Một thanh niên da đen mở cửa cho tôi vào căn nhà sàn nằm vùi giữa vòm cây lá rậm rạp của khu Lourel Canyon.

Tôi thấy Stas đang ngồi trong nhà kho, trước cái “thành phố rực rỡ” của anh. Cái thành phố đã lớn thêm ra: nhà văn hóa, các cung công nhân, các viện bảo tàng, các trường đại học, các trung tâm vui chơi, các câu lạc bộ chuyên môn, các nhà máy lộ thiên, các khoảng không gian xanh, một tòa nhà mang tên “Chốn thường trực của Tự do”, khu ở của các nhà văn, các nhạc sĩ hay các nghệ sĩ, các bể bơi và các sân vận động đều có dáng đẹp. Chỉ riêng ngôi nhà thờ toàn năng trông như còn do dự giữa nhiều quan điểm kiến trúc khác nhau. Với những tháp kiểu Hồi giáo, các nóc vòm, các mũi tên vươn cao và các biểu tượng gộp chung cả cây thập giá, chiếc liềm và cái búa cùng các vật tượng trưng ít nhiều tối nghĩa khác, trông giống một phòng để đồ mà lại hoàn toàn trống rỗng.

Stas gầy đi kinh khủng. Anh ngồi trong ghế bành, mình khoác áo choàng mặc ở nhà màu sắc hoang tưởng, chiêm ngưỡng tác phẩm của mình bằng đôi mắt buồn. Anh dò chừng trong ánh mắt chúng ta đang hướng về cái thành phố Brasilia của anh một tia tán thưởng.

- Đẹp lắm, tôi nói. Chỉ thiếu một ít nhà tù và cái sân vận động của anh phải được rào dây thép gai. Hầu hết các trận đấu bóng bây giờ đều biến thành xô xát chết người. Phải bảo vệ trái bóng.

Tôi được biết là cậu thanh niên da đen anh cho trú đang bị cảnh sát truy nã.

Vừa lúc cậu ta đến mang theo những bình trà nóng mà Stas uống liên tục, bị một cơn khát do căn bệnh của anh giày vò. Cậu thanh niên cầm tờ Examiner ở tay và bắt đầu nói liến thoắng như để giải thoát một nỗi bí bức gì đó chứ không phải để trình bày ý kiến.

Lý do cậu ta bất bình: mấy dòng trên tờ báo đưa tin sáng nay, két tiền một quán rượu bị “hai người” tấn công.

Những kẻ phạm tội bị thương và đã bị bắt. Tên họ được đưa lên báo, cậu thanh niên được Stas che giấu có biết họ. Cậu ta bất bình vì tờ báo lờ đi chuyện hai kẻ tấn công là người da đen...

- Báo chí được lệnh bít những chuyện này lại, không bao giờ để cho chúng tôi được hưởng lợi ích của truyền thông. Họ cố biến cuộc đấu tranh của chúng tôi thành một thứ nạn cướp không có màu da. Nói cách khác, là thiến hoạn “chính quyền da đen” đi, tước đi thành quả hành động cách mạng của chúng tôi, ỉm đi cái sự thể là ở mọi nơi chúng tôi đã chuyển sang thế tấn công. Chúng tôi sẽ đòi hỏi để mỗi khi những người anh em phạm một “tội ác” thì báo chí phải nói thật rõ ràng đó là những người da đen tấn công. Nếu không, chúng tôi sẽ cho nổ tung tất cả các tòa soạn. Họ không chịu nói rõ màu da. Họ chỉ viết “John Smith”, thế thôi. Tại sao?

Cậu ta cười khẩy. Mặt cậu ta đẫm mồ hôi. Cậu ta ngồi trên một cái thùng, uống hết tách trà này đến tách khác. Tôi chợt nhận ra tôi đang nghĩ rằng mình chưa bao giờ thấy một người da đen uống trà kiểu đó, như một người Nga. Cậu chàng hẳn đang lạnh run lên vì bồn chồn. Tôi biết cái vẻ căng thẳng, lo lắng, cái lối hung hăng, những run rẩy ấy: đó là biểu hiện của sợ hãi.

- Tại sao? Để che giấu sức mạnh của chúng tôi trước quần chúng da đen sẽ tự hào về chúng tôi và sẽ cảm thấy được cổ vũ, sẽ ủng hộ chúng tôi nhiều hơn; họ muốn che giấu tầm cỡ của vấn đề. Bảy mươi lăm phần trăm những thứ mà họ gọi là “tội ác” là do những người anh em của chúng tôi gây ra. Mọi người phải biết điều đó. Nhưng báo chí da trắng ỉm đi không nói: họ đều biết rằng mỗi tội ác đó thực ra là một hoạt động du kích và họ không muốn giúp chúng tôi làm cho thiên hạ sợ.

Tôi ngồi đấy, sửng sốt. Từ xưa, từ bao nhiêu thế hệ rồi, luật bất thành văn của báo chí Mỹ là không bao giờ nói ra nguồn gốc dân tộc, “chủng tộc” của kẻ tội phạm. Khi một vài tờ báo phản động phá vỡ luật ấy và nói rõ màu da của một tên sát nhân, những người lãnh đạo da đen cực lực phản đối. Người ta coi đó là khuyến khích phân biệt chủng tộc.

Vậy mà bây giờ tình thế đã đổi ngược. Nhóm đấu tranh muốn thu nạp những kẻ tội phạm và tích lũy hành vi của họ làm vốn nhằm mục đích chính trị, cũng giống y như cánh vô chính phủ hồi thế kỷ 19 tìm thấy trong mọi tội ác một biểu hiện của bạo loạn xã hội. Mọi vụ cướp đều được mang danh là “khủng bố”. Mỗi người da đen cưỡng hiếp một người đàn bà da trắng là trả thù về mặt tư tưởng. Ngay cả chính Cleaver[1] cũng tuyên bố: đã cưỡng hiếp một phụ nữ da trắng “một cách có hệ tư tưởng” và giải thích điều đó trong quyển sách của anh ta. Vả chăng, xu hướng tâm lý hiện nay là gán cho mọi tội ác một nội dung xã hội. Mọi cuộc giết chóc đều trở thành cuộc chiến tranh thần thánh, không có những tên vô lại, chỉ có anh hùng. Ý tưởng hay đấy, song lại có chỗ bất tiện: đối với công chúng Mỹ, dù là trắng hay đen, mọi kẻ khủng bố chính trị, dù anh ta da trắng hay da đen, như vậy đều trở thành tên tội phạm hình sự.

Nói cách khác, bởi vì người ta muốn biến những tên tội phạm hình sự thành anh hùng, cho nên vô cùng dễ dàng coi những người anh hùng chân chính hiếm hoi như là những tên tội phạm hình sự.

Tôi nói nhanh với Stas, bằng tiếng Ba Lan:

- Cái gã của anh, hắn mê sảng rồi.

Vị hiệp sĩ tội nghiệp của những ngày mai xán lạn của tôi thì thào trong chòm râu vàng hoe rủ xuống như đuôi chó vàng của anh:

- Cậu ta đang có chuyện buồn phiền mà.

Tôi nhìn cậu thanh niên khốn khổ mà không nghe cậu ta nói, nhờ thế lại càng trông rõ cậu ta hơn. Đôi bàn tay cậu ta run rẩy. Cậu ta mồ hôi mồ kê ròng ròng và ngược với điều tôi tưởng, không phải vì uống chè. Đôi mắt cậu ta mở to, không động đậy, trong khi cặp môi thì run lên:

- Cậu ấy đang trong cơn trầm uất, Stas bảo.

- Cụ thể là thế nào?

Stas ngập ngừng, cúi nhìn xuống, ngắm Bảo tàng nghệ thuật hiện đại nằm giữa cái thiên đường trần thế tương lai của anh, thở dài, không trả lời...

- Lòng tin đang ngự trị, tôi nói.

Có một điều chắc chắn: cậu chàng đang vô cùng khiếp đảm. Một nỗi sợ khủng khiếp, tràn ngập, một cơn sóng thần.

- Anh phải cho cậu ta mấy viên thuốc an thần.

- Đừng nói bậy...

Stas có lý. Bạn đã bao giờ thấy một người da trắng cho một nhà hoạt động cốt cán da đen uống thuốc an thần? Sẽ bị coi như sự xúc phạm. Sẽ có nghĩa là bảo rằng y điên rồi, rằng các hành vi của y đều vô giá trị.

Cái phiền khi tiếp xúc với những người đang bị kích động, là nó hay lây. Tôi thấy cơn giận trong mình dâng lên vô cớ. Tôi nhấn mạnh câu này, bởi vì điều đó cắt nghĩa những dục vọng cuồng nhiệt đã tràn dậy và lớn dần lên như thế nào để biến thành cơn điên dại. Nhịp thở tôi dồn dập. Tôi phải cố nén mình lại. Hẳn cậu ta đã đọc được điều gì đó chẳng lành trong ánh mắt tôi, bởi tôi bị ném ngay vào mặt cái câu cổ điển và mê hồn này của tất cả những kẻ phân biệt chủng tộc và những kẻ dân tộc chủ nghĩa:

- Ông không thể hiểu được. Ông không phải là người Mỹ.

- Bởi vì cậu, cuối cùng, dẫu gì đi nữa cậu vẫn thấy mình là người Mỹ ư?

Cậu ta nhìn Stas. Ánh nhìn thật sự là của một cậu bé đang phật lòng.

- Tại sao anh lại thiếu thiện cảm đến thế? Stas thì thầm.

- Tôi phải nương nhẹ với cậu ta chăng?

- Các ông nói về tôi đấy phải không? cậu bé đang khùng lên hỏi, vẻ nghi ngờ.

- Đúng, tôi bảo. Tôi đã chán ngấy cái lối cứ phải đối xử với những người da đen đang văng tục cũng trân trọng như đối xử với phụ nữ đang mang thai.

- Hay là anh đi dạo một vòng quanh đây chơi đi? Stas tế nhị gợi ý.

Tôi kìm mình lại. Đúng hơn là tôi cố gắng. Nhưng cái gã điên của tôi nhìn tôi mặt cứ máy máy bồn chồn, mồm nhếch lên biểu hiện nỗi hằn thù thật sự, và tôi đã nói rồi cái đó hay lây: tôi bắt đầu cảm thấy giật giật trên mặt, có thể nói mối hằn thù của cậu ta làm dậy lên những vòng sóng và những vòng sóng đó từ mặt cậu ta đã nhảy sang mặt tôi. Chúng tôi đứng lặng đó một lúc, đối địch nhau bằng những cơn giật giật trên mặt. Tôi nói giọng hơi thé lên:

- Trước hết, nếu cậu căm ghét những người tự do chủ nghĩa, như cậu tuyên bố đó, vậy thì cậu làm cái thá gì ở đây, dưới mái nhà của một anh chàng thộn tự do chủ nghĩa khốn khổ mà ai cũng biết này?

Cậu ta máy mặt ra trò với tôi, tôi cũng đáp lại ngay. Rồi theo công thức cổ điển, giọng khàn, họng nghẹn lại, và cậu ta đọc thuộc lòng cái bài của cậu ta:

- Cái ấy, đó là vấn đề của ông ấy...

Cậu ta cố nuốt cái quả táo ở cổ xuống, còn tôi thì nuốt nước bọt.

- Nếu ông ấy muốn giúp chúng tôi, đấy là việc của ông ấy. Và ông ấy biết rằng chúng tôi dùng ông ấy.

- Đúng, Stas bảo, khoái cảm thích đau như một cái chậu đái đêm.

- Các ông, những người tự do chủ nghĩa, các ông thích thú trong việc giúp chúng tôi, đấy là cách của các ông để làm cho các ông khoái. Chẳng ai mắc nợ gì các ông cả.

- Nó bắt đầu khiến tôi lộn mửa đến cực độ rồi đấy, cái thằng ranh của anh, tôi nói, giọng nghẹt cứng.

Tôi cứng cả người vì giận dữ. Tôi cảm thấy một nhu cầu gần như là vật lý được cách ly hoàn toàn, được tha hóa diệu kỳ, được thoát ra một cách tuyệt vời khỏi cái chất người để cuối cùng có thể trở thành cái giấc mơ không thể nào đạt đến được đó: một con người.

Và tư tưởng tôi, bao giờ cũng vậy, nhảy cóc theo lối tỉnh lược. Tôi bất giác nghĩ: Người ta không có quyền làm điều đó với một con chó.

Tôi không nghĩ đến con Batka. Tôi nghĩ đến tất cả chúng ta. Ai đã làm điều đó với chúng ta? Ai đã đem chúng ta ra mà làm điều đó?

Đừng có đi mà nói với tôi về “xã hội”. Đây là chuyện liên quan đến óc của chúng ta. Xã hội chỉ là một yếu tố của sự chẩn đoán.

- Tính mạng thằng bé này đang bị đe dọa, Stas thì thầm.

- Cảnh sát à?

- Không.

Tôi không biết liệu Stas - cầu cho linh hồn anh được yên nghỉ trong cái thành phố rực rỡ mà nay anh đang ở, chắc chắn là đang làm việc cho một thiên đường đẹp hơn và công bằng hơn, được xây dựng tốt hơn, và với những cánh đồng cỏ xanh được phân bổ công minh hơn - tôi không biết liệu Stas có thật hiểu hết cái ghê rợn trong tình cảnh của cậu thanh niên mà anh đã che chở không.

“Bị cảnh sát truy nã” kỳ thực chỉ là một ngón xảo trá của cảnh sát, để xác lập thanh danh cho tên chỉ điểm. Tôi không có quyền khẳng định điều đó. Có thể tôi nhầm. Tôi chỉ nghe thấy họ của gã khốn khổ ấy có một lần: có thể đúng là Rackley, nhưng cũng có thể là Rigley, hay một cái gì gần như thế. Tôi chỉ biết chắc có tên tục: Alex. Và thi hài một người mang họ Rackley nào đó, hai mươi ba tuổi, có nhiều dấu vết bị tra tấn - những vết bỏng do bị thuốc lá gí vào người và bỏng vì nước sôi, nhiều vết đâm - được tìm thấy vào mùa xuân 1969 ở Connecticut. Tháng Tám cùng năm ấy, Bobby Seale, thủ lĩnh Báo Đen, bị bắt và bị kết tội giết người.

Alex Rackley là một tên chỉ điểm của FBI. và Bobby Seale, theo cảnh sát, đã tham gia “hỏi cung” và hành quyết người thanh niên này, theo lối “tra tấn” cũ của chúng ta, mà quân đội ta ở Algérie và cả quân nổi dậy Algérie đều đã từng biết đến. Rackley tham gia phong trào Báo Đen được gần tám tháng: thời gian trùng khớp, và nếu quả đúng là cậu thanh niên đó thì thật dễ giải thích cho cơn trầm uất của cậu ta. Hẳn là bấy giờ cậu ta vừa quyết định phản bội...

Nhưng chẳng quan trọng cái chuyện có thật đúng là cậu ta không. Dù ta tiếp cận vấn đề từ phía nào, cũng chỉ thấy toàn là khiêu khích, chỉ điểm, thâm nhập, ghê rợn và đau khổ, chẳng lầm vào đâu được. Điều tiêu biểu, là trong vụ này còn một “con cừu” khác, George Sams Jr, hai mươi ba tuổi, kẻ đã tố giác Bobby Seale. Và chuyện này lại đặt ra những câu hỏi và những giả thiết còn hấp dẫn hơn nữa... Bobby Seale là lãnh tụ cuối cùng của phong trào Báo Đen còn được tự do. Làm sao có thể tóm anh ta? Bằng cách báo cho anh ta biết là có một tên phản bội trong phong trào... Bắt đầu từ đó, mọi việc không thể không diễn ra như đã dự kiến... Có phải Rackley bị những người đã dùng cậu ta hy sinh có tính toán chăng?

Tôi cố xác định thật rõ chuyện này - tôi đã báo trước với các bạn rồi đấy - tôi chỉ đưa ra những giả thiết để diễn tả phần nào cái bầu không khí bị đầu độc, tàn bạo, đầy hoài nghi và bất an, ngờ vực, khiêu khích và giới nghiêm trong đó những nhà hoạt động da đen phải sống.

Tôi ra khỏi nơi đó, chán nản, phẫn nộ và có tội. Lẽ ra tôi phải tự kìm mình lại. Nhưng tôi tự nhủ: tình trạng này rất dễ lây. Phải ở trong một trạng thái cân bằng hoàn hảo mới không để bị làm mất cân bằng bởi những kẻ mất cân bằng.

Tôi đã bắt đầu chán ngấy vấn đề da đen, điều đó, cuối cùng, khiến tôi hiểu ra được một chút rất, rất, rất nhỏ những gì chính đám quần chúng da đen đang phải cảm nhận. Tôi cảm thấy cái nhu cầu cháy bỏng được tách biệt, được tha hóa hoàn toàn trước nay chưa từng có trong lịch sử của nỗi cô đơn. Với một nhu cầu phân lập đến thế trong tôi, thì cần phải có thể sáng tạo một thế giới mới. Tôi bắt tay làm việc đó tức khắc: suốt buổi chiều tôi ngồi viết.

❀ ❀ ❀

[1] Eldridge Cleaver (1935-1998), một người đấu tranh vì quyền công dân, thành viên quan trọng của Báo Đen.