§ i. Nếu một ngôi nhà tối tăm, thiếu không khí, nằm ở vị trí lộ thiên hoặc không lành mạnh, thì điều tốt nhất có lẽ là rời bỏ nó; nhưng nếu người ta đã gắn bó với nó do ở lâu năm, người ta có thể cải tạo nó, làm cho nó sáng sủa, thoáng đãng và lành mạnh hơn bằng cách đổi vị trí cửa sổ và cầu thang, trổ cửa mới và bịt cửa cũ đi. Cũng vậy, một số thị trấn đã được cải tạo tốt hơn, chẳng hạn như quê hương tôi, nơi vốn nằm về phía tây và đón những tia nắng hoàng đạo từ đỉnh Parnassus, theo người ta kể, đã được Chæron quay mặt về phía đông. Và Empedocles, nhà tự nhiên học, được cho là đã xua đuổi dịch bệnh khỏi vùng đó bằng cách lấp một khe núi vốn gây hại cho sức khỏe vì để gió nam thổi vào các đồng bằng. Tương tự, vì có những thứ bệnh của tâm hồn gây tổn hại, tai hại và mang lại giông bão cùng bóng tối cho nó, điều tốt nhất là hãy tống khứ chúng đi và hạ gục chúng bằng cách mở rộng bầu trời, đón không khí trong lành và ánh sáng, hoặc nếu không thể làm vậy, thì hãy thay đổi và cải thiện chúng bằng cách này hay cách khác. Một chứng bệnh tâm thần như thế, ngay lập tức gợi lên trong ta, chính là tính tò mò, là ham muốn tìm hiểu rắc rối của người khác, một căn bệnh dường như không tránh khỏi sự đố kỵ lẫn ác tâm.

Kẻ khốn ác tâm sao bận tâm rà soát,

Lỗi lầm hàng xóm, mà chẳng thấy lỗi mình?

Hãy chuyển hướng nhìn, và quay sự tò mò của bạn vào bên trong: nếu bạn thích thú nghiên cứu lịch sử của những thói hư tật xấu, bạn sẽ có vô số tài liệu ngay tại nhà, "nhiều như nước sông Alizon, hoặc lá trên cây sồi", bạn sẽ tìm thấy bấy nhiêu lỗi lầm trong cuộc đời chính mình, bấy nhiêu đam mê trong tâm hồn, và bấy nhiêu thiếu sót trong bổn phận. Bởi vì như Xenophon đã nói, những người quản gia giỏi có một nơi dành cho các vật dụng họ dùng khi tế lễ, và một nơi khác cho những thứ dùng vào bữa ăn, một nơi cho dụng cụ làm ruộng, và nơi khác cho vũ khí chiến tranh, thì lỗi lầm của bạn cũng xuất phát từ những nguyên nhân khác nhau, một số do đố kỵ, một số do ganh ghét, một số do hèn nhát, một số do hẹp hòi. Hãy xem xét lại những điều này; hãy chặn đứng tính tò mò hay dòm ngó cửa sổ và lối đi của hàng xóm, rồi hướng nó vào phòng nam, phòng nữ, và gác xép của người hầu trong chính ngôi nhà của bạn. Ở đó, sự tò mò và thọc mạch ấy sẽ tìm được chỗ xả hết mình, qua những câu hỏi không hề vô ích hay độc ác, mà có lợi và thiết thực, khi mỗi người tự nhủ:

Mình đã làm gì sai? Mình đã làm gì?

Những gì phải làm mà lại bỏ dở?

§ ii. Và giờ đây, như người ta kể về Lamia rằng bà ta mù khi ngủ ở nhà, vì bà cởi đôi mắt đặt lên bàn trang điểm, nhưng khi ra ngoài thì lại đeo mắt vào và nhìn rất rõ, thì mỗi chúng ta cũng vậy, như một con mắt, quay tính tò mò ác ý của mình ra ngoài và hướng vào người khác, trong khi ta thường mù lòa và dốt nát trước những lỗi lầm và thói hư tật xấu của chính mình, không chịu soi chiếu chúng bằng đôi mắt và ánh sáng. Thế nên kẻ tò mò có ích cho kẻ thù hơn là cho chính mình, vì hắn vạch lá tìm sâu và phơi bày những thiếu sót của họ, chỉ cho họ thấy những gì họ cần tránh và sửa chữa, trong khi lại bỏ bê phần lớn công việc ở nhà vì quá phấn khích trước chuyện thiên hạ. Odysseus quả thực đã không thèm trò chuyện với mẹ mình cho đến khi ông nghe nhà tiên tri Tiresias kể lại những điều ông đã đến âm phủ để tìm hiểu; và sau khi nhận được thông tin đó, ông mới quay sang bà, đặt câu hỏi về những người phụ nữ khác, rằng Tyro là ai, nàng Chloris xinh đẹp là ai, và tại sao Epicaste lại chết, "sau khi thắt một chiếc thòng lọng thả thật dài vào chiếc xà nhà cao." Còn chúng ta, trong khi rất chểnh mảng, dốt nát và hờ hững với bản thân, lại tường tận mọi phả hệ của người khác, rằng ông nội của người hàng xóm là người Xy-ri, bà ngoại là người Thracian, và kẻ kia nợ ba nén bạc mà chưa trả tiền lãi. Chúng ta thậm chí còn dò la những chuyện vặt vãnh như vợ nhà ai đi đâu, và hai người kia đang thì thầm gì trong góc. Nhưng Xúc-cơ-rát (Socrates) thường bận tâm nghiên cứu bí quyết hùng biện đầy sức thuyết phục của Pyt-ta-go-rác (Pythagoras), còn A-rít-ti-pút (Aristippus), khi gặp Ischomachus tại thế vận hội Olympic, đã hỏi ông làm thế nào mà Xúc-cơ-rát trò chuyện lại có sức ảnh hưởng lớn đến giới trẻ như vậy, và sau khi nhận được từ ông một vài mẩu chuyện và mẫu phong cách, ông đã say mê đến mức kiệt sức, trở nên xanh xao, gầy gò, khát khô cổ họng, cho đến khi giương buồm đến Athens để uống tận nguồn cội, và được tận mắt biết về con người kỳ diệu ấy cùng những bài diễn thuyết và triết lý của ông, với mục đích là để con người nhận ra lỗi lầm của mình mà rũ bỏ chúng.

§ iii. Nhưng có những kẻ không tài nào dám nhìn vào cuộc đời của chính mình, vì đó là một cảnh tượng quá ư xấu xí, cũng chẳng dám dùng ngọn đèn lý trí mà chiếu rọi vào bản thân; mà tâm hồn họ, vốn đè nặng bởi đủ loại thói hư tật xấu, khiếp sợ và run rẩy trước nội tâm của chính mình, liền lao ra ngoài, lang thang khắp chốn, nuôi dưỡng và vỗ béo cho sự độc ác của mình ở đó. Bởi vì giống như một con gà mái, khi thức ăn để ngay gần ổ, sẽ thường lẻn vào một góc và bới tung lên,

Ở đó ta tưởng có chút hạt hẩm hiu hiện ra trên đống phân rác,

thì những kẻ tò mò, phớt lờ những cuộc trò chuyện hay thắc mắc về những vấn đề thông thường mà chẳng ai thèm ngăn cấm hay tức giận khi họ xía vào, lại đi bới móc những rắc rối bí mật và khuất tất của từng gia đình. Dẫu vậy, câu trả lời của người Ai Cập nọ thật hóm hỉnh làm sao khi có kẻ hỏi ông: "Anh đang mang cái gì được gói kín thế kia?" – "Nó được gói lại là có ý cốt sao để anh không biết đấy." Và anh bạn ạ, tôi cũng muốn nói với một kẻ tò mò thế này, tại sao anh lại cứ phải tò mò điều khuất kín? Nếu nó không phải là điều gì xấu thì đã chẳng bị che giấu. Quả thực, việc bước vào nhà người lạ mà không gõ cửa vốn không phải là phép lịch sự, và ngày nay người ta có lính canh cửa, nhưng thời xưa trên cửa có những chiếc vòng gõ để báo cho người bên trong biết khi có ai ghé thăm, kẻo một người lạ xộc vào bắt gặp người chủ nhà hoặc con gái đang mặc đồ ở nhà lôi thôi, hoặc một gia nhân đang bị quở phạt, hay các cô hầu đang la hét. Thế nhưng kẻ tò mò lại xông vào tất cả những hoàn cảnh ấy, mặc dù hắn hẳn sẽ chẳng muốn làm khán giả, ngay cả khi được mời, của một gia đình nề nếp; thế nhưng những thứ đòi hỏi phải có then cài, ổ khóa và cửa đóng then cài, thì hắn lại phơi bày và rả rả kể cho người khác nghe. Đó chính là những cơn gió phiền toái nhất, như Aristo đã nói, thứ thổi tốc cả quần áo chúng ta lên; nhưng kẻ tò mò không chỉ lột bỏ xiêm y và y phục của hàng xóm, mà còn phá vỡ tường nhà họ, bẻ khóa cửa, và giống như cơn gió vô lối, luồn lách vào sự e ấp của trinh nữ, hắn soi mói và vu khống cả những buổi khiêu vũ, tiệc tùng và yến ẩm.

§ iv. Và giống như Cleon bị châm biếm trong vở kịch là có "bàn tay đặt ở xứ Etolia, nhưng tâm hồn lại ở trấn Biển thủ", tâm hồn của kẻ tò mò cũng vậy, cùng một lúc đặt vào dinh thự của người giàu, túp lều của kẻ nghèo, cung điện của các vị vua, và phòng tân hôn của những đôi vợ chồng trẻ; hắn soi mói mọi thứ, chuyện của người nước ngoài, chuyện của vương hầu, và đôi khi không tránh khỏi nguy hiểm. Giống như việc nếm thử ô-tôn (aconite) để tìm hiểu tính chất của nó, rồi tự kết liễu đời mình trước khi kịp khám phá ra điều đó, những kẻ săm soi rắc rối của những người quyền quý thường tự hủy hoại bản thân trước khi đạt được điều mình muốn; hệt như những kẻ trở nên mù lòa khi phớt lờ ánh sáng mặt trời đang tỏa rộng khắp muôn nơi trên mặt đất, lại cứ trơ trẽn ngước nhìn vầng thái dương để dò thấu ánh hào quang của nó. Thế nên câu trả lời của nhà thơ hài kịch Philippides thật khôn ngoan làm sao, khi vua Lysimachus có lần hỏi ông: "Trẫm có thể ban cho ngươi điều gì nào?" – "Thưa bệ hạ, xin ban bất cứ thứ gì, trừ những bí mật của ngài." Bởi vì những thứ hay ho và tuyệt vời nhất có được từ các vị vua đều là những thứ công khai, chẳng hạn như tiệc tùng, sự giàu sang, lễ hội và ơn huệ; nhưng chớ có bén mảng đến bất kỳ bí mật nào của họ, đừng có tò mò dò la. Không có chuyện che giấu niềm vui của một vị quân vương đang thịnh trị, hay nụ cười của ông khi đùa giỡn, hay bất kỳ dấu hiệu thiện chí và ân sủng nào; nhưng thứ đáng sợ chính là những gì ông giấu kín, nỗi u sầu, vẻ nghiêm nghị, sự kín đáo, kho tàng phẫn nộ âm ỉ bên trong, mối ghen tuông với vợ, sự nghi ngờ con trai, hay nỗi hoài nghi về lòng trung thành của một người bạn. Hãy chạy trốn đám mây đen tối và đầy đe dọa ấy, vì khi cơn thịnh nộ ẩn giấu của nó bùng nổ, bạn sẽ không thể nào không nghe thấy tiếng sấm và không thấy ánh chớp của nó đâu.

§ v. Bạn sẽ trốn chạy nó bằng cách nào? Bằng cách xua tan và phân tán sự tò mò của mình, bằng cách hướng tâm hồn tới những đối tượng tốt đẹp và dễ chịu hơn: hãy quan sát các hiện tượng của bầu trời, mặt đất, không khí và biển cả. Bạn vốn có bản tính thích ngắm nhìn những thứ lớn lao hay nhỏ bé? Nếu thích những thứ lớn lao, hãy hướng sự chú ý vào mặt trời, ngắm nhìn lúc nó mọc và lặn; hãy quan sát những đổi thay của mặt trăng, tựa như những đổi thay trong cuộc đời phàm thế của chúng ta, hãy xem nó tròn khuyết ra sao,

Lúc ban đầu ló dạng thật nhỏ nhoi mờ nhạt,

Cho đến khi hé mở vầng trán tròn đầy lộng lẫy,

Và một khi đã chạm đỉnh trời cao ngất,

Nó lại khuyết dần, nhỏ lại, rồi biến mất.

Đó quả thực là những bí mật của Tự nhiên, nhưng chúng không mang lại rắc rối nào cho những ai nghiên cứu chúng. Nhưng nếu bạn từ chối việc nghiên cứu những điều lớn lao, hãy tò mò soi xét những vấn đề nhỏ hơn, hãy xem một số loài cây tươi tốt, xanh rươi và vui mắt, khoe sắc đẹp quanh năm ra sao, trong khi những loài khác đôi khi cũng rực rỡ như thế, nhưng có lúc lại giống như những kẻ phá gia chi tử, tiêu xài cạn kiệt tài nguyên, để rồi trơ trọi và trần trụi. Hãy suy ngẫm thêm về hình dáng đa dạng của chúng, cách một số loài sinh ra quả thuôn dài, loài khác có góc cạnh, loài khác nữa nhẵn nhụi và tròn trịa. Nhưng có lẽ bạn chẳng màng tò mò về những điều này, bởi vì bạn sẽ chẳng tìm thấy gì xấu xa trong đó. Vậy nếu bạn cứ mãi dồn thời gian và sự chú ý vào những điều xấu xa, hệt như loài rắn chỉ sống nơi đầm lầy chết chóc, hãy tìm đến lịch sử, và hướng con mắt vào tổng thể những nỗi khốn khổ của nhân loại. Bởi vì ở đó bạn sẽ tìm thấy "những cuộc sụp đổ của con người, và những án mạng cướp đi sinh mạng họ", những vụ cưỡng hiếp phụ nữ, những cuộc tấn công của nô lệ, sự phản bội của bạn bè, việc pha chế độc dược, những mối đố kỵ, ganh ghét, "những vụ đắm thuyền của các gia đình", và những cuộc lật đổ vương quyền. Hãy thỏa mãn và nhồi nhét bản thân bằng những thứ đó, làm vậy bạn sẽ chẳng làm phiền hay chọc giận bất kỳ ai trong số những người quen của mình.

§ vi. Nhưng xem ra tính tò mò không lấy làm vui thích trước những điều ác cũ kỹ, mà chỉ hân hoan trước những thứ mới mẻ, hân hoan ngắm nhìn sân khấu bi kịch ngày hôm qua, nhưng lại chùng chân khi tham gia vào các cảnh quay hài hước và lễ hội. Thế nên kẻ tò mò là một thính giả uể oải và thờ thẫn đối với người kể chuyện về một đám cưới, lễ tế, hay đám rước trang nghiêm, hắn bảo rằng mình đã nghe chán ngấy những chuyện đó trước kia rồi, giục người kể chuyện hãy nói ngắn gọn và đi thẳng vào vấn đề; nhưng nếu người khách kể cho hắn nghe về việc một cô gái bị hãm hiếp, hoặc vụ ngoại tình của một phụ nữ đã có chồng, hay những cuộc tranh chấp và vụ kiện tụng sắp diễn ra giữa các anh em, thì lúc ấy hắn chẳng hề buồn ngủ, cũng chẳng viện cớ bận rộn,

Mà hắn vểnhh tai lên, và nài nỉ kể thêm nữa!

Và quả thực những câu thơ ấy,

Than ôi! Tin dữ vào tai người đời

Sao bay nhanh hơn tin lành biết bao!

đã được nói rất đúng về những kẻ tò mò. Bởi vì giống như những chiếc giác hơi hút đi thứ máu xấu nhất, đôi tai của kẻ tò mò chỉ hấp dẫn những tin đồn tệ hại nhất; hay đúng hơn, giống như các thành phố có những cánh cổng u ám và đầy điềm gở, nơi người ta chỉ đưa qua đó những tên tội phạm bị kết án, hoặc chuyển rác rưởi và phân bão hòa, chứ chẳng có gì tinh khiết hay thánh thiện được đi vào hay đi ra, thì vào tai kẻ tò mò cũng chẳng có gì tốt đẹp hay thanh tao lọt vào, mà chỉ có những câu chuyện giết người bay đến và trú ngụ ở đó, mang theo luồng hơi của những lời kể ô uế và bất chính.

Và trong nhà tôi muôn đời chỉ vang vọng

Âm thanh của tiếng khóc than;

đối với kẻ tò mò, đây chính là Nữ thần nghệ thuật và Nữ thần biển cả duy nhất của họ, đây là giai điệu ngọt ngào nhất mà họ có thể nghe thấy. Bởi vì tính tò mò luôn khao khát được biết những điều bị che giấu và bí mật; nhưng chẳng ai che giấu vận may của mình, thậm chí đôi khi người ta còn giả vờ có những lợi thế mà thực ra họ không có. Thế nên kẻ tò mò, hăm hở muốn nghe một câu chuyện về những điều tồi tệ, đã bị chi phối bởi đam mê ác tâm, vốn là anh em sinh đôi với đố kỵ và ganh ghét. Bởi vì đố kỵ là nỗi đau trước hạnh phúc của người khác, còn ác tâm là niềm vui trước bất hạnh của người khác; và cả hai đều xuất phát từ một thứ tệ nạn dã man và thô lỗ, đó là bản tính xấu xa.

§ vii. Nhưng việc phơi bày những nỗi bất hạnh riêng tư ra ánh sáng lại là điều khó chịu đối với tất cả mọi người, đến nỗi nhiều người thà chết chứ không chịu thổ lộ những căn bệnh thầm kín của mình với bác sĩ. Chẳng hạn như nếu Herophilus, Erasistratus, hay thậm chí chính Asclepius khi còn lưu lại trần gian, đem theo thuốc men và dụng cụ phẫu thuật đi từ nhà này sang nhà khác để dò hỏi xem người đàn ông nào bị dò hậu môn, hay người phụ nữ nào bị ung thư tử cung — dẫu cho sự tò mò của họ mang tính chuyên môn — liệu có ai không xua đuổi họ khỏi nhà vì tội không đợi người ta mời mà tự ý đến mà không được hỏi để thám thính bệnh tình của hàng xóm? Thế nhưng những kẻ tò mò lại săm soi những chuyện này và thậm chí tồi tệ hơn thế, không phải vì mong muốn chữa lành cho họ, mà chỉ để phơi bày chúng cho người khác thấy, điều khiến họ đáng bị căm ghét. Bởi vì chúng ta không hề bực bội hay phiền lòng với các nhân viên hải quan khi họ đánh thuế những hàng hóa được nhập khẩu chính ngạch, mà chỉ bực khi họ lùng sục hàng lậu và rạch tung các túi xách, bưu kiện; dẫu cho luật pháp cho phép họ làm cả điều đó, và đôi khi việc không làm thế lại gây thiệt hại cho họ. Thế nhưng kẻ tò mò lại bỏ bê và phơ phớt công việc của chính mình, để rồi bận rộn với chuyện của hàng xóm. Rất hiếm khi họ về quê, vì họ không thích sự yên tĩnh, thanh bình và cô tịch nơi đó, nhưng nếu có dịp ghé qua, họ sẽ ngắm nghía vườn nho của nhà hàng xóm nhiều hơn của chính mình, và dò hỏi xem nhà hàng xóm đã chết mất bao nhiêu con bò, hoặc bao nhiêu rượu đã bị chua, và khi đã thỏa mãn với những điểm đó, họ lại vội vã quay về thị trấn. Nhưng một người nhà quê chính gốc sẽ không dễ dãi lắng nghe bất kỳ lời đồn thổi nào từ thị trấn tình cờ lọt tới, vì ông ta thường dẫn câu thơ này:

Ngay cả khi tay cầm cuốc ông vẫn kể những điều khoản

Về việc hòa bình được ký kết: tất cả những chuyện này

Tên khốn kiếp đó cứ đi lang thang để săm soi.

§ viii. Nhưng những kẻ tò mò lại xa lánh vùng quê vì cho rằng nó nhàm chán, tẻ nhạt và quá yên tĩnh, để rồi chen chúc vào các nhà kho, chợ bới và bến cảng, cất tiếng hỏi: "Có tin gì mới không? Buổi sáng anh có ra chợ không?" và đôi khi nhận được câu trả lời: "Thì sao nào? Anh tưởng mọi thứ trong thành thay đổi ba tiếng một lần chắc?" Mặc dù vậy, nếu ai đó mang theo bất kỳ tin tức gì, hắn sẽ lập tức xuống ngựa, ôm chầm lấy người đó, hôn hắm và đứng lại để lắng nghe. Tuy nhiên, nếu người gặp mặt nói rằng không có tin tức gì, hắn sẽ nói với vẻ cáu kỉnh: "Không có tin gì ư, thưa ngài? Anh đã không ra chợ sao? Anh đã không đi qua khu vực của các quan chức ư? Anh không trao đổi lời nào với những người vừa từ Ý đến sao?" Để chặn đứng những kẻ như thế, chính quyền Locris đã đặt ra một quy định tuyệt vời: họ phạt tiền bất cứ ai từ phương xa đến mà cất tiếng hỏi xem có tin tức gì mới. Giống như những đầu bếp cầu cho có thật nhiều thịt, và những người bán cá cầu cho có thật nhiều đàn cá, những kẻ tò mò cầu mong có thật nhiều rắc rối, thật nhiều công việc, những cuộc đổi thay và biến động, để họ có cái mà săn lùng và buôn chuyện. Thật khôn ngoan làm sao khi Charondas, nhà lập pháp của người dân Thurii, cấm bất kỳ công dân nào ngoại trừ những kẻ ngoại tình và kẻ tò mò bị đem ra chế nhạo trên sân khấu. Bản thân tội ngoại tình dường như cũng chỉ là trái ngọt của sự tò mò đối với khoái lạc của người khác, là việc dò la và thọc mạch vào những thứ được giữ kín và che giấu khỏi thế gian; trong khi tính tò mò lại là hành vi xía vào, quyến rũ và phơi bày sự trần trụi của những bí mật.

§ ix. Giống như việc học nhiều có lẽ sẽ sinh ra dài dòng, nên Pythagoras đã truyền cho các học trò của mình năm năm im lặng, gọi đó là lệnh hưu chiến với ngôn từ, việc bôi nhọ nhân phẩm chắc chắn sẽ đi đôi với tính tò mò. Bởi vì những gì người ta vui sướng khi nghe, họ cũng vui sướng khi bàn tán, và những gì họ háo hức lượm lặt từ người khác, họ cũng hân hoan truyền lại cho người khác. Và thế là, giữa vô vàn tai họa của tính tò mò, căn bệnh này lại đi ngược lại mong muốn của họ; bởi vì tất cả mọi người đều tránh xa họ, che giấu chuyện của mình trước mặt họ, chẳng màng làm hay nói bất cứ điều gì trước mặt họ, mà trì hoãn các cuộc bàn bạc, hoãn lại các cuộc điều tra cho đến khi những kẻ đó đi khuất; và nếu như, khi một bí mật nào đó sắp được thốt ra, hay một công việc quan trọng nào đó sắp được sắp xếp, thì một kẻ tò mò nào đó vô tình xộc vào, họ sẽ lập tức câm lặng và giữ kẽ, giống như người ta cất giấu cá đi nếu có con mèo ở quanh đó; và thế là thường thì những điều mà tất cả thiên hạ đều thấy và bàn tán lại trở thành điều duy nhất mà chính họ không biết. Cũng vì lý do đó mà kẻ tò mò chẳng bao giờ chiếm được lòng tin của bất kỳ ai. Thưa rằng chúng ta thà giao phó thư từ, giấy tờ và con dấu của mình cho nô lệ và người lạ còn hơn là cho những người bạn tò mò và thân thiết. Bellerophon nổi tiếng, dẫu mang trong tay những bức thư mưu hại tính mạng mình, cũng không hề mở ra, mà từ chối đọc bức thư gửi cho nhà vua, cũng như ông từng từ chối bán rẻ danh dự của mình cho vợ của Proetus, sự tự chủ của ông mới lớn lao làm sao! Bởi vì tính tò mò và tội ngoại tình đều bắt nguồn từ việc thiếu tự chủ, và đi kèm với tội sau là sự ngu ngốc cùng chứng điên rồ quái đản. Bởi vì việc bỏ qua biết bao người phụ nữ bình thường và công khai, lại cứ xông vào tư gian của một người phụ nữ đã có gia đình nào đó, kẻ chắc chắn sẽ tốn kém hơn và có khi còn kém xinh hơn, quả thực là đỉnh cao của sự điên rồ. Thế nhưng đó lại chính là hành vi của những kẻ tò mò. Họ bỏ qua vô số cảnh tượng rực rỡ, bỏ lỡ biết bao điều đáng nghe, đánh mất nhiều trò tiêu khiển và giải trí tuyệt vời, chỉ để bẻ khóa những bức thư riêng tư, áp tai vào tường nhà hàng xóm, và thì thầm to nhỏ với nô lệ cùng đám nữ tì, những thói quen luôn thấp hèn và thường xuyên nguy hiểm.

§ x. Do đó, sẽ vô cùng hữu ích để ngăn cản những kẻ tò mò khỏi những khuynh hướng này, bằng cách buộc họ nhớ lại những trải nghiệm quá khứ của mình. Simonides từng nói rằng đôi khi ông mở hai chiếc rương đựng phần thưởng và lời cảm ơn mà ông có, và thấy chiếc đựng phần thưởng thì đầy đat, nhưng chiếc đựng lời cảm ơn thì lúc nào cũng trống không. Thế nên nếu ai đó thỉnh thoảng mở những kho tàng mà tính tò mò đã tích lũy được, và quan sát xem ở đó có bao nhiêu thứ hàng hóa vô dụng, nhảm nhí và xấu xí, có lẽ cảnh tượng của đống đồ tồi tệ ấy sẽ khiến họ nổi da gà và ghê tởm. Giả sử có ai đó, khi nghiên cứu các trước tác của người xưa, lại đi nhặt nhạnh chỉ những đoạn tồi tệ nhất của họ rồi biên soạn thành một tập sách, như những câu thơ dở dang của Homer, những lỗi ngữ pháp của các nhà viết bi kịch, và những lời nguyền rủa tục tĩu, cay độc của Archilochus nhắm vào phụ nữ – những thứ khiến ông ta tự bêu rúng mình, liệu kẻ đó có đáng bị nguyền rủa theo lời của nhà viết bi kịch không:

Tiêu đời kẻ chuyên biên soạn rắc rối nhà người!

Và bất kể lời nguyền ấy, việc chất đống những thói hư tật xấu của người khác là một điều bất lịch sự, vô dụng, và giống như thị trấn do Philip thành lập, lấp đầy những kẻ đê tiện và trụy lạc nhất, được gọi là Thị trấn Kẻ Côn Đồ. Những kẻ tò mò quả thực, khi sưu tập những lỗi lầm, sai sót và lỗi ngữ pháp – không phải của các câu thơ hay bài thơ mà là của cuộc đời con người – đã biến trí nhớ của mình thành một cuốn sổ tay vô cùng kém tao nhã và xấu xí ghi lại những hành vi đen tối. Hệt như ở Rome có những kẻ chẳng màng đến tranh tượng, hay thậm chí những chàng trai xinh đẹp hoặc phụ nữ được bày bán, mà lại ám ảnh khu chợ dị nhân, háo hức dò hỏi về những người cụt cẳng, có ba mắt, tay như chồn, hay đầu như đà điểu, và rảo mắt tìm kiếm,

Một dị nhân quái đản như Minotaur,

và trong chốc lát bị mê hoặc bởi chúng, nhưng nếu ai đó cứ mãi ngắm nhìn những cảnh tượng ấy, chúng sẽ sớm mang lại cho họ cảm giác chán ngấy và ghê tởm; thì những ai tò mò tìm hiểu những sai lầm và lỗi lầm của cuộc đời, những nỗi ô nhục của các gia đình, và những sự rối ren trong nhà người khác cũng hãy nhớ lại xem sự thọc mạch đó đã mang lại cho họ chút ít ân huệ hay lợi ích nào trong những lần trước hay chưa.

§ xi. Thói quen sẽ đóng vai trò tối quan trọng trong việc chặn đứng khuynh hướng này, nếu chúng ta bắt đầu từ sớm để thực hành việc tự kiểm soát đối với nó; bởi vì khi căn bệnh gia tăng theo thói quen và từng bước một, thì phương pháp chữa trị cũng vậy, như chúng ta sẽ thấy khi thảo luận về kỷ luật cần thiết. Trước hết, hãy bắt đầu từ những vấn đề nhỏ nhặt và tầm thường nhất. Sẽ có sự bất tiện gì khi chúng ta đi dạo mà không đọc những văn bia trên mồ mả, hay chúng ta sẽ chịu thiệt hại gì khi không liếc nhìn những dòng chữ khắc trên tường ở những nơi công cộng? Hãy suy ngẫm rằng chẳng có điều gì hữu ích hay dễ chịu cho chúng ta trong những thông báo đó, vốn chỉ ghi lại rằng người này đã tưởng nhớ người kia vì lòng biết ơn, và rằng "Nơi đây an nghỉ người bạn tuyệt vời nhất", cùng vô số những thứ tẻ nhạt kiểu đó; những thứ dường như chẳng gây hại gì nhiều, ngoại trừ việc tác động gián tiếp đến những ai đọc chúng, bằng cách nhen nhóm thói quen tò mò về những điều phù phiếm. Và giống như những người thợ săn không cho phép bầy chó săn chạy theo bất kỳ mùi hương nào và chạy rông tùy ý, mà kìm hãm và níu chúng lại bằng dây cương, giữ cho khứu giác của chúng luôn tinh nhạy và tươi mới đối với mục tiêu săn đuổi, để chúng có thể lao vào vết chân một cách hăng hái hơn, "lần theo dấu vết của những con thú khốn khổ bằng khứu giác của chúng", chúng ta cũng phải kìm hãm và nén lại những bước chân bồng bột và sự dấn thân của kẻ tò mò vào mọi đối tượng thu hút sự chú ý, dù là thị giác hay thính giác, và chỉ giới hạn chúng trong những gì hữu ích. Bởi vì giống như đại bàng và sư tử khi đi săn luôn giấu móng vuốt của mình để chúng không bị cùn và mất đi độ sắc bén, khi nhớ rằng sự tò mò muốn học hỏi cũng có độ sắc bén và tinh tế riêng, chúng ta đừng nên phung phí hay làm cùn mòn nó vào những đối tượng thấp kém.

§ xii. Kế đến, hãy tập cho mình thói quen khi đi ngang qua một ngôi nhà lạ thì đừng nhìn vào bên trong cửa, hay tò mò soi mói nội thất bên trong như thể chúng ta sắp trộm cắp thứ gì, và luôn ghi nhớ câu nói của Xenocrates rằng việc đặt chân hay đặt mắt vào nhà người khác đều tệ như nhau. Bởi vì sự thọc mạch đó chẳng hề vinh quang, thanh nhã, hay thậm chí dễ chịu chút nào.

Hỡi lữ khách, ngươi sẽ thấy bên trong những cảnh tượng trái khoáy.

Bởi vì đó thường là tình trạng bên trong các ngôi nhà: đồ đạc vứt vung vãi, đám nữ tì nằm dài lười biếng, chẳng có công việc nào được tiến hành, chẳng có gì làm vui mắt; hơn thế nữa, những cái liếc ngang liếc dọc và những cú bắn trộm như thế sẽ làm biến dạng tâm hồn, thật kém thanh tao, và thói quen ấy là một điều vô cùng tai hại. Khi Diogenes nhìn thấy Dioxippus, một nhà vô địch tại Olympia, đang lái chiến xa đi qua mà không tài nào dời mắt khỏi một người phụ nữ xinh đẹp đang đứng xem đoàn diễu hành, cứ quay đầu lại đưa tình liếc mắt đưa tình với nàng, ông bỗng nói: "Anh có thấy tên vận động viên kia đang rướn cổ nhìn một cô gái không?" Và tương tự, bạn cũng có thể thấy những kẻ tò mò đang vặn vẹo và rướn cổ trước mọi cảnh tượng giống hệt nhau, do thói quen và tập quán đảo mắt về mọi hướng. Và tôi cho rằng các giác quan không nên lang thang như một cô hầu không được huấn luyện đàng hoàng khi được tâm hồn sai phái làm việc vặt, mà phải hoàn thành công việc rồi nhanh chóng quay về mang theo câu trả lời, sau đó phải giữ mình trong giới hạn của lý trí và vâng theo mệnh lệnh của cô ấy. Nhưng hành động ấy lại giống như những câu thơ của Sophocles:

Khi ấy những con ngựa của xứ Aenian phóng bạt mạng,

Hoàn toàn không thể kiểm soát nổi;

bởi vì các giác quan, như chúng ta đã nói, không được rèn luyện và tập dượt đúng đắn, thường hay lồng lộn chạy trốn, kéo theo cả lý trí và nhấn chìm nàng vào những hành vi sai trái vượt quá giới hạn. Thế nên, dẫu cho câu chuyện về Democritus rằng ông đã cố tình làm hỏng thị giác của mình bằng sự phản chiếu từ những chiếc gương đốt (như đôi khi người ta đóng kín những khung cửa sổ nhìn ra đường) để chúng không làm phiền ông bằng việc liên tục lôi kéo sự chú ý ra những thứ bên ngoài, mà cho phép ông tự giam mình trong những vấn đề thuần túy thuộc về trí tuệ là không có thật, thì điều đó lại hoàn toàn đúng đắn trong mọi trường hợp rằng những ai sử dụng trí óc nhiều nhất lại là những người ít bị tác động bởi các giác quan nhất. Thế nên các nhà triết học thường dựng lên những nơi học tập của họ ở xa thị trấn nhất có thể, và gọi Đêm là thời điểm thích hợp cho tư duy, vì họ cho rằng sự yên tĩnh và việc rút lui khỏi những xao lãng của trần thế là một sự trợ giúp lớn lao đối với việc chiêm nghiệm và giải quyết các vấn đề của cuộc sống.

§ xiii. Hơn nữa, khi mọi người đang lăng mạ và nguyền rủa lẫn nhau ở nơi công cộng, việc không đến gần họ không phải là điều gì quá khó khăn hay mệt mỏi; hoặc nếu một đám đông hỗn độn tụ tập lại, việc ngồi yên tại chỗ; hoặc đứng dậy và bỏ đi, nếu bạn không thể tự chủ được bản thân. Bởi vì bạn sẽ chẳng thu được chút lợi ích nào khi tự nhúng tay vào đám đông tò mò: nhưng bạn sẽ nhận được lợi ích lớn nhất từ việc ép buộc các khuynh hướng của mình, kìm cương sự tò mò, và tập cho nó biết vâng lời lý trí. Về sau, sẽ rất tốt nếu mở rộng thói quen này xa hơn nữa, và không đến nhà hát khi một vở kịch hay đang được trình diễn, và nếu bạn bè mời bạn đi xem một vũ công hay diễn viên nào đó thì hãy từ chối, và nếu có tiếng hò hét vang lên ở sân vận động và trường đua ngựa, thậm chí đừng quay đầu lại xem có chuyện gì đang xảy ra. Bởi vì giống như Socrates khuyên mọi người nên kiêng những món ăn khiến họ ăn khi không đói, và những thức uống khiến họ uống khi không khát, chúng ta cũng nên xa lánh và trốn chạy những đối tượng thu hút sự chú ý ấy, dù là của mắt hay tai, những thứ chế ngự và lôi cuốn chúng ta khi chúng ta hoàn toàn không có nhu cầu. Tương tự, Cyrus không chịu nhìn Panthea, nhưng khi Araspes nói với ông rằng vẻ đẹp của nàng rất đáng để chiêm ngưỡng, ông đã đáp lại rằng: "Chính vì lý do đó mà ta càng phải kiêng cợt việc nhìn nàng hơn, bởi vì nếu theo lời ngươi thuyết phục mà ta đến thăm nàng, có lẽ nàng sẽ lại thuyết phục ta đến thăm lần nữa vào lúc ta đang bận rộn chẳng thể dứt ra được, để rồi ta có thể bỏ bê công việc quan trọng chỉ để ngồi bên nàng và ngắm nhìn nhan sắc của nàng." Tương tự, Alexander cũng không chịu gặp vợ của Darius, người nổi tiếng là vô cùng xinh đẹp, mà chỉ đến thăm mẹ bà, người đã lớn tuổi, chứ không dám nhìn vị hoàng hậu trẻ tuổi và xinh đẹp. Ngược lại, chúng ta lại lén nhìn vào những chiếc kiệu của phụ nữ, lảng vảng bên cửa sổ của họ, và nghĩ rằng mình chẳng làm điều gì hại ai, dẫu cho chúng ta đang biến sự tò mò của mình thành một cái lỗ chui cho đủ loại thói hư tật xấu.

§ xiv. Hơn nữa, giống như việc đôi khi từ chối nắm bắt một mối lợi chính đáng là một sự giúp đỡ lớn cho lối sống công bằng, để bạn có thể tập cho mình thói quen xa lánh những món lợi bất chính càng nhiều càng tốt, và giống như việc đôi khi kiêng cợt ngay cả với người vợ của mình là một điều rất có ích cho đức hạnh, để bạn không bao giờ bị cám dỗ bởi người phụ nữ khác, hãy áp dụng thói quen ấy vào tính tò mò, hãy cố gắng đôi khi đừng nhìn và đừng nghe tất cả những gì diễn ra ngay trong ngôi nhà của chính mình, và nếu có ai muốn kể cho bạn nghe điều gì về chuyện đó, hãy phớt lờ và từ chối lắng nghe. Bởi vì không gì khác ngoài sự tò mò đã đẩy Oedipus vào những tai ương tột cùng: chính vì muốn tìm ra nguồn gốc thân thế của mình mà ông đã rời khỏi Corinth để rồi chạm trán Laius, giết chết ông ta, chiếm lấy vương quốc, cưới chính mẹ mình, và khi tưởng chừng đã ở trên đỉnh cao của hạnh phúc, ông lại cứ khăng khăng muốn dò la thêm về bản thân mình; và dẫu cho người vợ đã cố ngăn cản, ông vẫn ép buộc người già từng tận mắt chứng kiến vụ việc ấy phải kể lại mọi chi tiết, và dẫu cho ông đã linh cảm được câu chuyện sẽ kết thúc ra sao, nhưng khi người già ấy cất tiếng kêu lên:

Than ôi! Câu chuyện khủng khiếp tôi phải kể lúc này đây,

bị thôi thúc bởi tính tò mò và run rẩy vì thiếu kiên nhẫn, ông đã đáp lại:

Tôi cũng phải nghe, vì nghe bây giờ tôi sẽ nghe!

Cơn ngứa ngáy của sự tò mò mới ngọt ngào đắng cay và không tài nào kìm chế nổi làm sao, giống như một vết thương bỗng rỉ máu khi bị chích rạch. Nhưng kẻ nào thoát khỏi căn bệnh này, giữ được tâm hồn bình tĩnh tự nhiên, vì chẳng hay biết gì về vô số những điều khó chịu, có thể thốt lên rằng:

Sự lãng quên thánh thiện đối với mọi muộn phiền nhân thế,

Ngươi mang lại sự khôn ngoan biết bao!

§ xv. Do đó, chúng ta cũng nên tập cho mình thói quen, khi nhận được một bức thư, đừng nên quá mức vội vã bóc niêm phong như phần lớn mọi người, thậm chí xé toạc nó bằng răng nếu tay làm chậm; cũng đừng chồm dậy khỏi ghế và chạy bổ ra đón nếu có người đưa tin đến; và nếu một người bạn nói rằng: "Tôi có vài tin tức muốn kể cho anh nghe đây," chúng ta nên đáp lại rằng: "Tôi thà anh có điều gì đó hữu ích hoặc thiết thực để kể cho tôi nghe thì hơn." Có lần khi tôi đang giảng bài tại Rome, một thính giả của tôi là Rusticus nổi tiếng, người mà sau đó Hoàng đế Domitian đã ra lệnh xử tử vì ganh tị với danh tiếng của ông, và một người lính bước vào giữa chừng mang theo bức thư từ Hoàng đế gửi cho ông ta, bầu không khí bỗng chốc chìm trong im lặng, và khi tôi dừng lại để ông có thời gian đọc thư, ông đã không làm thế và cũng không bóc thư ra cho đến khi tôi giảng xong bài và thính giả đã giải tán; khiến tất cả mọi người đều kinh ngạc trước khả năng tự chủ của ông. Nhưng bất cứ khi nào một kẻ có quyền lực nuôi dưỡng tính tò mò của mình cho đến khi nó trở nên mạnh mẽ và mãnh liệt, hắn sẽ không còn dễ dàng kiểm soát được nó nữa, khi nó thúc giục hắn lao vào những hành vi phi pháp do sức mạnh của thói quen; và những kẻ như thế sẽ bóc thư của bạn bè, xông vào những buổi họp kín, trở thành khán giả của những nghi lễ mà họ không được phép chứng kiến, bước vào những vùng đất thánh mà họ không được phép đặt chân tới, và săm soi đời sống cũng như những cuộc trò chuyện của các vị vua.

§ cvi. Quả thực, chính những bạo chúa, những kẻ bắt buộc phải biết mọi thứ, lại là những kẻ không được lòng dân nhất bởi chính tầng lớp gián điệp và kẻ đưa chuyện của họ. Darius khi còn trẻ, khi còn thiếu niềm tin vào năng lực của chính mình, hoài nghi và sợ hãi tất cả mọi người, chính là kẻ đầu tiên sử dụng gián điệp; và Dionysius đã đưa chúng đến Syracuse; nhưng trong một cuộc nổi dậy, chúng lại là những kẻ đầu tiên bị người dân Syracuse bắt và tra tấn cho đến chết. Quả thực, những kẻ chỉ điểm cũng cùng một giuộc và cùng một họ với những kẻ tò mò. Tuy nhiên, những kẻ chỉ điểm chỉ điều tra những hành vi hoặc âm mưu gian ác, nhưng những kẻ tò mò lại săm soi và rêu rao khắp nơi những bất hạnh không tự nguyện của hàng xóm. Và người ta nói rằng những kẻ vô thần lần đầu tiên có được cái tên của mình là từ tính tò mò, vì hình như đã có một trận nạn đói lớn ở Athens, và những kẻ có lúa mì lại không đem ra bán mà lén lút xay chúng vào ban đêm trong nhà mình, một số người hàng xóm đã đi vòng quanh và nghe thấy tiếng cối xay lúa đang quay, và từ đó họ mang cái tên ấy. Đây cũng là nguồn gốc của từ ngữ Hy Lạp nổi tiếng dùng để chỉ kẻ chỉ điểm (Sycophant, có nghĩa là kẻ tố cáo vụ quả vả), vì khi người dân bị cấm xuất khẩu quả vả, những kẻ đi tố cáo những người vi phạm đã bị gọi là những kẻ tố cáo quả vả. Thật rất đáng để những kẻ tò mò lưu tâm đến điều này, để họ cảm thấy hổ thẹn vì có sự tương đồng hoặc dính líu trong thói quen với một tầng lớp bị mọi người căm ghét và xa lánh như những kẻ chỉ điểm.