Nghiên cứu “The dangerously venomous snakes of Myanmar” của Alan E. Leviton, Guinevere O. U. Wogan, Michelle S. Koo, George R. Zug, Rhonda S. Lucas, và Jens V. Vindum xuất hiện trong Proceedings of the California Academy of Sciences 54 (14 tháng Mười một, 2003). Để tìm hiểu về toàn bộ cái chết bi thảm của Joe Slowinski, mời đọc “Bit” của Mark W. Moffett, Outside Magazine (4 tháng Một, 2002).
Những thách thức trong việc định nghĩa một con cá đã được mô tả súc tích trên trang 3 của Helfman et al. (Chương 1). Những đoạn viết của Charles Darwin về cá vàng xuất hiện trong cuốn sách của ông tựa đề The Variation of Animals and Plants Under Domestication: Tập I (London: John Murray, 1868). Để xem đầy đủ tất cả những gì Darwin từng viết về cá, mời đọc Darwins Fishes: An Encyclopedia of Ichthyology, Ecology, and Evolution của Daniel Pauly (New York: Cambridge University Press, 2004).
Về chủ đề thuần hóa động vật, tôi đã dựa vào vô số nguồn tư liệu, bao gồm cuốn sách của Juliet Clutton-Brock’s Animals as Domesticates: A World View through History (East Lansing: Michigan State University Press, 2012), đặc biệt là phần lời tựa của James A. Serpell, từ đó dẫn tôi đến năng lượng sinh khối ước đoán của các loài động vật có xương sống được thuần hóa trong cuốn sách của Vaclav Smil’s General Energetics: Energy in the Biosphere and Civilization (NewYork: Wiley, 1993); cuốn sách tái bản lần thứ hai: Genetics and the Behavior of Domestic Animals do Temple Grandin và Mark J. Deesing (London: Academic Press, 2014) biên tập; và cuốn Domestication của Clive Roots (Wesport, CT: Greenwood Press, 2007).
Fabrice Teletchea của trường Đại học Lorraine đã giúp tôi tìm hiểu những thông tin về một ngành nghiên cứu bị bỏ lơ là sự thuần hóa loài cá. Teletchea và Pascal Fontaine lập luận rằng 250 loại cá được nuôi trong hồ ngày nay nằm trong dải động vật bị thuần hóa của bài viết “Levels of domestication in fish: Implications for the sustainable future of aquaculture,” Fish and Fisheries so 15 (2014). Về câu chuyện loại cá chép thường, tôi cũng đã dựa vào bài báo của E. K. Balon “About the oldest domesticates among fishes,” Journalof Fish Biology 65 (2004); và bài của Svein A. Fossa “Man-made fish: Domesticated fishes and their place in the aquatic trade and hobby,” OFI Journal (tháng Hai, 2004), hai bài viết đã cung cấp những dữ liệu lịch sử về việc thuần hóa loài cá để làm thú vui. Để biết lịch sử chi tiết của loài cá koi, mời đọc sách của Michugo Tamadachi The Cult of the Koi (Neptune City, NJ: TFH Publications, 1990).
Dữ liệu về sự phát triển của ngành nuôi trồng thủy sản tới từ FAO. Hành vi của những loại cá nuôi và tương tác của chúng với cá hoang dã được mô tả chi tiết trong cuốn sách tái bản lần thứ hai của Rex A. Dunham Aquaculture and Fisheries Biotechnology: Genetic Approaches (Wallingford: CABI, 2011). Để tìm hiểu về các tác động của việc lai giống giữa loài hoang dã và cá hồi nuôi, mời đọc các tài liệu như “Fitness reduction and potential extinctionof wild populations of Atlantic salmon, Salmo salar, as a result ofinteractions with escaped farm salmon” của Philip McGinnity, Paulo Prodohl, Andy Ferguson, Rosaleen Hynes, Niall ó Maoiléidigh, Natalie Baker, Deirdre Cotter, Brendan O’Hea, Declan Cooke, Ger Rogan, John Taggart, và Tom Cross, Proceedings of the Royal Society B 270 (7 tháng Mười hai, 2003).
