Chúng tôi hạ cánh xuống Chicago. Hai cửa hàng lớn thuộc loại Giá rẻ đang bốc cháy ở vùng ngoại vi khu phố da đen. Một trận hỏa hoạn có tính chất tội phạm. Trong phòng đợi, vài hành khách da đen và da trắng nhìn làn khói bốc lên trên màn hình vô tuyến. Cô tiếp viên trẻ đứng sau quầy rưng rưng nước mắt.

- Cơ sự này rồi sẽ đi đến đâu? Cả nền văn hóa của chúng ta đang sụp đổ...

Ở đây người ta dùng từ “văn hóa” theo nghĩa là “văn minh”. Trước hết tôi muốn thấy mặt, tích cực của sự việc: một cô gái Mỹ bình thường ở vùng Trung Tây đứng sau quầy của một đường bay thảm hại nói với tôi về “văn hóa” và hoàn toàn có ý thức về cái được mất.

Chúng tôi nhìn cửa hàng đang bùng cháy trên màn hình. Chuyện vừa xảy ra sáng nay, còn mới tinh, và tôi cảm thấy dễ chịu. Tôi cảm thấy dễ chịu vì tôi yêu nước Mỹ. Tôi vui mừng thấy nó đang động đậy, nó đau đớn, có thể nó sẽ bừng tỉnh dậy. Chiến tranh Việt Nam là điều tệ hại nhất có thể xảy đến cho đất nước Việt Nam, nhưng là điều tốt nhất có thể xảy đến cho nước Mỹ: nó chấm dứt những niềm tin chắc, nó đặt lại vấn đề, nó đòi lột xác. Tôi không biết nước Mỹ mới sẽ ra sao, nhưng tôi biết cuộc bùng nổ da đen sẽ ngăn nó khỏi thối ruỗng tại chỗ trong tình trạng bất động của những cấu trúc trơ ì trên những hầm móng vô hình. Nước Mỹ sẽ được cứu bởi thách thức màu đen, challengea mà Toynbee[1] đã nói đến, rằng các nền văn minh chấn hưng bằng cách chuyển vị lẫn nhau. Hoặc là chúng tiêu vong đi.

Một người khuân vác da đen đội mũ lưỡi trai đỏ, đứng cạnh cô tiếp viên trẻ, lắc đầu:

- Vẫn là bọn họ làm đấy.

Bọn họ. Anh ta muốn đứng ngoài. Cô gái trẻ lau nước mắt. Cô nhìn tôi đầy lòng tin cậy tự phát thường thấy ở đây đối với những người nắm giữ lẽ phải lâu đời, những người châu Âu. Tôi muốn cầm lấy cái vương miện được là người Pháp của mình và đánh bóng đôi chút cho nó sáng lên hơn nữa.

- Ông có nghĩ là mọi chuyện rồi sẽ thu xếp ổn thỏa không? cô gái hỏi tôi.

Tôi hơi có phần không tin những chuyện “rồi sẽ thu xếp ổn thỏa”. Trong những chuyện như thế đôi khi có đến hai kẻ thua cuộc thay vì chỉ có một.

- Nghe này, tôi bảo cô. Cô có thể yên tâm: chuyện này rồi sẽ chẳng thu xếp ổn thỏa đâu. May thay cho nước Mỹ là chiến tranh ly khai[2] cũng đã chẳng thu xếp ổn thỏa. Một số ít người da đen cố gắng giải phóng người da trắng khỏi tình trạng nô lệ và chẳng dễ gì đập vỡ những cái cùm sắt bó buộc đầu óc con người suốt hai thế kỷ đâu. Một trong hai điều sẽ xảy ra, hoặc là những người da đen thành công và nước Mỹ sẽ thay đổi, hoặc là họ thất bại và nước Mỹ cũng sẽ thay đổi. Cô chẳng thể nào thua cuộc được đâu.

Có khoảng nửa tá người da đen và mười lăm người da trắng trong phòng đợi và họ nhìn cảnh nhà cháy mà chẳng trao đổi với nhau một lời nào. Có một điều báo chí không nói đến: ở Mỹ không bao giờ có thứ mà ngôn ngữ báo chí ở Pháp gọi là “một cuộc tranh cãi cuối cùng biến thành cuộc chiến dàn trận”. Tất cả những vụ bùng nổ bạo lực đều bắt nguồn hoặc là từ một sự vụng về hay một hành động mạnh tay của cảnh sát hoặc một tin đồn nhảm, hay một sự khiêu khích. Không bao giờ là từ một cuộc tranh cãi.

- Tôi muốn sang châu Âu, cô gái bảo.

Vợ tôi ghi ngay cho cô địa chỉ của chúng tôi ở Paris. Tôi đến run lên. Seberg đưa địa chỉ của chúng tôi cho tất cả các cô gái Mỹ khốn khổ tin rằng đảo Atlantis[3] là có thật, điều đó khiến tôi hiểu vì sao một hôm tôi bắt gặp sáu cô cậu hippie nằm ngủ trong túi ngủ tại nhà tôi, phố Bac. Một cậu trong bọn có được địa chỉ của chúng tôi từ bốn năm trước và đã chia sẻ với các bạn của cậu ta. Có những kẻ tuyệt đối chẳng hiểu được các hành vi có tính tượng trưng.

Chúng tôi đến Washington vào buổi chiều, được những hàng cây anh đào đang trổ hoa chào đón. Washington là một trong những thành phố, cũng giống như Los Angeles, chẳng bao giờ có thể tìm thấy ở nơi lẽ ra nó phải tọa lạc. Đấy không phải là một thành phố, đấy là những khu phố đang trên đường đi tìm một thành phố. Chuyến đến thăm gần nhất của tôi tới đây là từ hồi tôi còn làm tổng lãnh sự ở Los Angeles. Couve de Murville là ngài đại sứ đầu tiên của tôi ở đây, và chắc hẳn tôi là người duy nhất trên thế giới nhớ đến Couve de Murville khi thấy những hàng cây anh đào đang nở hoa. Một thoáng nhớ nhung ngắn ngủi. Tôi không thể nói rằng tôi thấy thiếu vắng ông ấy, Couve de Murville không phải là một con người mà người ta có thể nói là mình cảm thấy thiếu vắng, nhưng tôi đánh giá cao ở ông cái vẻ lạnh lùng được che giấu, cái vẻ lạnh lùng hẳn là che đậy những mãnh liệt sâu kín và một sự náo động bên trong được hết mực kiềm chế, chỉ thi thoảng mới lộ đôi nét bực bội thoáng qua.

Ngay đêm đó, trong chiếc taxi đưa chúng tôi đi ăn tối, chúng tôi nghe đài báo tin vụ ám sát Martin Luther King[4]. Anh chàng lái xe là một người da đen. Jean tái người đi đến nỗi, do tương phản, tôi thấy anh chàng kia càng đen hơn. Bám chặt lấy tay lái, anh ta yêu cầu tôi nhắc lại địa chỉ quán ăn. Tôi nhắc lại cho anh ta. Anh ta tiếp tục cho xe chạy thẳng, và một lần nữa, giọng khản đặc, hỏi lại:

- What was that address again? Địa chỉ thế nào, thưa ngài?

Chẳng nên trả lời. Tôi chờ cho anh ta bình tĩnh lại đã. Chúng tôi chạy quanh những hàng cây anh đào trổ hoa tắm trong ánh sáng những ngọn đèn pha trông hư hư thực thực như một cảnh múa ba lê đã hóa đá.

- Ngài bảo, địa chỉ thế nào kia ạ?

- Có phải một người da trắng đã giết ông ta không? Jean hỏi. Malcolm X. bị giết bởi người da đen, những người Hồi giáo da đen, cái tổ chức do tên khốn kiếp Elijah lãnh đạo đã nặn ra không biết bao nhiêu là “tín đồ” và đang bị hoạt động thắng lợi của Malcolm bắt đầu đe dọa. Người ta đồn một tên tỉ phú dầu lửa cực hữu, là H., hiện thân chính thức của nòi giống da trắng và công cuộc bảo vệ người da trắng ở Mỹ, đã tuồn những món tiền lớn cho đám Hồi giáo da đen, vì mưu tính, kỳ thật là rất đúng, rằng sự hình thành những phong trào có tính hằn thù chủng tộc của người da đen sẽ “thức tỉnh” người da trắng.

Anh chàng lái xe không trả lời. Tôi bảo anh ta quay lại khách sạn. Tôi có cảm giác tấm lưng khòng xuống của anh ta đang căm hận chúng tôi: không phải nhằm riêng vào chúng tôi, chúng tôi là cái thứ da trắng đầu tiên rơi vào tay anh ta lúc này. Được ánh sáng những ngọn đèn pha rọi chiếu dịu dàng, bây giờ hàng cây anh đào quanh chúng tôi trông giống như những người đã nhầm ngày và mặc lễ phục đến dự một cuộc dạ hội ngày mai mới được tổ chức. Anh lái xe đưa chúng tôi về khách sạn. Tôi phải đấu tranh để khỏi đưa cho anh ta một món tiền boa quá hậu hĩnh, chỉ bởi vì anh ta là một người da đen và Martin Luther King vừa bị ám sát.

- Đến rồi sẽ bùng nổ mất thôi, Jean bảo.

❀ ❀ ❀

[1] Toynbee (1889-1978); nhà sử học Anh nghiên cứu về các nền văn minh.

[2] Tức là cuộc chiến tranh Nam Bắc ở Mỹ từ năm 1861 đến 1865, cuối cùng đưa đến xóa bỏ chế độ nô lệ.

[3] Hòn đảo huyền thoại mà người ta cho rằng ngày xưa ở giữa Đại Tây Dương và về sau đã bị chìm mất.

[4] Mục sư da đen Mỹ, lãnh tụ đấu tranh chống phân biệt chủng tộc, giải thưởng Nobel Hòa bình năm 1964, bị ám sát ngày 4 tháng Tư năm 1968. Trong đấu tranh, ông chủ trương dùng phương pháp bất bạo lực.