§ i. ... Kẻ nhận của hồi môn từ vợ mình tự bán mình vì nó, như Euripides đã nói, nhưng lợi lộc thu về thật ít ỏi và bấp bênh; còn kẻ không bước qua nhiều giàn hoả táng với lửa cháy ngút ngàn, mà qua một giàn hoả táng hoàng gia, đầy rẫy sự thở hồng hộc, nỗi sợ hãi và mồ hôi tuôn rơi do dặm trường vượt biển buôn bán, thì dẫu có được sự giàu có của Tantalus cũng chẳng thể tận hưởng vì thiếu đi thời gian nhàn rỗi. Bởi vị chủ trại ngựa người Sicyon ấy thật khôn ngoan khi tặng Agamemnon một con ngựa cái phi nước đại, "để ngài ấy không phải theo hắn đến thành Ilium lộng gió, mà có thể tự vui vầy ở quê nhà," thảnh thơi tận hưởng của cải dồi dào và sự nhàn rỗi không chút muộn phiền. Thế nhưng ngày nay, những kẻ chầu chực chốn cung đình, những kẻ tự cho là có tài cán chính sự, lại cứ chen chúc tiến lên, không mời mà đến vào chốn triều đình, những chuyến hộ tống nhọc nhằn và những buổi cắm trại, chỉ để kiếm một con ngựa, một chiếc trâm cài, hay dăm ba món may mắn tương tự. "Nhưng vợ hắn bị bỏ lại chốn Phylace, đau đớn cào cấu má mình, và ngôi nhà hắn trở nên hoang phế chẳng vẹn toàn," trong khi hắn bị lôi kéo khắp nơi, lang bạt kỳ hồ, hoài phí thời gian vào những hy vọng hảo huyền, và phải nhẫn nhục chịu đựng biết bao lăng mỤc. Và dẫu có đạt được những điều mong muốn, kẻ ấy vẫn chuếnh choáng, hoa mắt trước trò múa thừng của Nữ thần Vận mệnh, để rồi lại khao khát chốn ẩn dật, coi những kẻ sống âm thầm, an phận là hạnh phúc, trong khi những kẻ ấy lại ngước nhìn đầy ngưỡng mộ vị thế cao chót vót của hắn trên đầu họ.

§ ii. Thói hư tật xấu gieo rắc tác động tai hại lên muôn loài, bản thân nó đã là một nguồn cơn thừa đủ tạo nên sự bất hạnh, chẳng cần đến bất kỳ công cụ hay kẻ tay sai nào. Bởi những bạo chúa, vì nung nấu ý định đày đọa những kẻ bị trừng phạt phải khốn khổ, nên mới nuôi dưỡng đao phủ cùng kẻ tra tấn, và chế ra những chiếc roi sắt nung cùng các dụng cụ cực hình khác để gieo rắc nỗi sợ hãi vào tâm hồn vô tri; trái lại, thói xấu tấn công tâm hồn chẳng cần đến bất kỳ xiềng xí thiết bị nào, nó bóp nghẹt, làm nhụt chí, lấp đầy con người bằng nỗi buồn đau, tiếng khóc than, sự u sầu và niềm hối hận. Dưới đây là minh chứng cho lời tôi nói. Rất nhiều kẻ vẫn giữ được sự tĩnh lặng dẫu thân thể bị tàn phế, kiên cường chịu đựng những đòn roi hay nhục hình dưới tay bạo chúa mà không thốt ra nửa lời, miễn là tâm hồn họ, nhờ lý trí làm dịu bớt nỗi đau, đã mạnh mẽ kìm hãm và nén chịu; nhưng ngài chẳng bao giờ có thể dập tắt được cơn giận, nguôi ngoai niềm tiếc thương, hay thuyết phục một kẻ nhát gan đừng bỏ chạy, hoặc một kẻ đang dằn vặt vì hối hận thôi cất tiếng kêu gào, thôi giật tóc, vả ngực. Cứ thế, thói hư tật xấu còn mạnh mẽ hơn cả gươm giáo và lửa đỏ.

§ iii. Hẳn ngài đều biết rằng khi các thành phố có nhu cầu công khai đấu thầu xây dựng đền đài hay tượng đài vĩ đại, họ sẽ lắng nghe bản dự toán từ những nhà thầu cạnh tranh công việc ấy, những người mang theo bản vẽ cùng mức chi phí, để rồi cuối cùng chọn ra nhà thầu nào thực hiện công việc với chi phí ít nhất, chất lượng tốt nhất và thời gian nhanh nhất. Vậy chúng ta hãy giả định rằng mình đang mở một gói thầu công khai để tạo ra một cuộc đời khốn khổ cho con người, rồi tiếp nhận bản dự toán từ Vận mệnh và Thói xấu cho mục đích này. Vận mệnh sẽ bước lên, trang bị đủ mọi loại công cụ cùng xiềng xí tốn kém nhằm biến cuộc đời trở nên khốn cùng và khốn khổ. Nào là cướp bóc, chiến tranh, tội ác đẫm máu của các bạo chúa, bão tố trên biển, sấm sét giáng xuống từ bầu trời; mụ ta sẽ điều chế thuốc độc độc dược hemlock, mang theo gươm giáo, chiêu mộ một đội ngũ kẻ tố giác, khơi mào những cơn sốt, khua rổn rảng xiềng xích và dựng lên các nhà tù. Quả thực, phần lớn những điều này bắt nguồn từ Thói xấu nhiều hơn là Vận mệnh, nhưng cứ tạm xem tất cả đều do Vận mệnh gây ra đi. Và hãy để Thói xấu đứng đó, trần trụi, chẳng có lấy một thứ ngoại vật nào chống lại con người, rồi để mụ ta hỏi Vận mệnh xem mụ sẽ khiến con người trở nên bất hạnh và suy sụp bằng cách nào. Hỡi Vận mệnh, ngươi đe dọa sự nghèo khó ư? Metrocles sẽ bật cười nhạo báng ngươi; hắn ngủ qua mùa đông giữa bầy cừu, mùa hè ở hiên đền, và thách thức cả vị vua xứ Ba Tư — kẻ hưởng mùa đông ở Babylon và mùa hè ở Media — đem hạnh phúc ra tranh tài với hắn. Ngươi mang đến cảnh nô lệ, xiềng xích và buôn bán người ư? Diogenes khinh bỉ ngươi biết mấy, kẻ từng lớn tiếng cất lời khi bị bọn cướp đem bán: "Ai muốn mua một người chủ?" Ngươi pha một chén độc dược ư? Chẳng phải ngươi từng dâng thứ ấy cho Socrates đó sao? Vậy mà ngài vẫn điềm tĩnh, dịu dàng, không chút sợ hãi, chẳng đổi sắc mặt hay thần thái, ngài thản nhiên uống cạn; và khi ngài qua đời, tất cả những kẻ ở lại đều coi ngài là người hạnh phúc, chắc chắn sẽ nhận được phúc phần thiêng liêng chốn Âm phủ. Còn về ngọn lửa của ngươi, chẳng phải Decius, vị tướng của người La Mã, đã tự mình chủ động đón lấy nó, khi ngài dựng lên một giàn hoả táng giữa hai chiến tuyến rồi hiến tế chính mình cho thần Cronos, dâng hiến bản thân vì sự thống trị của tổ quốc hay sao? Những người vợ chung thủy và dạt dào tình yêu thương của xứ Ấn Độ vẫn thi nhau tranh giành ngọn lửa ấy, và người nào thắng cuộc, được hỏa táng cùng thi hài chồng, sẽ được những người còn lại ca tụng là hạnh phúc và cất lời ngợi ca. Trong số các bậc hiền triết ở vùng đất đó, chẳng ai được kính trọng hay xem là hạnh phúc, nếu khi còn sống, khi thân thể hãy còn tráng kiện và minh mẫn, họ không tự tách linh hồn khỏi thể xác bằng ngọn lửa, để rồi trỗi dậy tinh tuyết khỏi cõi phàm trù sau khi đã tẩy rửa đi phần xác thịt phàm tục. Hay ngươi sẽ đày đọa một con người từ đống tài sản lẫy lừng, dinh thự, bàn tiệc xa hoa cùng lối sống vương giả xuống cảnh áo vải sờn rách, bị bị gậy và đi xin từng miếng ăn qua ngày? Đó lại chính là khởi đầu của hạnh phúc đối với Diogenes, của sự tự do và vinh quang đối với Crates. Hay ngươi sẽ đóng đinh một người lên thập tự giá, hoặc xiên thấu họ qua một cọc nhọn? Theodorus nào bận tâm việc thối rữa trên mặt đất hay dưới lòng đất? Hình thức mai táng hạnh phúc ấy vốn tồn tại giữa người Scythia, còn người Hyrcanian thì để chó ăn, người Bactria thì để chim chóc ăn thi thể những kẻ đã kết thúc cuộc đời trong hạnh phúc theo đúng luật lệ của họ.

§ iv. Vậy những ai là kẻ bị những điều này làm cho bất hạnh? Ấy là những kẻ thiếu đi dũng khí hoặc lý trí, những kẻ suy nhược và chưa từng được tôi luyện, những kẻ vẫn giữ nguyên vẹn những ấu trĩ trong nhận thức từ thời thơ ấu. Do đó, Vận mệnh không thể tạo ra một sự bất hạnh hoàn toàn, trừ khi có sự thông đồng của Thói xấu. Bởi giống như sợi chỉ có thể cưa đứt khúc xương đã ngâm trong tro và giấm, giống như người ta chỉ có thể uốn nắn và tạo hình ngà voi khi nó đã trở nên mềm mại và dẻo dai nhờ bia, chứ hoàn toàn không thể làm thế trong bất kỳ hoàn cảnh nào khác, thì Vận mệnh, khi vớ lấy những gì vốn dĩ đã khuyết thiếu và mềm yếu vì Thói xấu, sẽ khoét rỗng và tổn thương nó. Và giống như thứ độc chất Parthian, dẫu chẳng gây hại cho bất kỳ ai khác hay làm tổn thương những ai chạm vào hoặc mang theo nó, thế nhưng nếu ngấm vào một kẻ đang mang thương tích thì sẽ tức khắc đoạt mạng hắn do bản thân kẻ đó đã sẵn có sự nhạy cảm để tiếp nhận tinh chất ấy, tương tự thế, kẻ nào có tâm hồn gục ngã trước Vận mệnh thì chắc chắn phải mang sẵn trong lòng một vết loét hay niềm đau thầm kín nào đó khiến cho ngoại cảnh trở nên đáng thương và sầu thảm đến nhường ấy.

§ v. Vậy Thói xấu có cần đến Vận mệnh để mang lại sự bất hạnh không? Hoàn toàn không. Mụ ta chẳng hề khuấy động những con sóng dữ dằn bão bùng trên biển cả, chẳng giăng bẫy những tên cướp mai phục dọc các lối đi trên chốn đèo heo hút gió, chẳng tạo ra những đám mây mưa đá trút xuống các cánh đồng màu mỡ, chẳng xúi giục Meletus hay Anytus hay Callixenus đứng lên làm kẻ tố cáo, mụ cũng chẳng cướp đoạt tài sản hay tước đi chức pháp quan của ai để khiến họ khốn khổ; thế mà mụ lại khiến những kẻ giàu sang, sung túc và những người thừa kế lớn phải khiếp sợ; trên cạn lẫn dưới biển, mụ len lỏi và bám chặt lấy con người, tiêm nhiễm dục vọng, nung nấu cơn giận dữ, tra tấn họ bằng những nỗi sợ hãi mơ hồ do mê tín, và xé nát tâm can họ trong ghen tuông.