[§ i.] Menon người Thessalian, người từng tự cho mình là bậc thầy uyên bác trong tranh biện, và mượn lời Empedocles để khoe rằng đã "đạt tới đỉnh cao của sự khôn ngoan", từng được Socrates hỏi rằng đức hạnh là gì. Khi ấy, anh ta đáp một cách nhanh nhảu và trôi chảy rằng đức hạnh ở trẻ em khác với người già, ở nam giới khác với phụ nữ, ở quan tòa khác với thường dân, và ở người chủ khác với kẻ đầy tớ. Socrates liền bảo: "Thật tuyệt vời! Ta chỉ hỏi về một đức hạnh, thế mà cậu lại bày ra cả một bầy đàn." Socrates châm biếm không sai chút nào, bởi kẻ đó kể ra vô số vì vốn chẳng biết lấy một. Liệu có ai chế nhạo chúng ta theo cách tương tự hay không, rằng khi bản thân còn chưa có nổi một tình bạn vững chắc, chúng ta lại sợ viển vông rằng mình sẽ vô tình rơi vào cảnh lắm bạn nhiều bè? Điều đó cũng giống hệt như thể một kẻ tàn tật và mù lòa lại đi sợ mình mọc ra trăm tay như Briareus hay lắm mắt như Argus vậy. Thế mà chúng ta lại trầm trồ ca ngợi chàng trai trẻ trong vở kịch của Menander, kẻ từng tuyên bố rằng hắn coi bất cứ ai là người cực kỳ tốt, miễn là người đó có lấy một bóng dáng của tình bạn.

[§ ii.] Thế nhưng, giữa vô vàn điều cản trở việc kết giao bạn hiền, thứ lớn nhất chính là mong ước có quá nhiều bạn bè. Nó giống như một người phụ nữ lẳng lơ, vì ban phát ân huệ bừa bãi nên chẳng thể giữ chân những người tình cũ, để rồi họ bị bỏ bê và lần lượt ra đi; hoặc ví như đứa con nuôi của Hypsipyle, "ngồi giữa thảm cỏ hái từng bông hoa, tay chộp lấy mỗi phần thưởng với niềm vui sướng hân hoan, thỏa thuê trong nỗi thích thú ngây thơ." Cũng vậy, do bản tính cả thèm chóng chán và dễ thay đổi, mỗi người chúng ta luôn bị thu hút bởi những bông hoa mới nở, khiến bản thân trở nên bất định, thường xuyên đặt nền móng cho vô số mối thâm giao rồi cuối cùng chẳng đi đến đâu, để rồi mải miết theo đuổi những thứ mới lạ mà bỏ quên ngay những gì mình đang sẵn có. Do đó, hãy bắt đầu từ mái ấm gia đình, theo như câu ngạn ngữ, cùng những truyền thống sống mà thời gian đã lưu truyền cho chúng ta về những người bạn thủy chung. Hãy đón nhận lời chứng và lời khuyên từ cổ nhân, rằng tình bạn chân chính luôn đi thành từng cặp, như trường hợp của Theseus và Pirithous, Achilles và Patroclus, Orestes và Pylades, Phintias và Damon, hay Epaminondas và Pelopidas. Bởi tình bạn là một thực thể có đôi, chứ không phải loài tụ tập bầy đàn hay sống theo kiểu quạ quy tụ. Việc coi một người bạn là cái tôi thứ hai, và gọi người đồng hành ấy tựa như một bản ngã khác, cho thấy tình bạn vốn dĩ là mối quan hệ song phương. Thật vậy, chúng ta chẳng thể có được nhiều nô lệ hay nhiều bạn bè với một cái giá rẻ mạt. Thế thì vật ngang giá để mua lấy tình bạn là gì? Đó là lòng nhân ái và sự hòa nhã gắn liền với đức hạnh; ngặt nỗi tự nhiên lại chẳng có gì hiếm hoi hơn những phẩm chất ấy. Do đó, việc yêu thương hay được yêu thương sâu sắc là điều không thể có được với nhiều người. Giống như những dòng sông bị chia cắt thành muôn ngòi rạch sẽ có dòng chảy yếu ớt và mỏng manh, tình cảm quá mức trong tâm hồn nếu bị phân tán cho quá nhiều người cũng sẽ trở nên suy kiệt. Vì thế, tình mẫu tử vốn khắc sâu đậm nhất ở những loài chỉ sinh một con, như Homer từng gọi người con trai yêu quý là "đứa con một, là mụn con tuổi già", nghĩa là khi cha mẹ không có và cũng chẳng thể có thêm đứa con nào khác.

[§ iii.] Không phải chúng ta cứ khăng khăng chỉ đòi hỏi duy nhất một người bạn, nhưng trong số những người khác, phải có một người nổi trội hơn hẳn. Hắn tựa như đứa con tuổi già, kẻ theo câu ngạn ngữ quen thuộc đã cùng ăn hết một giạ muối với ta, chứ không phải như vô số kẻ thời nay tự nhận là bạn bè chỉ vì dăm ba chén rượu nhạt, dăm trận đánh bóng, vài ván súc sắc, dăm bữa qua đêm chung tại quán trọ, hay dăm bận gặp gỡ ở võ đường hoặc ngoài chợ. Ở dinh thự của những kẻ giàu sang và quyền thế, người ta thường chúc mừng họ vì có lắm bạn bè khi nhìn thấy đám đông tấp nập những kẻ ghé thăm, bắt tay và bợ đỡ. Thế nhưng, người ta còn nhìn thấy nhiều ruồi nhặng hơn trong nhà bếp của họ, và cũng giống như loài ruồi chỉ bu vào món ngon, đám người kia cũng chỉ chầu chực vì những gì họ có thể trục lợi. Và vì tình bạn chân chính đòi hỏi ba điều kiện cốt lõi: đức hạnh như một giá trị tốt đẹp, sự gắn bó như một điều thú vị, và sự hữu dụng như một nhu cầu thiết thực — bởi chúng ta phải chọn bạn bằng sự sáng suốt, vui mừng khi có bạn bầu bạn, và nhờ cậy bạn khi hoạn nạn; mà tất cả những điều này lại xung khắc với việc có quá nhiều bạn, nhất là sự sáng suốt vốn là yếu tố quan trọng nhất — nên trước hết chúng ta phải suy xét điều này. Nếu việc thử thách những vũ công sắp xếp đội múa, những tay chèo sắp phối hợp nhịp nhàng, hay những người nô lệ làm quản gia hoặc gia sư cho con cái trong một thời gian ngắn là điều bất khả thi, thì việc tìm kiếm nhiều bạn bè sẵn sàng xắn tay áo giúp đỡ ta trong mọi hoàn cảnh ngặt nghèo còn khó khăn hơn gấp bội. Mỗi người trong số họ là kẻ "sẵn sàng dâng hiến sức mình khi ta vinh hiển, và chẳng hề chối từ việc sẻ chia lúc ta khốn cùng." Bởi chẳng có con tàu nào phải đương đầu với ngần ấy giông bão ngoài khơi xa, chẳng có thành lũy nào được gia cố tường cao, chẳng có hải cảng nào được bảo vệ bởi công sự và lũy đất để chống lại ngần ấy mối hiểm nguy to lớn như những gì một tình bạn được thử thách kỹ càng và chân chính hứa hẹn mang lại sự che chở và chốn nương thân. Thế nhưng, nếu những người bạn lọt vào đời ta mà không qua thử thách, chẳng khác nào thứ tiền tệ giả trá:

“Những ai mất đi người bạn như thế,

Hẳn nên mừng vui,

Còn những ai đang giữ lại cầu mong

Sớm được ơn tha thứ.”

[§ iv.] Dẫu vậy, việc né tránh và chấm dứt một mối thâm giao khó chịu chưa bao giờ là điều dễ dàng. Giống như thứ thức ăn độc hại và gây tổn hại cho cơ thể, ta không thể giữ nó trong dạ dày mà không bị đau đớn, tổn thương, nhưng cũng chẳng thể tống nó ra theo lối đã nuốt vào, mà chỉ có thể thải ra ở dạng nhầy nhụa, hỗn tạp và đã biến chất. Tương tự như vậy, một kẻ bạn tồi sẽ gây phiền toái cho người khác lẫn chính hắn nếu cứ tiếp tục duy trì, còn nếu muốn rũ bỏ hắn bằng vũ lực thì chỉ mang lại sự thù hằn, căm ghét, chẳng khác nào việc nôn mửa thứ mật đắng ra khỏi cơ thể.

[§ v.] Do đó, chúng ta không nên dễ dãi chào đón hay kết giao thân thiết với bất kỳ kẻ cờ bạc nào lướt qua đời mình, cũng đừng yêu mến những kẻ cứ sà vào ta, mà hãy gắn bó với những ai xứng đáng với tình bạn ấy. Bởi những gì dễ kiếm được chưa chắc đã đáng mong chờ. Khi đi tìm ô liu và nho, chúng ta thường bước qua và giẫm đạp lên những bụi cây thạch nam hay gai góc bám lấy mình. Tương tự, thật khôn ngoan khi không phải lúc nào cũng nhận làm bạn với kẻ giỏi bề luồn lách quấn quýt lấy ta, mà sau khi thử thách, hãy kết thân với những ai xứng đáng với tình cảm của chúng ta và thực sự mang lại ích lợi.

[§ vi.] Cũng như họa sĩ Zeuxis, khi bị một số người quở trách vì vẽ quá chậm, đã đáp rằng: "Ta thừa nhận mình vẽ chậm, nhưng ta vẽ là để tác phẩm trường tồn với thời gian", chúng ta cũng cần phải thử thách qua một thời gian dài đối với bất kỳ tình bạn và mối thâm giao nào mà mình muốn thiết lập và gìn giữ. Vậy há chẳng phải là điều dễ dàng sao khi vừa thử thách vừa giao du với nhiều bạn bè cùng một lúc, hay điều đó là bất khả thi? Bởi sự thân mật chính là sự thụ hưởng trọn vẹn của tình bạn, và niềm vui lớn nhất là được bầu bạn, trải qua những ngày tháng bên người tri kỷ. "Sẽ chẳng bao giờ khi còn sống, rời xa những người bạn hiền, chúng ta lại được ngồi bên nhau và cùng trò chuyện tâm tình." Menelaus từng nói về Odysseus rằng: "Chẳng có gì từng chia rẽ hay ngăn cách chúng ta, những kẻ yêu thương và tìm thấy niềm vui ở nhau, cho đến khi mây đen của cái chết bao trùm lấy chúng ta." Trái lại, cảnh lắm bạn nhiều bè dường như lại tạo ra hiệu quả ngược lại. Tình bạn của một đôi tri kỷ gắn kết họ lại với nhau, đặt họ bên nhau, ôm ấp họ và được bồi đắp qua sự tương tác và lòng ân cần, "như khi nhựa sung kết tủa và gắn kết dòng sữa trắng lại", theo lời Empedocles. Một tình bạn như thế sẽ tạo nên sự hòa hợp và liên kết hoàn toàn. Trong khi đó, việc có quá nhiều bạn bè lại đẩy con người ta ra xa, chia lìa và làm rạn nứt họ, bởi mối dây tình cảm bị chuyển dời và thay đổi quá thường xuyên, không cho phép lòng tốt được dung hòa và hàn gắn thông qua sự lan tỏa và thắt chặt của tình thân. Điều này đồng thời gây ra sự bất công bằng và trắc trở trong việc thực thi lòng tốt, bởi các giá trị của tình bạn trở nên vô tác dụng khi bị phân tán trên một không gian quá rộng lớn. "Người này bị chi phối bởi tính cách, kẻ kia bị chi phối bởi sự suy ngẫm." Bởi bản tính và xung năng của chúng ta không phải lúc nào cũng hướng về một phía, và vận mệnh trong cuộc đời cũng chẳng giống nhau, vì những cơ hội hành động cũng tựa như những cơn gió, thuận lợi với người này nhưng lại bất lợi với kẻ khác.

[§ vii.] Hơn thế nữa, nếu tất cả những người bạn của bạn đều muốn làm cùng một việc vào cùng một thời điểm, sẽ rất khó để chiều lòng tất cả bọn họ, dù họ muốn bàn bạc việc nước, muốn tham gia chính trường, muốn tranh cử chức vụ, hay muốn tổ chức tiệc chiêu đãi khách khứa. Trái lại, nếu chẳng may vào cùng thời điểm ấy, mỗi người lại vướng vào những công việc và mối quan tâm khác nhau rồi đồng loạt cầu cạnh bạn: người thì sắp đi biển đòi bạn đi cùng, kẻ có việc thưa kiện muốn bạn làm biện hộ sư, người tham gia tranh tụng muốn bạn xử án chung, kẻ buôn bán muốn hợp tác làm ăn, người sắp kết hôn muốn bạn chung vui lễ tế, người có tang gia muốn bạn làm người đưa đám...

“Khắp chốn ngập tràn hương khói ngút ngàn,

Vang dội tiếng ca tụng ca và tiếng than van đắng cay,”

đó chính là hệ quả của việc có quá nhiều bạn bè. Làm vừa lòng tất cả là điều bất khả thi, làm ngơ tất cả là chuyện ngớ ngẩn, còn giúp người này mà làm mất lòng nhiều người khác lại là nỗi thống khổ khôn nguôi.

“Chưa từng có kẻ si tình nào lại cảm thấy phớt lờ là điều dễ chịu.”

Th thế mà con người ta vẫn có thể kiên nhẫn và không giận dữ trước sự thờ ơ, lơ đễnh của bạn bè, miễn là họ nhận được những lời bào chữa như "Tôi quên mất" hay "Tôi vô tình thôi". Thế nhưng, kẻ nào thốt lên rằng: "Tôi đã không giúp anh trong vụ kiện vì bận giúp một người bạn khác", hoặc "Tôi đã không đến thăm lúc anh bị sốt vì phải phụ giúp người kia thết đãi khách khứa", khi hắn dùng việc chăm sóc người này để biện minh cho sự xao lãng với người kia, thì chẳng những không làm giảm đi lỗi lầm, mà còn trút thêm sự ghen tỵ vào sự thờ ơ ấy. Xong phần lớn mọi người trong tình bạn hình như chỉ chăm chăm nhìn vào những gì có thể trục lợi, mà bỏ quên những gì mình phải đền đáp, và quên mất rằng kẻ từng nhận được vô số ân huệ từ người khác cũng phải có nghĩa vụ đáp lại bằng cách ban ơn cho họ. Và cũng giống như Briareus với trăm cánh tay phải nuôi năm mươi cái dạ dày, rốt cuộc cũng chẳng khá khẩm gì hơn chúng ta — những kẻ chỉ có hai tay phải lo cho nhu cầu của một cái bụng duy nhất — việc có quá nhiều bạn bè cũng buộc ta phải gánh vác vô số nghĩa vụ cho họ, phải bận lòng lo âu, chịu đựng muôn vàn vất vả nhọc nhằn cùng họ. Do đó, ta không được phép nghe theo Euripides khi ông khuyên rằng: "Phàm là người trần mắt thịt, ta nên kết giao tình bạn ở mức độ chừng mực với nhau, đừng yêu thương bằng tất cả trái tim, để bùa phép sớm tan biến, và tình bạn có thể chấm dứt hoặc thắt chặt lại tùy ý muốn", cốt sao cho nó có thể co giãn theo nhu cầu của ta, giống như cánh buồm trên tàu có thể nới lỏng hay kéo căng tùy thích. Hỡi Euripides, hãy đem những dòng thơ ấy áp dụng vào những mối thù hằn thì đúng hơn, hãy bảo con người ta hãy kiềm chế sự căm ghét ở mức độ vừa phải, đừng hận thù bằng cả trái tim, để cho lòng căm phẫn, sự giận dữ, tính hay càu nhàu và nỗi hoài nghi của họ dễ bề nguôi ngoai. Thay vào đó, hãy ghi nhớ lời khuyên của Pythagoras: "Đừng trao tay phải của mình cho quá nhiều người", nghĩa là đừng kết giao quá nhiều bạn bè, đừng sa vào một thứ tình bạn tầm thường, sáo rỗng chắc chắn sẽ mang lại vô vàn phiền toái cho bất kỳ ai. Bởi việc phải sẻ chia những nỗi lo âu, buồn phiền, nhọc nhằn và hiểm nguy của người khác là điều hoàn toàn không thể dung tha đối với những tâm hồn cao thượng và tự do. Và câu nói của nhà hiền triết Chilo đáp lại kẻ khoe khoang rằng mình chẳng có lấy một kẻ thù quả là rất chính xác: "Xem chừng anh cũng chẳng có lấy nổi một người bạn nào đâu." Bởi thù hằn là thứ luôn song hành và gắn liền không thể tách rời với tình bạn.

[§ viii.] Thưa rằng, việc không chia sẻ với bạn bè những tổn thất, tai ương và thù hằn của họ là điều bất khả thi, bởi những kẻ thù lập tức sẽ nghi kỵ và căm ghét người bạn của kẻ thù mình, và ngay cả những người bạn đôi khi cũng đố kỵ, ghen ghét rồi chì chiết lẫn nhau. Cũng như lời sấm truyền dành cho Timesias về thuộc địa của ông từng tiên tri rằng: "Đàn ong của ngươi chẳng mấy chốc sẽ bị bầy ong vò vẽ bủa vây", những kẻ đi tìm một bầy bạn bè đôi khi lại vô tình rơi vào tổ ong vò vẽ của những kẻ thù. Hơn nữa, nỗi nhớ về những điều sai trái do kẻ thù gây ra và lòng tốt của một người bạn vốn không thể đặt lên cùng một chiếc cân. Hãy nhìn cách Alexander đối xử với những người bạn và kẻ thân cận của Philotas và Parmenio, cách Dionysius đối xử với phe cánh của Dion, Nero với Plautus, Tiberius với Sejanus, khi đem họ ra tra tấn và xử tử. Bởi cũng giống như vàng hay những tấm áo lụa là của con gái Creon chẳng thể cứu rỗi nàng hay cha nàng, mà ngọn lửa bùng lên bất ngờ đã cuốn ông vào chung số phận với con gái khi ông lao đến ôm lấy để cứu nàng, một vài người bạn, dẫu chưa từng thụ hưởng chút vinh hoa phú quý nào từ sự thành đạt của bạn mình, cuối cùng vẫn bị cuốn vào những nghịch cảnh của họ. Điều này đặc biệt đúng với những triết gia và những tấm lòng nhân hậu, chẳng hạn như Theseus, khi người bạn Pirithous bị trừng phạt và tống giục vào ngục tối, đã "cũng bị xiềng xích bằng thứ gông cùm chẳng phải làm bằng đồng." Và Thucydides đã kể cho chúng ta nghe rằng trong trận đại dịch ở Athens, những kẻ nào thể hiện đức hạnh nhiều nhất lại chính là những kẻ ngã xuống cùng những người bạn đang lâm bệnh của họ, bởi họ đã mải chăm sóc bạn mà quên đi sinh mạng của chính mình.

[§ ix.] Do đó, chúng ta không nên quá phung phí đức hạnh của mình, đem nó trói buộc và vướng víu vào vận mệnh của muôn người, mà phải gìn giữ tình bạn cho những ai thực sự xứng đáng và có khả năng đáp đền. Quả thực, đây là luận điểm đanh thép nhất chống lại việc có quá nhiều bạn bè: tình bạn bắt nguồn từ sự tương đồng. Ngay cả loài thú vật còn khó lòng bị ép buộc phải giao du với những kẻ khác loài, mà sẽ co rúm lại, tỏ thái độ ghét bỏ và bỏ chạy, trong khi chúng lại tự do hòa nhập với những đồng loại có bản tính tương đồng, rồi nhẹ nhàng, vui vẻ kết thân với nhau. Vậy thì làm sao có thể tồn tại tình bạn giữa những con người khác biệt về tính cách, khí chất và quan niệm sống? Sự hòa âm trên đàn hạc hay đàn lia được tạo nên bởi những nốt nhạc đồng điệu chứ không phải lạc điệu, những âm cao và âm trầm cách nào đó hòa quyện thành một âm hưởng chung, nhưng trong bản hòa tấu của tình bạn thì tuyệt đối không được phép có yếu tố khác biệt, bất đồng hay bất bình đẳng. Tất cả phải đồng điệu một cách trọn vẹn trong quan điểm, mong muốn và cảm xúc, tựa như một tâm hồn ngự trị trong nhiều thể xác khác nhau.

[§ x.] Thế thì kẻ nào lại chăm chỉ, dễ thay đổi và uyển chuyển đến mức có thể tự biến mình thành kẻ giống với muôn người, thích nghi với đủ mọi đối tượng khác nhau, mà không tự cười vào lời khuyên của Theognis: "Hãy bắt chước sự xảo diệu của con bạch tuộc, loài mang màu sắc của bất kỳ hòn đá nào nó bám vào"? Dẫu vậy, sự biến đổi của bạch tuộc cũng chỉ nằm ở bề mặt chứ không đi vào gốc rễ, nó chỉ mượn lớp vỏ dày mỏng để phản chiếu hình ảnh của bất cứ thứ gì đến gần, trong khi những kẻ kết bạn lại cố gắng hòa hợp với nhau về tính cách, cảm xúc, ngôn từ, sở thích và lối sống. Cần phải có một Proteus nào đó chẳng mấy tốt đẹp hay may mắn, kẻ bằng những ngón nghề phù phép có thể mang đủ mọi hình hài, để vừa có thể cùng lúc làm học trò của giới bác học, vừa sẵn sàng thượng đài so tài với các đô vật, đi săn cùng những kẻ đam mê thú rừng, chè chén say sưa với bợm nhậu, hay đi vận động tranh cử cùng các chính trị gia mà chẳng hề có lấy một nhân cách cố định nào cho riêng mình. Và như các triết gia tự nhiên vẫn nói về chất liệu vô hình và không màu khi chịu sự tác động của ngoại cảnh, lúc thì là lửa, lúc là nước, lúc là không khí, lúc lại là đất đá rắn chắc, tâm hồn của kẻ muốn dung chứa nhiều mối tình bạn cũng phải dễ bị tác động, uyển chuyển, dễ uốn nắn và đổi thay. Thế nhưng, tình bạn chân chính lại đòi hỏi một bản tính kiên định, vững vàng và bất biến, một con người trước sau như một trong chốn thâm giao. Do đó, một người bạn thủy chung là thứ vô cùng hiếm hoi và khó tìm.