Tôi viết liền suốt một hay hai tiếng đồng hồ: cái cách để mà quên ấy... Khi ta viết một cuốn sách, về sự khủng khiếp của chiến tranh chẳng hạn, thì không phải ta tố cáo sự khủng khiếp đâu, ta tống nó ra khỏi ta... Tôi buông bút và trèo lên tầng sáu. Madeleine đang ở đấy, trong một căn phòng bé tí. Những con người sống thật sự, Ở Paris, phải tìm họ trong các căn phòng áp mái... Tôi hôn cô.

Cô sắp sinh vào cuối tháng Sáu. Đôi mắt sẫm màu của cô có cái nét như là đang chờ đợi, cái kiểu thời gian ngưng đọng lại, mà tôi thường nhận thấy trong ánh nhìn của những người đàn bà đang mang thai. Một bác sĩ tâm thần có bảo tôi rằng phần lớn các chứng loạn thần kinh đều biến mất trong thòi gian mang thai, do một cơ chế sinh lý mà người ta còn chưa hiểu được.

- Ổn chứ, Madeleine?

Cô cười, đấy là một nụ cười can đảm, tức là tình hình không tốt. Khó khăn về tiền nong chăng? Không, không đến nỗi... Gia đình cô vẫn giúp đỡ. Nhưng Ballard không thể quen với cuộc sống ở Pháp.

- Bác biết đấy, anh ấy là người rất Mỹ...

- Nó thấy tiếc nhớ cái gì nào? Chịu khó tìm thì cũng có thể tìm ra chủ nghĩa phân biệt chủng tộc ở đây cơ mà.

- Ôi, những cái nho nhỏ...

- Giải World’s series?[1] Bóng chày chăng?

Tôi chợt nhận ra thái độ gây gổ của mình. Tôi thuộc loại chỉ công nhận người Pháp mới có quyền không yêu nước Pháp. Nếu một anh chàng quê ở Lyon bảo tôi rằng nước Pháp là đất nước của. những thằng ngu, tôi sẽ tỏ ra rất khoan dung, nhưng nếu một người Mỹ thốt ra với tôi lời khen ấy tôi sẽ cà khịa ngay. Cứ đi mà hiểu tại sao.

- Anh ấy không tìm được việc làm, Madeleine bảo. Anh ấy đã theo học một khóa làm tóc cho phụ nữ, nhung bác biết đấy, không thể được.

- Nếu là vấn đề giấy phép lao động, thì tôi có thể thu xếp.

- Không phải chuyện đó. Không ông chủ nào chịu mướn một thợ làm tóc cho phụ nữ là người da đen...

- Ở ngay nước Pháp sao?

Cô phác một cử chỉ nhẫn nhục.

- Ngay ở lớp học, tại đó người ta làm tóc không mất tiền, vẫn có những bà không muốn một người da đen chạm vào bà ta...

Tôi cười khẩy hằn học. Những quả lựu đạn nổ ngoài xa chợt mang một ý nghĩa sáng rõ. Tôi cố tự dằn mình xuống, tôi tự nhủ rằng sự ngu độn, nó to lớn, nó thiêng liêng, nó là người mẹ của tất cả chúng ta, phải biết cúi đầu trước Thượng đế. Sự ngu độn thật sự đóng cáu bẩn lại, sinh những biến chứng phụ khoa. Những mụ béo ú không chịu để “một người da đen chạm đến họ” ấy khiến tôi nhớ đến một cô gái, ba mươi lăm năm trước, ban đầu đã vừa đẩy tay tôi ra vừa thì thầm: “Không, không, anh mà chạm đến em, thì em đến điên lên mất.” Trong tiếng Hy lạp cổ điển, cái đó gọi là “mời khiêu vũ”. Quả phải tin là một bàn tay da đen sẽ gây cho họ tác động kỳ lạ lắm...

Tôi lắng nghe tiếng lựu đạn nổ ngoài xa, nhưng đấy là đồ giả. Lim đạn cay. Cuộc cách mạng tháng Năm đối với tôi bỗng có vẻ như một tiểu phẩm. Tôi không nhận ra rằng tháng vừa rồi sống với Jean Ở California đã khiến tôi trở nên nhạy cảm đến mức nào. Tôi cảm thấy trong hai cánh tay, trong hai nắm tay mình một sự căng thẳng, một cảm giác muốn tước đoạt, như là dấu vết cuối cùng của những đòi hỏi thể xác thời thiếu niên. Tôi cố bình tĩnh bằng cách nhắm mắt lại và đếm tất cả những tên quốc xã tôi đã giết trong chiến tranh, nhưng cách đó chỉ làm tôi suy sụp: anh muốn giết chết Bất công nhưng anh chỉ giết chết con người. Camus đã viết rằng người ta kết án tử hình một kẻ có tội, nhưng bao giờ người ta cũng bắn chết một người vô tội. Mãi mãi vẫn là cái song đề quỷ quái ấy: lòng thương những con chó và sự kinh tởm cái chất chó má. Tôi vừa ném một ánh nhìn ác cảm vào cái bụng to phình của Madeleine.

- Ballard sầu nhớ đất nước anh ấy, vậy đó, Madeleine nói.

Tôi phá lên cười mà không hề vui. Anh chàng da đen ấy, đào ngũ vì tình và sầu nhớ quê hương - chính cái anh chàng mà những người anh cùng màu da của anh đang mong muốn tống khứ đi đó, đấy đúng là thứ tôi cần để khuây khỏa. Tôi cố lấy lại bình tĩnh, một cách khó nhọc.

- Anh ấy lớn lên ở California, tại Los Angeles, cô nói, còn ở đây, quả thật, quá khác biệt...

- Cô biết khu Watts không, Madeleine? Là ở California đấy, tại Los Angeles. Một khu bị bạo động san bằng, và ba mươi hai người chết...

- Dĩ nhiên là có ạ, Ballard có nói với cháu. Nhưng anh ấy không phải là người phân biệt chủng tộc...

Tôi gần như sủa lên:

- Cái gì? Như thế nghĩa là làm sao?

- Anh ấy nghĩ rằng giờ đúng là một giai đoạn khó vượt qua, nhưng rồi với mối đe dọa của người Tàu...

Hiểm họa da vàng. Tôi đã quên mất cái đó.

- Trời đất, tôi nói, hoàn toàn tuyệt vọng.

- Anh ấy tin rằng với mối đe dọa đang đè nặng lên nước Mỹ, vấn đề màu da sẽ biến mất. Hãy xem ở Việt Nam đấy, lính da trắng và da đen chiến đấu bên nhau như anh em...

Tôi nghiến răng. Tuy nhiên điều cô nói với tôi không hoàn toàn điên rồ. Có thể cách trình bày của cô rất tồi, nhưng ở đấy có một cái gốc chân lý. Điều những người da trắng và những người da đen thiếu, là một nỗi đau khổ chung... Khi tôi đang chữa những trang bản thảo này, con bão Camille vừa tàn phá miền Nam, san phẳng hoàn toàn tất cả những khu dân cư. Một trung tâm cứu trợ đã được dựng lên gần Hattiesburg, bang Mississippi, vương quốc của ưu thế da trắng. Vậy mà - ôi phép mầu ngọt ngào! - trại cứu trợ này hoàn toàn hỗn hợp, những người da trắng và da đen thoát nạn ngủ,chung với nhau như trong một trại Auschwitz[2] nào đó. Và tờ New Sweek số ra ngày 1 tháng Chín năm 1969 dẫn lại câu nói đáng quý và có lẽ là mang tính chất tiên tri này của một phu nhân da trắng phe miền Nam[3]: “Tôi không nghĩ rằng, cùng với thời gian, người ta có thể chú ý đến màu da.”

Tôi nghĩ Ballard có lý một cách bi thảm. Người da trắng và người da đen Mỹ thiếu những tai họa chung mà họ chưa hề được biết đến suốt lịch sử của họ, như những tai họa mà các nước châu Âu từng gánh chịu, một tai biến mang tình bằng hữu.

- Ballard là một chàng trai mang đậm lối sống Mỹ, Madeleine bảo.

Cô cười buồn:

- Thậm chí cháu đã mua cả một cuốn sách dạy nấu các món ăn Mỹ...

Tôi liệt kê ra liền một hơi:

- Fried chicken. Gumbo Soup. Baked beans. Lemon and apple pie, the way Ma cooks them[4]. Các món ăn ngon của Mẹ.

Tôi nghe có tiếng bước chân ngoài hành lang và Ballard bước vào. Cậu ta đã gầy đi. Lần gặp trước, cậu ta hai mươi hai tuổi. Một chàng trai trẻ đáng yêu, đường nét thanh nhã, giống như hầu hết những người da đen gốc Jamaica, cổ cao, trán nhô ra. Cậu ta ngơ ngác đến nỗi chỉ thoáng nhìn thấy tôi, cậu ta ngồi xuống giường. Chân cậu ta đi giày quân đội. Cậu ta nhìn tôi, tôi chỉ về phía cửa sổ:

Can you tell me what’s all this about? What’s the matter with those? Chúng nó làm sao thế, cái bọn ấy? They don’t even have the problem. Thậm chí chúng chẳng gặp vấn đề. Ở đây, tất cả bọn chúng đều là người da trắng. Vậy thì, có chuyện gì nào?

Thật đáng thương, bởi vì trong tiếng kêu dội lên từ con tim ấy của Ballard có một lời thú nhận tuyệt diệu: tình yêu đối với nước Mỹ. Đối với cậu ta, và tôi dám nói không chút do dự là đối với chín mươi chín phần trăm những người da đen Mỹ, đất nước họ sẽ là đẹp nhất trần gian nếu không có chủ nghĩa phân biệt chủng tộc. Khuyết điểm duy nhất của cái thiên đường trần thế này là nó từ chối họ.

Ballard ngồi trên giường, nhìn xuống đôi chân mình:

- You know somethin? They lost me here. Cháu chẳng làm sao hiểu được bọn chúng. Cái bọn ấy không có vấn đề gì của riêng chúng cả. Mọi vấn đề của chúng, bao giờ cũng là những vấn đề của người khác. Việt Nam, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc bên chúng ta, Biafra, Nam Phi, Tiệp Khắc... lúc nào chúng cũng lo việc của người khác...

Tôi nói, trịnh trọng:

- Nước Pháp là vậy đó. Không có gì liên quan đến con người lại là xa lạ đối với chúng tôi. Đấy là thứ người ta gọi là thiên hướng toàn cầu của nước Pháp. De Gaulle cũng là vậy đó.

Cậu ta ném về phía tôi ánh nhìn chẳng hay ho gì:

- Cháu chán ngấy các kiểu trừu tượng của bác rồi, cậu ta bảo. Phải nghe chúng nó nói về “vấn đề da đen” ngoài đại lộ Saint-Michel kia. Cứ như là cuộc đời chúng tốt đẹp lắm. Cứ như đấy là đấu tranh giai cấp, vấn đề da đen, chủ nghĩa tư bản. Chúng chẳng có chút ý niệm gì về những điều chúng nói cả. Muốn hiểu được chuyện đó, phải là người Mỹ.

Đúng nguyên xi những điều đám chính trị gia theo phái miền Nam nói với người ngoại quốc...

- Cậu có tiếc vì đã đào ngũ không?

Cậu ta nhìn Madeleine, mỉm cười.

- Không.

Cô đứng cạnh lò sưởi chạy ga, quay lưng lại phía chúng tôi, đang khóc. Những cái lưng đang khóc, anh cỏ biết không? Tôi muốn đứng dậy, bước đến quàng tay ôm lấy đôi vai cô... nhưng cô đâu phải của tôi. Tôi liếc xéo sang phía Ballard. Chiếc mũ nồi xứ Basque chẳng hợp với cậu ta. Hay là tôi có ghen đôi chút rồi chăng?

Cậu ta lắc đầu:

- Xã hội tiêu thụ, bác đã nghe nói đến cái đó chưa? Chúng nó muốn đạp tung hết các siêu thị đi. Còn chúng ta, ở Watts, chúng ta cướp phá các siêu thị... Đấy là tất cả sự khác nhau giữa chúng nó và chúng ta. Những con gà mái hạng sang. Classy cats.

Tôi chợt thấy điều gì đó vô cùng bất lịch sự trong sự có mặt của gã da đen Mỹ cao lớn này ở đây, trong căn hộ tại Paris. Cái cổ rất cao và trái cổ to quá khổ của cậu ta khiến cho chiếc mũ nồi xứ Basque trông thật lố bịch. Tôi những muốn biết Madeleine tìm thấy những gì ở cậu ta cơ chứ. Tôi thở dài. Mà thôi, trong tình yêu, người ta có lựa chọn đâu.

- All the cats here are communists, cậu ta giải thích cho tôi. Tất cả bọn ranh ở đây đều là cộng sản hết. Vừa gặp cháu là chúng giở trò tán tỉnh. Bao giờ cũng một bài đó. Toàn tuyên truyền cộng sản. Chúng kết bạn với cháu chỉ vì cháu da đen. Cháu chưa bao giờ thấy những gã color conscious đến thế, ngay cả ở bên ta.

Cậu ta nhìn tôi chế giễu:

- Say, what do you do when you are a black American and you are homesick? Crazy. Chẳng hạn phải làm gì khi là một người Mỹ da đen mà ta lại sầu nhớ đất nước quê hương? Thật là điên rồ.

- Đến khi hết chiến tranh, sẽ có ân xá.

Cậu ta nhịp chân.

- Chuyện ấy có thể kéo dài nhiều năm, cậu ta bảo.

Madeleine quay lại phía chúng tôi. Có những phụ nữ khóc mà cứ như là không khóc, khuôn mặt hoàn toàn bình thản, và cái đó gọi lên tất cả sự cam chịu, sự nhẫn nhục chất chứa hàng nghìn năm.

- Anh ấy muốn tự nộp mình.

Ballard nhịp chân và đầu lắc lư theo nhịp.

Tôi phải đặt thêm vài ổ cắm điện nữa trong phòng này, ở đây tối quá.

Chúng tôi im lặng. Tiếng lựu đạn nổ ngày càng xa. Homesick... cố nhiên. Người da đen Mỹ là những gì Mỹ nhất theo lối truyền thống. Dân da đen còn duy trì một tính chất Mỹ rất gần với cội nguồn. Nguyên do rất hiển nhiên. Vì họ bị văn hóa và giáo dục bỏ quên, nên các khối quần chúng da đen vẫn còn tin ở “giấc mơ Mỹ”, ở American way of life, ở nước Mỹ như người ta vẫn nói về nó. Vì rằng họ bị kìm giữ lại trong những tầng lớp xã hội bên dưới, phần đông người da đen Mỹ vẫn còn tín ở những giá trị mà họ không bao giờ có thể thoát ra được bởi một thứ thuyết chủ trí giả tạo... với tình trạng tụt hậu của họ trong vấn đề giáo dục và giải phóng, các gia đình da đen nghèo ở miền Nam ngày nay là những gì còn lại tại đấy gần gũi hon cả với lý tưởng sống của những người khai phá tiên phong... Cái lối tỉnh lẻ đáng kinh ngạc đến thế của người như mục sư Abernathy tiêu biểu cho một thứ tính chất Mỹ nguyên gốc còn chưa bị thuyết chủ trí và óc viển vông lay chuyển.

Ballard lẳng lặng cười, lắc đầu:

- Không thể tin được, cậu ta nói. Hễ chúng gặp cháu, thì cứ như là gặp được kẻ sẽ chửi nước Mỹ nặng nề nhất. Vậy mà chúng lại đang phá tung tất cả, trong khi thậm chí chúng đâu có “vấn đề”. Nếu chúng ta, chúng ta không có “vấn đề”, bác nghĩ là chúng ta sẽ giống nước nào? Ai có thể thể hiện rõ nhất? Bọn Nga chăng? Bọn Tàu chăng? Chúng làm cháu phì cười. Cái bọn nhóc Pháp ấy, điều duy nhất chúng nhìn thấy ở cháu là cái “vấn đề”. Có những lúc đối với chúng, cháu cảm thấy như cháu đang gặp những loại phân biệt chủng tộc, duy có điều thậm chí còn nghiêm trọng hơn, bởi vì cháu không thể nện vỡ mặt chúng. Chúng có những lối cười trịch thượng khi chúng nói với cháu về nước Mỹ, chúng ra vẻ ưu thế, vậy đó. Giống như bọn người da trắng “tốt” ở miền Nam, khi nói về người da đen. Đối với chúng, Hoa Kỳ là thối nát, là ghê tởm, là cứt đái. Còn cháu, cháu là người biết điều khi nghe tất cả nhũng cái đó và nói với chúng: đúng thế, rất cảm ơn. Cứ như là dưới mắt chúng cháu không phải là người Mỹ, vì cháu da đen. Tất cả những gì chúng thấy ở cháu, là màu da đen...

- Tính ra, cậu bỏ đi đã bao lâu rồi?

- Sắp được mười tám tháng rồi... Bố cháu thế nào?

- Bên ấy, lúc này, gay go đấy.

- Chuyện backlash. Cú sốc dội ngược lại à?

- Chủ yếu là cuộc đua giành chức vô địch...

Cậu ta nhìn tôi.

- Đúng, giải vô địch. Cuộc đua lớn. Ai sẽ tiến xa hơn cả trong sự cuồng tín.

- Vào lúc này, ai là nhà vô địch?

Tôi do dự:

- Ron Karenga[5]. Ông ta có những chỗ dựa vững chắc... Điều tàn bạo hơn cả, là giải vô địch đòi hỏi phải loại trừ đối thủ... Cuộc ganh đua trong nội bộ một số nhóm thuộc “quyền lực da đen” bắt đầu khiến người ta nghĩ đến những khẩu tiểu liên hồi những năm 1930, ở Chicago... Sự chế ngự của thị trường. Thêm ba thanh niên nữa bị giết hôm nọ, ở UCLA.

Cậu ta suy nghĩ một lúc.

- Vâng, nhưng ít ra, ở bên ấy, back home, everything makes sense... Ta còn biết được cái gì không ổn. Ta biết vì sao... You know why. Còn có một lý lẽ rõ ràng: màu da của ta. Cái đó giải thích tất cả. Ta biết vì sao ta chiến đấu. Còn ở đây, chẳng còn hiểu được gì hết. Không giải thích được gì hết...

Tôi nghĩ: ở đây, cậu ta đã mất chiếc chìa khóa vạn năng của mình, màu da của cậu ta. Lúc ấy còn lại một mối kinh hoàng sâu kín hơn và mờ mịt hơn...

Cậu ta lắng nghe màn đêm nước Pháp đang gầm gào.

- Bọn sinh viên ấy, bác có thể nói cho cháu biết tại sao chúng lại làm thế không?

- Sự nhạy cảm...

Cậu ta lắc đầu.

- I don’t get it... Cháu không hiểu...

- Có tin tức gì của Philip không?

- Anh ấy được thăng hàm sĩ quan. Nhưng anh ấy cho rằng bên đó thế là đi tong rồi. Miền Nam Việt Nam không chịu chiến đấu. Trong các lá thư anh ấy lặp đi lặp lại với cháu rằng nếu anh ấy có được trong tay những người lính như Việt cộng, anh ấy sẽ chiếm Hà Nội trong mười lăm ngày...

Quả là một chiến binh, cái cậu Philip ấy... Anh em chẳng hề giống nhau.

- Cậu muốn về nước thật ư?

Cậu ta im lặng.

- Anh Ballard không bao giờ quen được với nước Pháp, Madeleine bảo. Ở đây quá... quá ư không Mỹ, Anh ấy thấy nhớ những thứ nhỏ nhặt, cháu cũng không biết được là những thứ gì nữa... cũng giống như bố mẹ , cháu khi buộc phải rời bỏ Algérie...

Những đường nét thanh nhã gần như là mảnh dẻ, mái tóc đen dài... Ở cô gái này có một sự giản dị đến lạ lùng, thẳng thắn như cái nhìn, lúc nào cũng như đến từ một ngọn nguồn trung thực nguyên lai nào đó. Anh bắt gặp cái nhìn đó và anh tự nhủ: có thể tin cậy ở cô ta. Ở một người phụ nữ không còn có vẻ đẹp nào lớn hơn thế.

- Tóm lại, tất cả những chuyện này, là lỗi ở cháu. Tôi không biết cô có sùng đạo không, nhưng giọng nói bình thản đượm buồn ấy chứa đựng tất cả sự nhẫn nhục Cơ Đốc giáo...

- Khi anh ấy đào ngũ để tới với cháu, cháu quá mức hạnh phúc nên chẳng nghĩ ngợi gì cả... và giờ thì...

Tôi lặp lại không chút tin tưởng nào, như một cái máy:

- Sẽ có ân xá...

Tôi không bao giờ thay đổi được cái nhìn của mình. Đó vẫn là cái nhìn thời tôi hai mươi tuổi. Madeleine, cháu xinh xắn biết nhường nào. Tôi luôn luôn nhạy cảm với những người đàn bà xinh xắn hơn là những người đàn bà đẹp: những người đàn bà đẹp bao giờ cũng có vẻ chẳng cần ai sất.

Cô rót cà phê cho chúng tôi.

- Cà phê Mỹ đấy... cháu cũng quen rồi.

Ballard nhìn cô một lúc lâu, đăm đắm, khiến tôi thấy mình thành kẻ không mời mà đến. Bất giác tôi nghĩ: tình yêu này, là của họ... Thôi mặc kệ, phải biết cách chấm dứt thôi. Tôi còn phải viết mười hai tiếng nữa. Ballard đứng dậy và bước đến ôm lấy cô trong vòng tay. Làn da thật trắng ấy áp vào cái má đen kia khiến đôi mắt khao khát của tôi nhận ra ở đôi lứa này sự hoàn hảo tuyệt đối chỉ có được khi những tương phản tìm đến nhau để mà hoàn thiện cho nhau một cách tự nhiên, một trong những quy luật lớn của trần gian. Họng tôi se lại và tôi cố thoát khỏi nỗi xúc động, như thường lệ, bằng cách thầm tuôn ra trong lòng một loạt những điều tục tĩu. Trong cái giây phút giận dữ vô vọng khi sự bất lực không thể giúp đỡ, uốn nắn, cứu chữa càng tăng lên vì phương thuốc hiển nhiên sờ sờ ra đó, tôi thường trộn thêm vào mớ nhộn nhạo bên trong mình tất cả cái nỗi “phức cảm” địa ngục, đất và trời. Nhưng, vì có thể có những kẻ sùng đạo trong số những người phân biệt chủng tộc đang đọc tôi, cho nên tôi thấy phải tôn trọng sự sâu sắc về mặt tinh thần của họ. Tôi luôn hết sức kính trọng Thượng đế của người khác.

Tôi nhìn cái giải pháp đang ở kia, trước mắt tôi, trong bụng cô gái da trắng đang mang thai đó, cái tương lai duy nhất khả dĩ, sự hòa hợp giữa những tương phản từ muôn đời đã là quy luật sâu xa nhất trên thế gian đó. Thét lên, tức là viết chăng? Hãy thử kể cho tôi lấy tên một tác phẩm văn học thôi, kể từ Homer đến Tolstoy, từ Shakespeare đến Soljenitsyne, đã làm được cái việc cứu chữa...

Tôi đúng dậy. Tôi không muốn ở lại đây nữa. Hai nắm tay siết chặt của tôi chỉ chứng tỏ sự bất lực của những nắm đấm. Tôi bước đến hôn lên má Madeleine, như một người cha, với cảm giác là một kẻ gian lận. Tôi thèm được ôm cô trong vòng tay, kéo mái đầu xinh xắn của cô ngả lên vai tôi. Mái tóc nâu của cô đượm mùi hương nhũng cánh rừng của tuổi thơ tôi... Không có gì hạnh phúc hơn là hạnh phúc của người khác. Tôi nói với cái giọng uy quyền phóng đại, nó che giấu sự thiếu tin chắc tuyệt đối:

- Sẽ đâu vào đó thôi.

Tôi vỗ vào Ballard, không nhìn cậu ta. Đấy là một trong những khoảnh khắc đối với tôi hoàn toàn không chịu đựng nổi khi tôi thấy mình đố kỵ và giả dối. Dẫu sao không nên để cho cậu ta tưởng rằng tôi có hơi phải lòng vợ cậu ta, ở cái tuổi năm mươi tư này. Chưa có chuyện ấy, tình thế của hai người họ cũng đã khá gay go rồi. Như một người cha, chỉ có thế. Tuy nhiên tôi không ngăn nổi mình ném cho cậu ta một câu lúc bước ra cửa:

- Cậu đừng có đội cái mũ nồi bé tí ấy. Chẳng hợp với cậu chút nào.

Tôi bước ra, rã rời, với cái cảm giác kinh tởm là một kẻ tao nhã.

❀ ❀ ❀

[1] Giải đấu hằng năm của Liên đoàn bóng chày Bắc Mỹ.

[2] Địa điểm ở Ba Lan, nơi có trại tập trung lớn của phát xít Đức trong chiến tranh thế giới thứ 2, nơi một triệu người trong đó đến 90% là người Do Thái đã bị giết ở đây.

[3] Ý nói phe Liên minh miền Nam trong nội chiến Hoa Kỳ (1861-1865).

[4] Tiếng Anh trong nguyên bản: Gà rán, súp đậu bắp, đậu bỏ lò, bánh nướng mứt chanh và táo, theo cách mẹ nấu.

[5] Ron Karenga (1941) là nhà văn, nhà hoạt động chính trị người Mỹ, ủng hộ chủ nghĩa quốc gia da đen. Con đường hoạt động của ông cũng gặp gỡ hoạt động của Malcom X, phong trào Báo đen.