vẻ ngạc nhiên.

- Họ đồng ý à?

- Ừ.

Anh ta không nói gì nữa. Nước Pháp. Đấy không phải là một tảng đá nguyên khối, nước Pháp. Không chỉ có những tên vô lại.

- Anh có biết rằng Philip sẽ thành sĩ quan không?

Cái cười muốn tỏ ra trơ trẽn, nhưng niềm tự hào thì không. Anh ta hăng lên:

- Trong chúng tôi vẫn có những tên ngu xuẩn cứ gào lên chống chiến tranh ở Việt Nam. Tuy nhiên chỉ cần nghĩ kỹ một chút thôi thì hiểu ngay rằng cuộc chiến tranh ấy là điều tốt nhất cho chúng tôi. Mỗi lần nghe nói tới thương lượng với Hà Nội, tôi đến phát ốm... Cuộc huấn luyện tốt nhất thế giới, là ở Việt Nam. Và chính Jack Kennedy đã nhấn mạnh chiến tranh du kích và chiến đấu đường phố...

Khi tôi chép lại những trang này, tôi đang có trước mặt một tập mười bức thư của Philip. Đấy là những bức thư đầy những chúng tôi. Tôi bảo đảm không hề có chút văn chương nào. Cái chúng tôi ấy, tôi không thể bịa ra nó được... “Chúng tôi làm mọi việc có thể để giúp đỡ bọn ấy; lẽ ra họ phải tự giúp lấy mình. Chúng tôi làm công việc của họ... Bọn ấy chẳng làm gì để có được một chính phủ dân chủ thật sự... Chúng tôi...”

Đấy là một người da đen Mỹ đang nói. Sự điều hợp lâu đời nhất của thế giới: sự điều hợp của cái chết phát ra hoặc nhận lĩnh.

Nỗi kinh hoàng xâm chiếm lấy tôi trong căn phòng nhỏ có những bức tường quá nóng. Luôn luôn là cái chứng sợ chỗ kín bí hiểm ấy ở tôi. Một cái gì đó đã được nhốt trong tôi, do nhầm lẫn, trong cái lốt con người.

- Tôi đưa anh về.

Chúng tôi bước ra ngoài.

Anh ta hỏi tôi lúc ở cầu thang, giọng chế giễu:

- Còn con chó trắng?

Tôi dừng lại.

- Làm thế quái nào mà...

- Jean đã nói chuyện đó với tôi, cách đây một tháng, ở Los Angeles... Con vật khốn khổ.

- Người ta đang dạy dỗ lại cho nó.

Anh ta nói, bình thản:

- Cuối cùng, chính chúng ta sẽ phải dạy dỗ lại chúng nó.

Anh ta lắc đầu, chán nản.

- Dẫu sao, cũng quá đáng... Cái chuyện định tưới xăng lên con chó rồi châm lửa... Tội nghiệp Jean, cô ấy đã khóc...

Tôi không hiểu anh ta nói chuyện gì, nhưng không phải lúc đặt câu hỏi. Không phải ngày nào người ta cũng có dịp nhìn thấy nền văn minh nổ tung chính ở nơi nó đạt đến cực điểm hùng mạnh và giàu có. Đám cảnh sát được trang bị vũ khí trò chuyện, hút thuốc và cười đùa trong những xe bánh xích của họ trong khi tủ kính các cửa hàng bị đập bằng gậy sắt cứ vỡ tung.

Khi một làn sóng bạo lực phân biệt chủng tộc bùng cháy đến cực điểm thì điều đập vào mắt người ta ngay lập tức là cái khía cạnh “ai biết phận nấy”. Bọn cướp của đủ mọi lứa tuổi đụng đầu nhau chửi nhau trong khi giành giật mồi. Các bà nội trợ ra vẻ đi chợ mua hàng trong mớ hỗn độn các quầy hàng bị đạp đổ. Các bà chủ gia đình cũng đi chợ một cách biết điều, chọn những sản phẩm cần thiết nhất, sau khi đã cân nhắc chán chê, ngay trước mũi cảnh sát đã được lệnh để cho họ cứ tự do.

Cái cuộc đổ xô đi cướp bóc ấy là câu trả lời tự nhiên của vô số người tiêu dùng mà cái xã hội kích động tìm mọi cách xúi giục họ mua nhưng lại không cho họ những phương tiện để có thể mua. Tôi gọi là “xã hội kích động” tất cả những xã hội sung túc và bành trướng về kinh tế đang lao mình vào việc phô bày thường xuyên sự giàu có của nó và thúc đẩy người ta tiêu thụ và sắm sanh bằng quảng cáo, bằng các tủ kính xa hoa, bằng các hàng bày đầy cám dỗ, trong khi bỏ lại bên lề một bộ phận quan trọng dân chúng mà nó kích động ham muốn thỏa mãn những nhu cầu có thật hay giả tạo của họ, đồng thời lại không cho họ những phương tiện để thỏa mãn sự thèm muốn đó. Làm sao có thể ngạc nhiên khi một thanh niên da đen ở khu ổ chuột, bị vây quanh bởi những xe Cadillac và các cửa hàng sang trọng, bị tống đầy đầu qua radio và ti vi một thứ quảng cáo cuồng nhiệt, nó buộc anh cảm thấy anh không thể thiếu những thứ người ta chào mời anh đó, từ mẫu xe mới nhất “bắt buộc” phải trình làng hằng năm của hãng General Motors hay hãng Westinghouse, các thứ quần áo, các máy móc nghe nhìn đem lại niềm vui cho anh, cho đến trăm nghìn kiểu biến hóa từng mùa của những vật dụng mà anh không thể bỏ qua nếu không muốn trở thành một anh nhà quê, hãy nghĩ xem, làm sao có thể ngạc nhiên khi cuối cùng cái cậu trai trẻ đó ngay khi có cơ hội đầu tiên liền lao vào mớ hàng hóa tung tóe trong những chiếc tủ kính bị đập vỡ toang? Trên một bình diện chung hơn, việc quá lạm dụng sự phồn thịnh của nước Mỹ da trắng cuối cùng sẽ tác động đến những khối quần chúng kém phát triển của thế giới thứ ba nhưng lại được thông tin cũng giống như tủ kính của một cửa hàng sang trọng trên Đại lộ số Năm tác động đến một chàng trai trẻ thất nghiệp ở khu Harlem[11].

Như vậy, tôi gọi là “xã hội kích động”, một xã hội tạo ra khoảng cách giữa những của cải mà nó có và nó tán dương bằng trò thoát y của quảng cáo, bằng lối phô trương cách sống, bằng việc lôi kéo người ta mua và tâm lý sở hữu, với những phương tiện mà nó cung cấp cho công chúng trong và ngoài cái xã hội ấy để có thể thỏa mãn không chỉ những nhu cầu giả tạo, mà cả và nhất là những nhu cầu sơ đẳng nhất.

Sự kích động ấy là một hiện tượng mới do quy mô của nó: nó tương đương với lời kêu gọi hiếp dâm.

Trong khu ổ chuột bốc cháy, người ta cướp lấy bất cứ cái gì. Anh có thể nói cho tôi biết anh chàng da đen kia định sẽ làm gì với cô ma nơ canh bằng sáp trần truồng mà anh ta đang cắp dưới nách và một anh chàng khác đã lột hết quần áo không? Và anh chàng nọ, bảy cái sọt rác? Tôi thì có thể hiểu rõ hơn anh chàng kia kìa, đang bước đi tay ôm một lô cuộn giấy vệ sinh: anh ta đã được trang bị, anh ta bảo đảm cho cái mông của mình. Những đứa trẻ, mặt mày lem luốc đầy mứt, đang đập vỡ những liễn cá ướp mà chúng chén ngay tại chỗ, và một người đàn bà to béo cầm chiếc quần lót nhỏ bằng đăng ten đen đưa lên cao để cho dễ ngắm, trong khi một bà đứng cạnh đang ngắm những món trang sức giả có thể tìm thấy ở tất cả các hiệu tạp hóa, nó khiến ta nghĩ đến những thứ đồ thủy tinh người ta đã dùng để gây cảm tình với các bộ lạc châu Phi, thời Stanley và Livingstone. Tôi cũng ngắm nhìn cái bà đang sờ một quả dưa, ung dung, đặt nó qua một bên rồi lại chọn quả khác.

Những con người đó không cướp bóc: họ vâng lời. Họ phản ứng trước sự bức chế của cơn lũ quảng cáo, trước lời yêu cầu người ta phải mua và phải tiêu thụ, trước sự chi phối không ngừng nghỉ họ phải chịu đựng mười tám trên hai mươi bốn tiếng mỗi ngày. Những kẻ rao hàng trên đài phát thanh và ti vi kêu gọi họ làm cách mạng...

Red, lái chiếc xe Chevrolet chậm như sên, hất đầu về phía đám thiếu niên đang ném dưa vào tủ kính một cửa hàng văn phòng phẩm.

- Anh có hiểu chúng nó thậm chí không biết ai đã châm ngòi nổ không?

Anh ta ngừng lời và đột ngột hãm xe.

- Nhưng anh không tin tôi đâu. Ta sẽ hỏi chúng xem.

Anh ta hé cửa ghé về phía một cậu bé. Mười sáu, mười bảy tuổi? Gầy đét, môi to, dày, có thể khiến những người đàn bà da trắng kinh tởm nghĩ đến khi hôn, nhưng lại đúng là cái cần có để khiến cho ý nghĩ hiếp dâm trở nên hấp dẫn...

- Sonny, cậu có biết Martin Luther King là ai không?

Cậu bé có vẻ lo lắng.

- No, Sir.

- And you?

- No, Sir.

Một cậu thứ ba chen vào, mặt nhăn lại.

- Ông ấy vừa bị giết.

- Cậu có biết ông ấy là ai không?

Cậu bé hơi ngập ngừng. Rồi tuôn ra một mạch, không suy nghĩ, và tôi biết cậu ta chỉ lặp lại như chiếc máy ghi âm điều đã nghe được.

- He was an Uncle Tom. Ông ấy là một “bác Tom”.

Uncle Tom, lối biểu lộ khinh bỉ cao độ của người da đen đối với một người da đen khác. Trong Túp lều bác Tom,cuốn tiểu thuyết đã đóng một vai trò trong việc xóa bỏ chế độ nô lệ, Tom là một nhân vật đáng yêu khiến ta khóc vì lòng tốt của ông, giống như các cô gái ngọt ngào của Dickens. Ngày nay, “bác Tom” là một từ cũng đáng ghét như từ collabo[12] ở Pháp thời Giải phóng.

Red đóng cửa xe vẻ bằng lòng và nổ máy. “He was an Uncle Tom”. Trước mắt tôi hiện ra khuôn mặt bà Coretta Luther King, có lẽ là khuôn mặt phụ nữ đẹp nhất tôi từng được thấy, nó gợi lên cho tôi tất cả tính nữ huyền thoại kể từ Juth cho đến các nữ hoàng xứ Judée và Ai Cập, khuôn mặt mà một bức ảnh bất tử đã tiết lộ cho cả thế giới với sắc vẻ của sự đau thương và phẩm cách mà tất cả những Michelangelo, Bellini và những kẻ chuyên nghiệp nhỏ bé khốn khổ khác từng thể hiện Đức Mẹ Sầu Bi[13] đều hoàn toàn không thể sáng tạo ra nổi. Nỗi căm hận xâm chiếm lấy tôi. Nỗi căm hận thật sự: nỗi căm hận của con chó đang muốn cắn nát một cái cuống họng, nỗi bực tức tràn lên trong tôi mỗi khi tôi chứng kiến biểu hiện của cái sức mạnh tinh thần lớn nhất mọi thòi đại: sự ngu đần...

- Red, anh có tin là Martin Luther King bị một người da đen giết không?

Anh ta vẫn thản nhiên, nhìn thẳng phía trước:

- Cũng có thể. Nhưng nếu vậy, thì là do bọn da trắng thuê...

- Còn nếu như ông ấy bị một người da trắng được người da đen thuê giết?

- Điều đó cũng có thể. Anh biết đấy, những người da đen, chính các anh đã tạo nên họ...

- Này, tôi bảo.

- Cái gì?

- Đây là lần đầu tiên anh ghép tôi vào cuộc đấy nhé.

- Chẳng qua là một cách nói thôi mà.

Tôi thấy một tốp thiếu niên tay ôm đầy những gói Ruby và Tampax chạy ra từ một hiệu tạp hóa lớn đang bị cướp phá. Tôi cười phá lên. Red nhìn xéo sang tôi.

- Chẳng có gì đáng cười cả. Băng vệ sinh phụ nữ là thứ tốt nhất để chế món bom xăng. Thấm xăng rất tốt.

Giờ thì chúng tôi đi qua những con phố hầu như không có người.

Thế rồi, đến một ngã quẹo, Red đột ngột hãm xe lại.

Tôi sẽ gọi chuyện xảy ra sau đây là “sự thật về Stokely Carmichael”. Chính mắt tôi đã nhìn thấy anh ta, đứng trước một cửa hàng lớn, giữa một đám vài chục người da đen, và anh ta đang hét lên. Tôi chỉ nghe thấy những âm sắc của con người được coi là nhà hùng biện giỏi nhất trong số những người đấu tranh, nhà trí thức duy nhất biết cách tiếp cận với đường phố, anh chàng da đen có nước da sáng ấy, một trong những người sẽ không bao giờ nói với anh “ông nội tôi là người da trắng”, nhưng không hề do dự nói về những người đàn bà da trắng trong dòng họ của mình bởi vì chẳng hề có chút lợi lộc nhỏ nào trong cuộc đấu tranh không khoan nhượng này, bởi vì điều đó có nghĩa là một người đàn bà da trắng đã từng phải ăn nằm với một người da đen. Tôi ở xa quá. Tôi không nghe được bài diễn thuyết của anh ta. Nhưng tôi xin dẫn lại đây tường thuật của các nhà báo da đen có mặt tại chỗ, nhiều người đã biết, đã đăng trên các báo.

Kịch bản tóm tắt như sau: Stokely Carmichael xuất hiện trên đường giữa đám thanh niên. Anh ta bước vào một cửa hàng lớn, ra lệnh cho các nhân viên ra ngoài và đóng cửa lại. Anh ta trở ra đường, và nói với đám thanh niên đang kích động mạnh, anh ta vung lên một khẩu súng ngắn cỡ nhỏ:

- Các bạn làm gì ở đây, với tay không? Hãy trở về nhà, cầm lấy vũ khí!

Một trong số những thanh niên lấy từ túi áo ra khẩu súng ngắn. Các xe cảnh sát đỗ cách đó năm mươi mét. Phản ứng của Stokely:

- Không! Tôi không muốn mất đi dù chỉ một giọt máu da đen!

Tôi cho cái tình tiết này là tối quan trọng nếu ta muốn hiểu lối bạo lực bằng lời nói kỳ lạ của những chiến sĩ trí thức đấu tranh. Tôi đã từng nghe họ, tôi không nhớ bao nhiêu lần, trong nhà tôi ở Paris, nói với tôi rằng thế giới sẽ còn chưa được cứu vãn một khi nó chưa được quét sạch hết những “con quỷ trắng”. Thực ra, ở đây có nhiều yếu tố tâm lý nhất thiết phải lường tính trước khi để mình sa vào cái dễ dãi của một mối hận thù trả đũa.

Mấy “lời kêu gọi giết chóc” của những Rap Brown, Cleaver, Hillard và những “kẻ xúc tác” khác như LeRoi Jones[14], tác động như những van xả hơi, qua đó giải phóng bớt đi tình trạng quá tải oán hận của mười bảy triệu người bị bỏ quên. Một trong những kết quả đạt được của lối bạo lực bằng lời nói là nó làm tiêu hao bớt đi cái nhu cầu bạo lực vật chất, và cùng lúc đem lại cho lớp trẻ niềm kiêu hãnh đến từ những ý định mà mười hay mười lăm năm trước đó chưa thể tưởng tượng được. Tôi cho rằng, không hề gây ra những cuộc tắm máu - nào thấy đâu? -, những lời kêu gọi đốt nhà của các lãnh tụ các khu ổ chuột có lẽ đã giúp tránh được điều xấu nhất.

Mãnh lực của lời nói mạnh đến mức dám nói ra cũng là đủ rồi - và nó giải phóng... Điều người ta gọi là “thuật hùng biện của các khu ổ chuột” là một nhu cầu dám.

Ở đây có lẩn một dấu vết của châu Phi.

Các bạn châu Phi của tôi là những người đầu tiên nhìn nhận ràng, ở lục địa đen, nói thường thay cho làm, lời nói thay thế hành động, việc ưa thích các cuộc bàn cãi, ngôn từ đôi lúc còn mạnh hơn cả ý thích thực hiện. Nhưng trong trường hợp những người da đen Mỹ, những lời nói hận thù cao độ được phát ra chống lại những người da trắng thực tế đã trở thành một hành động: hành động giành lại cảm giác về sự dũng mãnh và nhân phẩm thông qua thách thức bằng lời nói.

Như vậy, lối ứng xử của Stokely Carmichael là cực kỳ tiêu biểu. Trước hết, anh ta bước vào một cửa hàng, đuổi hết người da trắng ra và khóa cửa lại. Rồi anh ta mời bọn trẻ trả về nhà để “tìm vũ khí” mà, đến chín trong mười trường hợp, chúng không có, như vậy cũng tức là anh ta giải tỏa đường phố. Khi một trong số bọn trẻ đột ngột rút khẩu súng ngắn ra, anh ta nói với cậu nhóc: “Không, tôi không muốn dù chỉ một giọt máu da đen đổ xuống...”, điều đó, dưới cái cớ cứu sống những mạng người da đen, kỳ thực là ngăn một cuộc tắm máu.

Và có một cuộc lạm phát lời nói không thể tưởng trong thời nay tràn lan khắp địa cầu và như muốn báo hiệu sự khánh kiệt hoàn toàn từ vựng, mà có lẽ tiếp sau đó là sự trở lại với tính xác thực ngày nay đã mất đi trong mối quan hệ giữa từ ngữ và sự thật. Cuộc chạy đua leo thang trong ngành quảng cáo thương mại và tuyên truyền chính trị đã phá vỡ hết mọi quan hệ về hiện thực và giá trị thực giữa sản phẩm do thị trường ném ra, dù đó là chất khử mùi cơ thể hay là hệ tư tưởng, với một cái xác thực nào đó. Đáp lại thứ thuốc đánh răng có thể “cứu” được răng của phương Tây, là “Beethoven là một kẻ thù của nhân dân” của nước Trung Hoa đỏ, và than ôi, ngay chính giáo hoàng Paul VI cũng không chịu tụt hậu: chẳng phải là ngài vừa mới tuyên bố rằng cuộc nổi dậy chống lại tình trạng độc thân của các cha cố Hà Lan là một “vụ đóng đinh câu rút Giáo hội” đó sao?

Ai có thể nói hơn thế nữa?

Có cần nhắc giáo hoàng nhớ lại thế nào là đóng đinh câu rút?

Cần phải đặt “lời kêu gọi giết người” của các lãnh tụ của chính quyền da đen chính trong trạng thái loạn xạ mê hoảng ngôn từ, trong tình trạng lạm phát lời nói với cuộc leo thang tìm kiếm cấp so sánh cao nhất ngày càng không có nội dung thực ấy.

Red đưa tôi về đến khách sạn Hilton. Tôi xuống xe. Tôi suýt nói với anh ta: “Red, hãy coi chừng đấy”, nhưng sự kỳ quặc của một lời khuyên như vậy khiến tôi nghĩ đến lời mẹ dặn tôi hồi chiến tranh, khi tôi vừa rời bầu trời đầy đạn cao xạ pháo và những chiếc Messerschmidt[15] về nghỉ phép ngắn hạn: “Con nhớ quàng khăn cổ khi lên máy bay nhé.”

- Red, sự thật là thế nào? Dẫu anh tuyển mộ được hai mươi nghìn chuyên gia da đen từ Việt Nam về, thì họ vẫn sẽ phải đối mặt với tám mươi nghìn chuyên gia da trắng cũng từ đó về...

Mặt anh ta kín bưng. Tôi chưa bao giờ thấy anh ta buồn; nỗi buồn đã bị nuốt mất từ lâu rồi. Buồn, đấy là kiểu người da đen lỗi thời...

- Nếu vậy, trong trường hợp thất bại...

Anh ta hơi ngập ngừng. Tôi đoán anh ta có cảm giác đang phản bội. Nhưng đây là một tình bạn hai mươi năm.

- Chúng tôi, chúng tôi có thể thất bại. Cái mà anh gọi là: những kẻ cực đoan... Nhưng dẫu sao chúng tôi cũng đã làm việc cho những kẻ ôn hòa. Không có chúng tôi, họ chẳng thể làm gì được cả. Trong trường hợp của cuộc nổi dậy da đen, chủ nghĩa cực đoan làm việc cho sự ôn hòa...

- Chào.

- Chào.

Anh ta nổ máy.

❀ ❀ ❀

[1] Ở đây tác giả dùng một lối chơi chữ khó dịch: souteneur (ma cô) và soutenu (được đỡ đầu, o bế) là hai từ cùng gốc và cách đọc gần nhau.

[2] Nhà điêu khắc Pháp theo trường phái giữa ba-rốc và cổ điển, tác giả nhiều tượng đẹp, ở đây có ý chỉ những người chuộng vẻ đẹp cơ thể.

[3] Nikolai Gogol (1809-1852), nhà văn, nhà viết kịch nổi tiếng người Nga gốc Ukraina. Những linh hồn chết là tác phẩm lớn của ông, viết về nước Nga dưới chế độ nông nô.

[4] Ralph Ellison (1914-1994), nhà văn người Mỹ, Invisible Man (Người đàn ông vô hình) là một tác phẩm quan trọng của ông, được xuất bản năm 1952.

[5] Stokely Carmichael (1941-1998), một người đấu tranh vì người da đen, đứng đầu Ủy ban hợp tác sinh viên phi bạo lực và phong trào Báo Đen.

[6] Coon, nigger (tiếng Anh trong ntguyên bản): người da đen, gọi một cách khinh miệt.

[7] Albert Camus (1913-1960): văn hào Pháp, giải thường Nobel Văn học 1957.

[8] Chân-Đen (Pieds-Noirs): chỉ những người Pháp (sau này mở rộng ra cả người châu Âu) sống ở Algérie trước khi nước này được độc lập.

[9] Một kiểu lính đặc biệt, có thể gọi là đặc công.

[10] Lãnh tụ cuộc nổi dậy của nhân dân Algérie chống Pháp năm 1945, về sau trở thành tổng thống đầu tiên của Algérie.

[11] Khu da đen ở New York, Mỹ.

[12] Chỉ người đã hợp tác, làm tay sai cho Đức hồi Đức chiếm nước Pháp trong Chiến tranh thế giới thứ hai. “Giải phóng” là chỉ thời gian giải phóng nước Pháp sau chiến tranh.

[13] Đức Mẹ Sầu Bi là một chủ đề trong nghệ thuật của Cơ Đốc giáo, thể hiện cảnh Maria ôm xác Chúa Jesus. Michelangelo và Bellini, những họa sĩ nổi tiếng của Ý đều có tác phẩm về chủ đề này.

[14] Amiri Baraka, tên khai sinh là LeRoi Jones (1934-2014), nhà trí thức, nhà viết kịch, nhà văn người Mỹ gốc Phi. Ông là một trong những người ca ngợi cuộc nổi dậy của người da đen Mỹ chống lạl quyền bá chủ và văn hóa của người da trắng.

[15] Máy bay chiến đấu của phát xít Đức trong Chiến tranh thế giới thứ hai.