Cuộc Chinh Phạt Sao Hỏa Của Edison

Lượt đọc: 31 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Giới Thiệu

❊ ❊ ❊

Nếu bạn cầm một cuốn tạp chí lên và đọc được trong đó một câu chuyện nhắc đến chiếc tên lửa chở khách chạy bằng năng lượng nguyên tử được tạo ra từ một chất chiết xuất từ uranium, có lẽ bạn sẽ không lấy làm ngạc nhiên lắm. Rốt cuộc, một phát minh như thế ngày nay chỉ cách thực tế lạnh lùng chừng một hay hai bước chân. Nhưng bạn có thể sẽ ngạc nhiên khi biết rằng nếu câu chuyện ấy chính là A Columbus of Space, tác phẩm mà tôi đang muốn nhắc đến, thì ông bà của bạn rất có thể đã đọc nó trước khi bạn ra đời—vì A Columbus of Space đã được đăng trên tạp chí All-Story vào năm 1909, tức là ba mươi năm trước khi những tiềm năng của đồng vị U235 được nhận thức rõ, và gần bốn mươi năm trước khi bom nguyên tử trở thành một vấn đề để mọi người suy ngẫm.

Liệu tác giả của câu chuyện này có đơn thuần là một kẻ bắn mò trúng đích? Có lẽ vậy; nhưng xin nói với những ai có khuynh hướng nghĩ như thế rằng ông từng là một giảng viên của quỹ Carnegie, hội viên của hàng nửa tá hội khoa học, một trong những người đầu tiên viết sách về thuyết tương đối của Einstein, và là một nhân vật nổi tiếng quốc tế trong lĩnh vực chuyên môn của mình là thiên văn học. Tên ông là Garrett Putman Serviss.

Ông sinh ngày 24 tháng 3 năm 1851 tại Sharon Springs, New York, xuất thân từ dòng dõi thuần gốc New England. Niềm đam mê thiên văn học của ông bắt đầu từ thời niên thiếu, và được khích lệ mạnh mẽ khi ông bắt đầu quan sát vẻ đẹp của bầu trời qua một chiếc kính viễn vọng nhỏ—món quà từ người anh trai. Điều này đã thôi thúc ông ghi danh vào khoa khoa học tại Đại học Cornell vào năm 1868 (năm trường mới mở cửa) và tốt nghiệp vào năm 1872. Tiếp theo đó là hai năm học tại Trường Luật thuộc Đại học Columbia, nơi ông nhận bằng Cử nhân Luật; và vào tháng 6 năm 1874, ông được kết nạp vào đoàn luật sư. Tuy nhiên, ông không hành nghề luật mà chuyển sang làm phóng viên báo chí.

Lý do nào đã đưa ông đến với luật pháp và báo chí? Chúng ta chỉ có thể phỏng đoán, khi lần theo dấu vết khởi đầu của nó từ những năm tháng đại học. Là một sinh viên năm hai tại Cornell, ông là nhà thơ của lớp; khi là sinh viên năm cuối, ông đảm nhận vai trò sử gia của lớp; và trong ngày lễ tốt nghiệp, ông đã đọc một bài diễn văn mang tựa đề "Sự trường tồn của yếu tố anh hùng". Nhưng dù nguồn gốc của niềm đam mê ấy là gì đi nữa, tài năng không thể chối cãi luôn là chỗ dựa cho nó. Từ vị trí phóng viên kiêm thông tín viên cho tờ New York Tribune, ông đã vươn lên giữ chức biên tập viên bản thảo trong đội ngũ của tờ Sun. Cuối cùng, ông trở thành biên tập viên chuyên ca đêm, một vị trí mà ông nắm giữ suốt một thập kỷ trọn vẹn.

Trong giai đoạn này, chúng ta có thể thấy niềm đam mê khoa học thuở nào dần bộc lộ trở lại. Ban đầu, nó mang hình thức là những bài báo ẩn danh, chủ yếu bàn về các vấn đề thiên văn học. Những bài viết này thường xuất hiện trên trang xã luận và, một phần vì chúng khi ấy hãy còn mới lạ, một phần vì sự trớ trêu của định mệnh—tổng biên tập viên Charles Dana thường cho in chúng bằng kiểu chữ đậm vì tin rằng lý luận của chúng là một liều thuốc giải độc tuyệt vời cho những chiến dịch tranh cử chính trị gay gắt thời bấy giờ—sự chú ý của độc giả đã đổ dồn vào chúng nhiều hơn bình thường. Trên thực tế, độc giả trên khắp cả nước chẳng mấy chốc đã phỏng đoán về danh tính của "nhà thiên văn học của tờ Sun". Rất ít người biết rằng đó chính là Garrett Serviss, người đã khéo léo che giấu thân phận của mình trong nhiều năm trời.

Thành công trong việc phổ biến khoa học qua ngòi bút đã thúc đẩy ông thử sức với việc đó trên bục giảng. Tại đây, những thành công vang dội của ông lớn đến mức khiến ông từ chức biên tập viên ca đêm của tờ Sun vào năm 1892 để biến thiên văn học thành sự nghiệp cả đời. Cho đến năm 1894, ông bận rộn với "Các bài giảng Urania". Những buổi giảng này được tài trợ bởi Andrew Carnegie, và đề cập đến các chủ đề khoa học như địa chất học, thiên văn học, khảo cổ học và các lĩnh vực tương tự. Cùng với chúng, Serviss đã đi lưu diễn thành công khắp đất nước, và chỉ vì những khó khăn lớn trong việc vận chuyển trang thiết bị sân khấu phức tạp mà chúng đòi hỏi nên cuối cùng chúng mới phải tạm dừng. Tuy nhiên, ông vẫn tiếp tục các buổi thuyết trình đại chúng, và một trong số ít những người viết tiểu sử về ông đã ca ngợi sự vĩ đại của ông trên bục diễn thuyết nhờ vào "một giọng nói truyền cảm, một nhân cách quyến rũ, và niềm đam mê chân thành dành cho đề tài của mình".

Người ta không thể hoài nghi niềm đam mê ấy; nó tỏa sáng rực rỡ không chút nghi ngờ trong tất cả các trước tác của ông. Có lẽ, nó cũng đóng vai trò chủ đạo giúp ông tiếp cận được một lượng độc giả rộng lớn hơn bất kỳ nhà thiên văn học nào trước hoặc sau ông. Bởi vì ông chưa bao giờ từ bỏ cây bút. Cho đến tận khi qua đời vào ngày 25 tháng 5 năm 1929, ông vẫn viết không ngừng nghỉ: những bài báo định kỳ đăng trên các hệ thống phát hành chung, các bài báo tạp chí, sách về thiên văn học, và tiểu thuyết.

Cuốn sách đầu tay của ông, Astronomy with an Opera Glass, xuất hiện vào năm 1888. Ông cũng đứng tên cho một số tác phẩm khoa học khác (xin độc giả tham khảo phần thư mục ở cuối tập sách này để có danh sách chi tiết); trong đó có Einstein's Theory of Relativity, một tác phẩm đi kèm với bộ phim điện ảnh cùng tên. Ông đồng thời là tổng biên tập của Thư viện Khoa học Đại chúng mười sáu tập do nhà xuất bản Collier phát hành.

Cũng cần nói thêm rằng phần lớn công việc biên tập và đặt tựa đề cho bộ phim về Einstein là do chính tay ông thực hiện, và ông đã cộng tác với Leon Barritt để phát minh ra chiếc kính tìm kiếm sao và hành tinh Barritt-Serviss, một thiết bị vẫn còn được sử dụng cho đến ngày nay.

So với các tác phẩm khác của ông, gia tài tiểu thuyết của ông khá khiêm tốn: năm cuốn tiểu thuyết và một truyện ngắn duy nhất. Tuy nhiên, chúng mang đậm dấu ấn của cùng một tư duy logic và sự hứng khởi, lần này được tung bay trên đôi cánh của trí tưởng tượng lãng mạn. Hai trong số các tác phẩm này đề cập khá chi tiết đến thế giới của tương lai theo như ông hình dung—nếu bạn muốn gọi đó là tiểu thuyết tiên tri; hai tác phẩm khác mang lại cho chúng ta bức tranh về sự sống trên các hành tinh láng giềng; và cặp tác phẩm cuối cùng, dẫu vẫn giữ bối cảnh trên Trái Đất, lại cho thấy một tầm vóc sáng tạo rộng mở không kém.

Chỉ trong một tác phẩm duy nhất, thiên văn học mới không đóng vai trò chủ đạo hoặc ít nhất là hỗ trợ. Đó là The Sky Pirate (1909), một câu chuyện phiêu lưu lấy bối cảnh năm 1936. Cốt truyện xoay quanh một vụ bắt cóc tống tiền trong một thời kỳ được hình dung là hoành hành nạn cướp bóc do việc phổ biến giao thông hàng không. Như thường lệ, thực tế đã vượt qua cả những lời tiên tri, bởi từ lâu trước năm 1936, tốc độ của máy bay đã vượt qua con số 140 dặm một giờ mà Serviss từng dự đoán. Dù vậy, chúng ta vẫn cần phát minh của ông—chiếc máy giúp những chiếc máy bay bị hư hỏng nặng có thể từ từ lượn xuống hạ cánh an toàn.

The Moon Metal (1900) đề cập đến vấn đề về một kim loại lạ trên mặt trăng được dùng làm tiêu chuẩn tiền tệ thay thế cho vàng, khi mà vào năm 1949, những mỏ khổng lồ mới khai thác của kim loại ấy đã khiến nó trở nên phổ biến như sắt. Đây là một truyện ngắn, thể hiện rõ rệt sự uyên bác của tác giả đối với thể loại này.

Xét từ góc độ tiên tri cũng như tính giải trí, một trong những tiểu thuyết thú vị nhất của Garrett Serviss là A Columbus of Space. Ở đây, ông hình dung năng lượng nguyên tử được giải phóng và khai thác để vận hành một tên lửa bay đến hành tinh Kim Tinh. Quan niệm của ông kỳ lạ thay lại rất gần với sự thật; ông gọi uranium là nguyên liệu thô để chiết xuất ra chất thiết yếu, một "loại bột kết tinh" phóng thích năng lượng của nó khi được xử lý đúng cách. Không kém phần lấp lánh sự hấp dẫn là mô tả về những nền văn minh thông minh trên Kim Tinh mà các nhà thám hiểm từ thế giới chúng ta tìm thấy.

Hai cuốn tiểu thuyết tiếp theo ra đời từ ngòi bút của ông là The Moon Maiden (1915) và The Second Deluge (1911). Tác phẩm đầu là một câu chuyện trinh thám khoa học, và có lẽ là tác phẩm ít nổi bật nhất của ông. Ngược lại, tác phẩm sau có lẽ là kiệt tác xuất sắc nhất của ông. Nó kể về một tinh vân nước va chạm với Trái Đất, làm ngập lụt hành tinh này bằng một trận đại hồng thủy thứ hai; và về cách loài người được cứu rỗi nhờ sự khôn ngoan của một người đàn ông đã tiên đoán trước thảm họa sắp tới kịp thời để đóng con tàu thứ hai. Một nền văn minh mới làm chủ được bí mật về năng lượng nguyên tử đã vươn lên trên hành tinh khi nước rút đi. Bức tranh ấy mang tầm vóc lớn lao, và tác giả đã thể hiện nó một cách hoàn toàn xứng đáng.

Những câu chuyện xuất sắc nhất của Serviss đã được xuất bản ở nước ngoài và tái bản trong nước nhiều lần, đó là sự tôn vinh xứng đáng cho chất lượng và độ nổi tiếng của chúng. Tuy nhiên, tác phẩm hư cấu đầu tay của ông lại bị bao phủ trong sự mù mịt suốt gần nửa thế kỷ. Quả thực, trong số những nhà sưu tầm và người say mê thể loại kỳ ảo, đã từng có lúc tranh luận về sự tồn tại thực sự của nó. Điều này chẳng có gì là ngạc nhiên, bởi cho đến khi được tái bản trong cuốn sách này, Edison's Conquest of Mars vẫn nằm vùi trong kho lưu trữ của Thư viện Quốc hội thuộc tờ báo phù du New York Evening Journal, nơi nó từng được đăng thành kỳ vào đầu năm 1898.

Đây là một tác phẩm đáng chú ý. Trước hết, như nhiều độc giả sẽ nhanh chóng nhận ra, nó theo một nghĩa nào đó phần tiếp theo của tác phẩm nổi tiếng War of the Worlds của H. G. Wells. Cuốn tiểu thuyết sau đã được đăng tải dài kỳ trên tạp chí Cosmopolitan vào năm 1897; nó đã thu hút thị hiếu thay đổi thất thường của công chúng và được bàn tán rộng rãi. Mọi bằng chứng đều cho thấy Serviss cũng đã đọc nó: ông là một cộng tác viên thường xuyên của Cosmopolitan. Dẫu vậy, tôi nghiêng về giả thuyết cho rằng việc chỉ đọc War of the Worlds tự thân nó chưa đủ để thúc đẩy ông sáng tác một tác phẩm cùng chí hướng. Nỗ lực của Wells mãi đến số báo tháng 12 năm 1897 của tạp chí mới kết thúc, và Edison's Conquest of Mars bắt đầu vào ngày 12 tháng 1 tiếp theo—chỉ vỏn vẹn sáu tuần sau đó. Đối với Serviss, đó là chuyến thám hiểm đầu tiên vào lĩnh vực hư cấu, và thật khó để hình dung ông lại vội vã tiếp nhận một nghề nghiệp mới chỉ dựa trên sự bốc đồng cá nhân. Những hoàn cảnh này, kết hợp với nội dung của chính cuốn tiểu thuyết, đã khẳng định rõ ràng toàn bộ sự việc là một sự tận dụng khéo léo ánh hào quang quảng bá đã có sẵn từ trước. Một lần nữa, tôi nghi ngờ việc ông nghĩ đến nó theo chiều hướng đó ngay từ đầu; tên tuổi của ông khi ấy đã đủ nổi tiếng để ông có thể sống bằng tri thức chứ không phải bằng sự láu cá. Nhưng đối với một biên tập viên báo chí, viễn cảnh kết hợp uy tín của một nhà thiên văn học nổi tiếng quốc gia và đáng kính với một tác phẩm được thiết kế để thỏa mãn sự thèm khát những điều khác thường đang chờ đợi của công chúng đọc sách—nói ngắn gọn là dâng lên thứ chủ nghĩa giật gân được hợp thức hóa vào đúng thời điểm tâm lý—điều đó chắc chắn có sức hấp dẫn không thể cưỡng lại. Việc Edison's Conquest of Mars được viết theo đơn đặt hàng của tòa soạn, có lẽ nhanh bằng tốc độ nó xuất hiện, vì thế có vẻ là cách giải thích hợp lý nhất.

Về mặt lịch sử, tác phẩm này là một trong những tác phẩm đầu tiên sử dụng chủ đề liên hành tinh. Nó là tác phẩm đầu tiên miêu tả một trận chiến diễn ra giữa các con tàu không gian trong không gian vô tận không có không khí; và có lẽ cũng là tác phẩm đầu tiên đề xuất việc sử dụng những bộ đồ bảo hộ kín khí cho phép con người băng qua khoảng chân không. Về những tình tiết cốt truyện nhỏ hơn ban đầu được tìm thấy ở đây mà từ đó đã trở thành kho tàng tiêu chuẩn của các nhà văn viết truyện khoa học viễn tưởng "giá rẻ", thì thực sự có quá nhiều không thể kể hết.

Cuốn tiểu thuyết mở đầu với mô tả về những tàn tích ở miền đông nước Mỹ. Mặc dù người Hỏa Tinh sống sót sau vi khuẩn trên Trái Đất đã rời khỏi hành tinh này, các quan sát thiên văn cho thấy sự tái diễn trên hành tinh đỏ của những ánh sáng từng là khúc dạo đầu cho cuộc tấn công đầu tiên. Kết luận là không thể tránh khỏi: một cuộc xâm lược thứ hai đang trên đường đến. Serviss vẽ nên bức tranh về sự tề tựu của những nhà khoa học nổi tiếng nhất thời bấy giờ—Edison, Roentgen, Lord Kelvin và những người khác. Các cỗ máy và vũ khí của người Hỏa Tinh bị bỏ lại được tháo dỡ; nguyên lý hoạt động của chúng được khám phá và nhân bản; và một hệ thống phòng thủ chống lại các lực lượng của chúng được hoàn thiện. Được vũ trang bằng tri thức này cùng với "cỗ máy phân rã", một thiết bị do Edison phát minh có khả năng nghiền nát thành nguyên tử bất kỳ chất nào mà nó hướng tới, các quốc gia trên thế giới tập합 nguồn lực của mình và phát động một cuộc xâm lược Hỏa Tinh vượt qua khoảng không gian liên hành tinh.

Nhiều hơn để giải thích thay vì biện minh, cần phải khẳng định rằng khoa học ngày nay đang làm giảm bớt số lượng những nhà phê bình có thói quen dán nhãn cho những cốt truyện kiểu này là "quá ho đường". Đối với họ, việc cho rằng cái lớn lao đã trở thành quan trọng hơn cái hợp lý, theo tôi, là một điều sai lệch. Bởi vì đây là một nhánh của văn học mà ở nhiều khía cạnh lại là nhánh hợp lý nhất trong tất cả: nó là triệu chứng của sự tiến bộ. Những nhà phê bình này cũng phàn nàn rằng một cốt truyện ho đường thường được phát triển bằng cách đánh đổi sự khắc họa nhân vật. Đáp lại điều này, người ta có thể trả lời rằng đôi khi những gì xảy ra còn quan trọng hơn cả những con người phải chịu đựng điều đó. Về bản chất, cả hai lời buộc tội đều xuất phát từ việc đặt nặng quá mức tâm lý học như là sợi chỉ duy nhất hợp pháp để dệt nên tấm vải hư cấu. Chắc chắn tâm lý học là cần thiết—nhưng nó chỉ có thể là sợi dọc nếu có thêm sợi ngang vững chắc. Hãy để tôi dẫn chứng hai ví dụ tưởng tượng. Nếu một nhà khoa học đơn độc giải phóng năng lượng nguyên tử và đang lưỡng lự không biết nên tiêu hủy bí mật của mình hay tiết lộ nó, các quá trình tâm lý quyết định sự lựa chọn của ông ta sẽ trở nên đáng quan tâm hơn chính quyết định đó. Nhưng nếu cũng chính nhà khoa học ấy xoay sở nhờ sự trợ giúp của năng lượng nguyên tử để đưa bản thân đến Hỏa Tinh, tôi chắc chắn sẽ quan tâm nhiều hơn đến những gì ông ta tìm thấy trên hành tinh đó thay vì việc tại sao một phức cảm Oedipus lại đẩy ông ta đến đó ngay từ đầu.

Trong các tác phẩm hư cấu của Garrett Serviss, quy mô quét qua rộng lớn của các sự kiện được mô tả đã trao cho chúng vai trò chủ đạo. Dù vậy, trong những giới hạn mà ông tự đặt ra cho mình, ông đã sử dụng tâm lý con người rất hiệu quả. Các câu chuyện của ông không thiếu sự đồng cảm, và chúng rất phong phú về chi tiết hình ảnh. Không thể tránh khỏi việc chúng phản ánh phong tục tập quán của thời đại, nhưng không nhấn mạnh chúng quá mức. Kết quả là chúng vẫn giữ nguyên được sự hấp dẫn và tính giải trí cho đến tận ngày nay.

Chúng cũng cho thấy rằng ông đã quen thuộc với các tác phẩm của những tác giả hiếm hoi đi trước ông trong thể loại này. A Columbus of Space đã được đề tặng "đến độc giả những tiểu thuyết lãng mạn của Jules Verne",

Không phải vì tác giả tự mãn rằng mình có thể bước theo

Dấu chân của Nhà Mộng Mơ Bất Tử ấy, mà bởi vì, giống như Jules Verne,

Ông tin rằng Thế Giới Của Trí Tưởng Tượng cũng là một Miền Đất hợp pháp

Của Tâm Trí Con Người hệt như Thế Giới Của Thực Tế.

Garrett Serviss đã đánh giá thấp năng lực của chính mình một cách khiêm tốn. Với góc nhìn mà chúng ta có được ngày nay, có thể thấy ông hoàn toàn sánh ngang với Verne, đứng cùng ông và H. G. Wells như một trong những nhà văn khoa học viễn tưởng hàng đầu thời đại của ông.

A. Langley Searles

New York, N. Y.

Tháng 5 năm 1947

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 23 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.