§ i. Triết học nhận thấy tính ba hoa là một căn bệnh rất khó và hiểm nghèo để chữa trị. Bởi vì phương thuốc chữa trị cho nó, tức là sự trò chuyện, đòi hỏi phải có người lắng nghe; thế nhưng những kẻ ba hoa chẳng chịu lắng nghe ai bao giờ, vì chúng mải miết huyên thuyên suốt ngày. Và tai họa đầu tiên mà thói không thể giữ im lặng này gây ra chính là sự mất khả năng lắng nghe. Đó là một thứ điếc tự nguyện của những kẻ, theo tôi nghĩ, thường trách cứ tạo hóa vì đã ban cho chúng ta một cái lưỡi và tới hai cái tai. Nếu như lời khuyên sau đây của Euripides dành cho một kẻ lắng nghe ngu ngốc là đúng đắn:

"Ta chẳng thể rót vào chiếc bình không giữ nổi gì,

Bơm những lời uy bác cho một kẻ trí tuệ kém suy;"

thì người ta càng có lý hơn khi nói với một kẻ ba hoa, hay đúng hơn là nói về một kẻ ba hoa rằng:

"Ta chẳng thể rót vào chiếc bình chẳng nhận lấy gì,

Bơm những lời uy bác cho một kẻ trí tuệ kém suy;"

hoặc nói cho đúng hơn là tuôn trào cả một trận hồng thủy ngôn từ vào kẻ chỉ nói với những ai không thèm nghe, và chẳng bao giờ nghe những ai đang trò chuyện. Ngay cả khi hắn có chịu lắng nghe trong giây lát, thì tính ba hoa cũng cuốn phăng đi những gì vừa được nói giống như làn nước biển rút lui, rồi chốc sau lại dâng lên gấp bội cùng thủy triều đang cuồn cuộn kéo tới. Cổng vòm ở Olympia, nơi dội lại vô số âm vang cho một tiếng gọi duy nhất, được gọi là vòm bảy giọng; và nếu có một lời lẽ dù là nhỏ nhất lọt vào tai kẻ ba hoa, hắn liền lập tức vang vọng lại khắp bốn phương,

"Khuấy động những cung bậc tâm hồn vốn trước nay tĩnh lặng."

Bởi vì tai của chúng chắc chắn chẳng có đường dẫn nào tới đại não mà chỉ thẳng đến cái lưỡi mà thôi. Thế nên, trong khi người khác ghi nhớ những gì họ nghe được, thì những kẻ ba hoa lại để mất sạch, và vì rỗng tuếch trong đầu, chúng chẳng khác nào những chiếc bình không, cứ đi quanh và phát ra những âm thanh thật huyên náo.

§ ii. Tuy nhiên, nếu như dường như mọi nỗ lực chữa trị đều đã được thử nghiệm mà vẫn vô ích, thì chúng ta hãy nói với kẻ ba hoa rằng:

"Hãy im lặng, hỡi chàng trai; im lặng có những lợi ích lớn lao;"

trong đó hai điều đầu tiên và quan trọng nhất chính là được lắng nghe và được người khác nghe, thế nhưng chẳng điều nào trong số đó có thể đến với những kẻ ba hoa, bởi vì dù khao khát chúng đến đâu đi nữa thì chúng cũng vô phúc đến mức buộc phải từ bỏ. Bởi vì trong mọi chứng bệnh khác của tâm hồn, như lòng tham tiền, ham danh vọng, hay thói mê lạc thú, con người ít nhất cũng đạt được mục đích mong muốn; nhưng số phận cay nghiệt của những kẻ ba hoa là khao khát có người lắng nghe mà chẳng thể tìm đâu ra, vì ai nấy đều cắm cổ bỏ chạy khỏi chúng với tốc độ bạt mạng; và nếu mọi người đang ngồi hoặc tản bộ ở nơi công cộng nào đó, mà nhìn thấy bóng dáng một kẻ như thế tiến lại, họ liền nhanh chóng chuyền tai nhau để đổi chỗ. Và giống như người ta vẫn nói thần Hermes xuất hiện mỗi khi có sự im lặng chết chóc bao trùm một hội đồng, thì khi một kẻ huyên thuyên bước vào một bữa tiệc rượu hay buổi tụ họp bạn bè nào đó, tất cả đều im bặt, chẳng ai muốn cho hắn cơ hội chen lời, và nếu hắn không được mời mà bắt đầu há miệng ra, thì tất cả liền "giống như trước một trận cuồng phong trên biển, khi gió Bắc thổi lồng lộng quanh mỏm đá," dự báo trước những cơn sóng dập dồn và cảm giác buồn nôn, liền giải tán lập tức. Do đó, định mệnh của chúng là chẳng bao giờ tìm được bạn đồng hành sẵn lòng chung bàn ăn, cũng chẳng có nổi bạn đường khi hành trình trên bộ hay trên biển, mà chỉ gặp những kẻ không thể chối từ; bởi vì một tên như thế luôn bám lấy bạn, giật áo, kéo cằm, hoặc thúc cùi chỏ vào mạn sườn bạn. Theo Archilochus, vâng, ngay cả theo lời nhà hiền triết Aristotle, thì "Đôi chân là thứ quý giá nhất trong hoàn cảnh ấy." Bởi vì một lần nọ, khi bị một kẻ ba hoa làm phiền, kiệt sức vì những câu chuyện nhảm nhí cùng câu hỏi dặn dai không dứt của hắn rằng: "Điều này có tuyệt vời không hỡi Aristotle?", nhà hiền triết bèn đáp: "Không có gì tuyệt vời cả, nhưng thật tuyệt vời khi có ai đó sở hữu đôi chân mà lại chịu đứng đây để nghe anh luyên thuyên." Và với một kẻ khác cũng thế, sau một tràng dài lê thê liền cất lời: "Hỡi triết gia, có phải tôi đã làm phiền ngài bằng những lời ba hoa của mình không?", ông đáp: "Hỡi thần Zeus, không phải anh đâu, vì tôi chẳng thèm để ý gì đến anh cả." Bởi vì ngay cả khi những kẻ ba hoa ép bạn phải lắng nghe, tâm trí cũng chỉ có thể chìa ra đôi tai bên ngoài để mặc chúng rót nước vào, trong khi bên trong nó vẫn đang cởi mở và theo đuổi những suy nghĩ khác; thế nên chúng chẳng tìm được ai thực sự chú tâm hay tin tưởng mình. Người ta bảo rằng những kẻ sa đà vào ái tình thường bị vô sinh: thói huyên thuyên của kẻ ba hoa cũng vô tích sự và chẳng đem lại kết quả gì.

§ iii. Thế nhưng tạo hóa đã dựng lên xung quanh chúng ta những hàng rào và công sự kiên cố biết bao cho cái lưỡi, đặt những chiếc răng làm chiến tuyến ngay phía trước nó, để nếu như khi lý trí cầm chặt "những chiếc dây cương bóng bẩy," cái lưỡi không chịu nghe lời hay vượt quá giới hạn, chúng ta có thể kiềm chế sự bồng bột của nó bằng cách cắn ngập răng cho đến khi rướm máu. Bởi vì Euripides đã nói với chúng ta rằng, không phải từ những ngôi nhà hay kho vòm không khóa cửa, mà "từ những cái miệng buông lỏng cương tỏa mới dẫn đến tai họa." Thế nhưng những kẻ cho rằng nhà không cửa hay ví tiền mở toang chẳng có chút ích lợi gì cho chủ nhân của chúng, vậy mà vẫn cứ để miệng há hốc không thèm khép lại, rồi mặc cho lời nói tuôn trào không dứt như những con sóng ở vùng Euxine, lại coi lời nói kém giá trị hơn bất cứ thứ gì trên đời. Chính vì thế mà chẳng bao giờ chúng được tin tưởng, dẫu cho sự tín nhiệm mới là mục đích của mọi lời nói; bởi vì truyền cảm hứng tin tưởng cho người nghe mới là mục đích chân chính của ngôn từ, nhưng những kẻ huyên thuyên thậm chí chẳng được tin ngay cả khi chúng nói thật. Bởi vì giống như lúa mì cất trữ trong kho tuy có số lượng lớn hơn nhưng chất lượng lại kém hơn, lời nói của kẻ ba hoa cũng bị phình to bởi vô số lời dối trá chen vào, và điều đó đã phá hủy hoàn toàn uy tín của hắn.

§ iv. Hơn nữa, bất kỳ người nào có lòng khiêm tốn và mực thước cũng sẽ tránh xa cơn say xỉn, bởi vì một số người cho rằng sự giận dữ vốn chỉ cách sự điên cuồng có một bước chân, thì cơn say xỉn lại cùng chung một nhà với nó; hay nói đúng hơn, say xỉn chính là sự điên cuồng, tuy diễn ra ngắn ngủi hơn nhưng lại mạnh mẽ hơn bội phần nhờ vào ý chí, vì đó là điều do chính con người tự lựa chọn. Và chẳng có gì bị người đời chê trách nhiều bằng sự ba hoa vô độ và không dứt của cơn say.

"Rượu khiến người khôn ngoan bắt đầu cất tiếng ca,

Và mỉm cười dịu dàng, thậm chí muốn nhảy múa."

Thế nhưng tất cả những điều đó chẳng có gì là tai hại cả, từ việc ca hát, mỉm cười cho đến nhảy múa. Song nhà thơ lại nói thêm rằng—

"Và nó ép buộc thốt ra những điều tốt hơn nên giấu kín."

Quả thực điều này thật đáng sợ và nguy hiểm. Và có lẽ qua đoạn thơ này, nhà thơ đã giải quyết được vấn đề nan giải của các triết gia, đồng thời chỉ ra sự khác biệt giữa trạng thái ngà ngà say và cơn say mèm: sự vui vẻ là đặc điểm của trạng thái trước, còn những lời nói ngu ngốc là của trạng thái sau. Như tục ngữ đã dạy: "Trong lòng người tỉnh thế nào, trên môi kẻ say thế ấy." Do đó, khi Bias giữ im lặng trong một bữa tiệc rượu và bị một thanh niên trong bàn chế giễu là kẻ đần độn, ông liền đáp lại rằng: "Kẻ ngốc nào lại có thể giữ được mồm miệng khi đang ngập chìm trong men rượu?" Và tại Athens, có một người nọ tổ chức tiệc chiêu đãi các sứ thần của nhà vua, theo nguyện vọng của họ, ông cũng mời cả các triết gia đến dự; khi tất cả đang trò chuyện và trao đổi quan điểm với nhau, chỉ riêng Zeno là ngồi lặng thim, những vị khách bèn chào mời và nâng chén chúc rượu ông, đoạn hỏi rằng: "Chúng tôi nên tâu với nhà vua thế nào về ngài đây, hỡi Zeno?" Ông liền đáp: "Chẳng có gì cả, ngoài việc hãy nói rằng ở Athens có một lão già biết giữ im lặng trong một bữa tiệc rượu." Sự im lặng thật uyên thâm, huyền bí và điềm đạm biết bao, trong khi say xỉn lại vô cùng ba hoa: bởi vì nó trống rỗng cả trí tuệ lẫn sự hiểu biết, nên mới lắm điều đến thế. Do đó, các triết gia định nghĩa cơn say xỉn chính là những lời nói ngớ ngẩn trong hơi men. Vì thế, việc uống rượu không hề bị chê trách nếu đi kèm với sự im lặng, nhưng thói huyên truyên ngu ngốc đã biến trạng thái ngà ngà say thành một cơn say mèm đích thực. Và kẻ say chỉ huyên thuyên khi chén chú chén anh; nhưng kẻ ba hoa lại ba hoa ở mọi nơi, ngoài chợ, trong nhà hát, lúc tản bộ, cả ban đêm lẫn ban ngày. Nếu hắn là thầy thuốc của bạn, hắn còn phiền toái hơn cả bệnh tật của bạn; nếu hắn ở cùng bạn trên tàu, hắn khiến bạn buồn nôn hơn cả cơn say sóng; nếu hắn ca ngợi bạn, sự xu nịnh của hắn còn khó chịu hơn cả những lời chê bai. Kết giao với những kẻ xấu nhưng biết điều còn thú vị hơn là với người tốt mà hay huyên thuyên. Quả thực, trong vở kịch của Sophocles, khi Nestor dùng lời lẽ để xoa dịu Ajax đang cơn thịnh nộ, ông đã nhỏ nhẹ nói với hắn rằng:

"Ta chẳng trách ngươi, bởi dẫu lời ngươi tồi tệ,

Hành động của ngươi lại rất tuyệt vời;"

nhưng chúng ta không thể có cảm giác ấy đối với kẻ ba hoa, bởi vì sự kém duyên trong lời nói của hắn đã phá hủy và tiêu tus mọi nét đẹp trong hành động của hắn.

§ v. Lysias từng viết một bản biện hộ cho một bị cáo và trao lại cho người ấy; anh ta đọc đi đọc lại nhiều lần, rồi đến gặp Lysias với vẻ mặt vô cùng chán nản và nói rằng: "Khi mới đọc qua bản biện hộ này, tôi thấy nó thật tuyệt vời, nhưng khi đọc lại lần thứ hai và thứ ba, tôi lại thấy nó hoàn toàn tẻ nhạt và kém hiệu quả." Nghe vậy, Lysias liền bật cười và bảo: "Thế nào? Anh định đọc nó cho bồi thẩm đoàn nghe nhiều hơn một lần chắc?" Thế nhưng xin hãy ngẫm lại sự sức thuyết phục và duyên dáng trong văn phong của Lysias; bởi vì, như người ta nói, "ông là một sủng thần của các Nữ thần thơ ca tóc đen." Và trong số những lời được ca tụng về Homer, điều chân thật nhất chính là việc ông là nhà thơ duy nhất trong số mọi nhà thơ vượt qua được sự khó tính của nhân loại, luôn giữ được sự mới mẻ và đỉnh cao trong việc mang lại niềm vui, dẫu cho chính ông đã từng tuyên bố và khẳng định rằng: "Ta căm ghét việc cứ luyên thuyên mãi một câu chuyện bình thường hết lần này đến lần khác," ông né tránh và sợ hãi sự nhàm chán vẫn luôn rình rập trong mọi câu chuyện kể, đồng thời dẫn dắt người nghe từ chủ đề này sang chủ đề khác để xoa dịu cảm giác ngấy bằng sự mới lạ. Trái lại, những kẻ ba hoa lại hành hạ tai người nghe đến chết bằng những lời lặp đi lặp lại nhàm chán, giống như cách người ta hí hoáy viết đi viết lại những nội dung y hệt lên các tấm da cừu tẩy xóa.

§ vi. Vậy trước hết chúng ta hãy nhắc nhở họ điều này, rằng cũng giống như đối với rượu vốn được tạo ra để mang lại niềm vui và sự hỷ hoả, những kẻ ép người ta uống nguyên chất và uống thật nhiều sẽ đẩy một số người vào tình trạng say xỉn ghê tởm; thì với lời nói, vốn là mối dây liên kết xã hội tốt đẹp nhất giữa loài người, những kẻ lạm dụng nó một cách tồi tệ và thiếu khôn ngoan sẽ biến nó thành thứ khó chịu và chẳng ai muốn giao thiệp, khiến cho những người mà họ tưởng là làm vui lòng phải chịu đựng đau khổ, trở thành trò cười cho những kẻ mà họ nghĩ đang ngưỡng mộ mình, và khiến những người họ nghĩ là yêu quý mình phải ghê tởm. Do đó, giống như một kẻ không thể được vị nữ thần ưa chuộng nếu cứ dùng chiếc đai lưng thần kỳ của Aphrodite để xua đuổi và hắt hủi những ai muốn đến gần, thì kẻ dùng lời nói của mình để làm phiền và gây khó chịu cho người khác cũng là một kẻ hoàn toàn vô vị và kém cỏi.

§ vii. Trong số mọi đam mê và rối loạn tâm lý, có những thứ nguy hiểm, có những thứ đáng ghét, có những thứ nực cười, thế nhưng ở tính ba hoa, tất cả những yếu tố ấy lại hội tụ đủ cả. Bởi vì những kẻ huyên thuyên bị chế giễu vì những lời lẽ sáo rỗng, bị căm ghét khi mang đến những tin tức tồi tệ, và tự chuốc lấy hiểm nguy khi tiết lộ những bí mật. Thế nên Anacharsis hoàn toàn có lý khi được Solon thiết yến, nằm nghỉ ngơi và được trông thấy đặt tay trái lên bộ phận sinh dục còn tay phải đặt lên miệng, bởi vì ông cho rằng cái lưỡi của mình cần phải được kiềm chế cẩn trọng hơn cả. Sẽ thật khó để tìm thấy số người bị hủy hoại vì sự sa đà xác thịt nhiều bằng những thành phố và quốc gia lớn đã lụi tàn chỉ vì thói bép xép tiết lộ bí mật. Khi Sulla đang bao vây Athens và chẳng có thời gian để lãng phí ở đó, "bởi vì ông còn bận bao việc khác," khi Mithridates đang tàn phá châu Á và phe phái của Marius lại nắm quyền tại Rome, một số ông già trong một tiệm cắt tóc tình cờ trò chuyện với nhau rằng khu Heptachalcon không được canh gác cẩn thận và thành phố của họ đang đối mặt với nguy cơ bị chiếm đoạt tại điểm đó, và một vài tên gián điệu đã vô tình nghe được câu chuyện này liền báo lại cho Sulla. Lập tức, ông cho quân tiến lên, xộc vào thành phố vào khoảng nửa đêm và suýt san bằng nó thành bình địa, chất đầy những tử thi và máu chảy thành sông, đến mức khu Ceramicus đẫm máu; và ông tỏ ra tàn bạo với người dân Athens vì lời nói của họ nhiều hơn là vì hành động, bởi vì họ đã dám mắng nhiếc ông và vợ ông là Metella, nhảy chồm chồm lên tường và la hét chế giễu rằng:

"Sulla chỉ là một trái dâu tằm rắc bột lúa mạch,"

cùng vô số lời trêu chọc tương tự. Cứ thế, chỉ vì những lời nói mà theo Plato chỉ là một chuyện rất nhỏ, họ đã tự chuốc lấy một hình phạt vô cùng nặng nề. Thói huyên thuyên của một người cũng từng ngăn cản Rome bước đến tự do bằng cách loại bỏ Nero. Bởi vì chỉ ngay đêm trước ngày bạo chúa bị ám sát và mọi sự chuẩn bị đã hoàn tất, kẻ sắp ra tay thực hiện hành vi ấy trên đường đến nhà hát, khi nhìn thấy một kẻ bị xiềng xích gần cửa đang chuẩn bị bị giải lên trước mặt Nero và đang khóc lóc thảm thiết cho số phận cay đắng của mình, liền bước đến sát bên và thì thầm: "Hỡi trượng phu tốt bụng, hãy cầu nguyện cho ngày hôm nay trôi qua đi, ngày mai anh sẽ phải mang ơn tôi rất nhiều." Hắn ta đoán được ẩn ý trong câu nói đố đó, và nghĩ rằng, theo tôi, "kẻ nào từ bỏ thứ đang nằm trong tay vì một viễn cảnh xa xôi là kẻ ngốc," liền chọn sự an toàn chắc chắn thay vì sự an toàn vinh quang. Thế nên hắn đã tố cáo với Nero những gì người kia vừa nói, và ngay lập tức, kẻ đó bị bắt giam, chịu đựng những màn tra tấn, lửa đỏ và roi vọt, để rồi phải chối bỏ trong lúc hoạn nạn chính những điều mà trước đó hắn đã buột miệng tiết lộ khi chẳng hề bị ép buộc.

§ viii. Triết gia Zeno, để không phải vô tình tiết lộ bất kỳ bí mật nào khi bị tra tấn, đã tự cắn đứt lưỡi mình và nhổ vào mặt tên bạo chúa. Nổi tiếng không kém là phần thưởng dành cho sự kín tiếng của Leæna. Nàng là người tình của Harmodius và Aristogiton, và dù là một phụ nữ, nàng vẫn cùng chia sẻ những hy vọng thành công trong âm mưu chống lại bọn bạo chúa: bởi vì nàng từng say sưa trong chén rượu ái tình vinh quang, và đã được điểm đạo vào những bí mật của họ thông qua vị thần. Khi mưu sự bất thành và họ đều bị xử tử, còn nàng thì bị thẩm vấn và ra lệnh phải khai ra tên của những kẻ đồng lõa khác, nàng đã kiên quyết từ chối và chịu đựng cho đến cùng, qua đó cho thấy những con người vinh quang kia khi yêu một người như nàng đã không hề làm điều gì hổ thẹn với họ. Và người dân Athens đã dựng lên để tưởng niệm nàng một bức tượng con sư tử cái bằng đồng không có lưỡi, đặt nó ngay gần lối vào Thành Acropolis, nhằm biểu thị lòng dũng cảm bất khuất của nàng thông qua sự cao thượng của loài vật ấy, đồng thời sự không có lưỡi tượng trưng cho tính kín tiếng và lòng trung thành. Bởi vì chưa có một lời nói nào mang lại nhiều điều tốt đẹp bằng vô số những lời được giữ kín. Vì vào một ngày mai nào đó, chúng ta vẫn có thể cất lời nếu muốn về những điều chưa được nói ra, nhưng một lời đã thốt ra thì không thể thu hồi lại được, mà sẽ bay đi và lan truyền khắp thế gian. Và đó chính là lý do, theo tôi nghĩ, vì sao con người dạy chúng ta nói năng, còn các vị thần lại dạy chúng ta im lặng, khi sự im lặng được ấn định cho chúng ta trong các nghi lễ huyền bí và mọi nghi thức tôn trọng thần linh. Cứ thế, Homer đã miêu tả Odysseus vô cùng hùng biện, cùng Telemachus, Penelope và người vú em, tất cả đều nổi tiếng với sự kín tiếng của họ. Bạn hẳn còn nhớ lời người vú em rằng:

"Ta sẽ giữ kín nó như tim gan khối thép."

Và Odysseus ngồi bên Penelope,

"Dù trong lòng đau xót thương nàng khôn xiết,

Đôi mắt chàng như sừng hay thép trơ trơ

Vẫn đứng yên trong mi,

Và sự khôn khéo đã kìm nén những giọt lệ."

Chàng kiểm soát toàn bộ cơ thể mình vĩ đại biết bao, và các bộ phận của chàng nằm dưới sự chi phối và cai trị của lý trí đến nhường nào, khi chàng ra lệnh cho đôi mắt không được khóc, cái lưỡi không được nói, và trái tim không được run rẩy hay hoảng sợ.

"Trái tim chàng vẫn bình thản và lặng thô thế đấy,"

lý trí thâm nhập vào cả những bản năng phi lý tính, khiến cho tinh thần và dòng máu phải tuân phục và ngoan ngoãn vâng theo. Hầu hết các bạn đồng hành của chàng cũng vậy, bởi vì dù bị quật ngã xuống đất và bị kéo lê bởi gã Khổng lồ một mắt, họ vẫn không thốt một lời nào về Odysseus, cũng chẳng để lộ thanh cọc gỗ đã được nung trong lửa sẵn sàng chọc thủng mắt Polyphemus, mà thà chịu bị ăn tươi nuốt sống còn hơn là tiết lộ bí mật, họ sở hữu khả năng tự chủ và lòng trung thành tuyệt vời làm sao. Thế nên Pittacus hoàn toàn có lý khi nhà vua Ai Cập gửi tặng ông một con vật hiến tế và giục ông hãy chọn ra phần ngon nhất lẫn phần tệ nhất của nó, ông đã bèn kéo cái lưỡi ra và gửi nó cho nhà vua, xem đó là nguồn gốc của những hồng phúc lớn nhất và đồng thời cũng là tai họa lớn nhất.

§ ix. Thế nên Ino trong tác phẩm của Euripides, khi nói thẳng về bản thân, đã bảo rằng bà biết "cách giữ im lặng khi cần thiết, và cất lời khi ngôn từ đã an toàn." Bởi vì những ai từng thụ hưởng một nền giáo dục thực sự cao quý và vương giả đều học cách im lặng trước rồi mới học cách nói năng sau. Vì thế, vị vua lừng danh Antigonus, khi được con trai hỏi rằng: "Khi nào chúng ta sẽ dời doanh trại?", đã đáp rằng: "Con sợ rằng chỉ có mỗi mình con là không nghe thấy tiếng kèn hiệu đấy phỏng?" Phải chăng ông sợ không dám giao phó bí mật cho người mà một ngày nào đó ông dự định sẽ truyền lại vương quốc? Hoàn toàn không phải vậy, mà là để dạy cho hoàng tử biết giữ gìn và cẩn trọng trong những vấn đề như thế. Metellus, vị lão tướng nổi tiếng, khi bị gặng hỏi một cách tương tự về một cuộc viễn chinh, cũng đã nói rằng: "Nếu ta nghĩ chiếc áo khoác của mình biết được bí mật này, ta sẽ lột nó ra và ném ngay vào lửa." Và Eumenes, khi nghe tin Craterus đang tiến đánh mình, đã chẳng hé răng với bất kỳ người bạn nào, mà phao tin rằng đó là Neoptolemus; bởi vì binh lính của ông vốn khinh miệt Neoptolemus, nhưng lại ngưỡng mộ vinh quang và yêu mến đức hạnh của Craterus; và chẳng ai ngoài Eumenes biết được sự thật, thế là họ giao chiến, giành chiến thắng, vô tình hạ sát Craterus và chỉ nhận ra thi thể của ông sau trận đấu. Sự im lặng đã đóng một vai trò lớn lao biết bao trong trận chiến, khi che giấu đi tên tuổi của vị tướng bên địch: khiến cho các bạn hữu của Eumenes kinh ngạc nhiều hơn là trách móc vì ông đã không nói cho họ biết sự thật. Và nếu có ai đó phải chịu trách nhiệm trong một hoàn cảnh như thế, thì thà bị quở trách khi người ta đã thành công nhờ giữ kín mưu lược của mình, còn hơn là phải đi buộc tội người khác vì đã gặp tai họa do đặt niềm tin sai chỗ.

§ x. Nhưng nói chung, ai mới là kẻ có quyền trách móc người đã không giữ được bí mật của mình? Bởi vì nếu đó là điều không được phép để lộ, tốt nhất là đừng nên kể cho người khác nghe từ đầu; còn nếu bạn tự mình tuôn ra bí mật rồi lại mong đợi người khác phải giữ kín, tức là bạn đã đặt niềm tin vào kẻ khác nhiều hơn là vào chính bản thân mình. Và kết quả là nếu kẻ đó cũng giống như bạn, bạn bị tiêu diệt là đáng lắm; còn nếu hắn là một người tốt hơn bạn, sự an toàn của bạn lại vượt qua cả những gì bạn có thể trông đợi, bởi điều đó đồng nghĩa với việc bạn đã tìm được một người đáng tin hơn cả chính mình. Nhưng bạn sẽ bảo rằng: Hắn là bạn tôi cơ mà. Vâng, nhưng hắn lại có một người bạn khác, kẻ mà hắn đặt trọn niềm tin y như bạn tin tưởng hắn, và người bạn kia lại có một người bạn của riêng mình, cứ thế mãi, khiến cho bí mật lan truyền ra vô số nơi chỉ vì thói không thể ngậm miệng lại được. Bởi vì giống như con số một không bao giờ lệch khỏi quỹ đạo của nó, mà (đúng như tên gọi của nó) luôn giữ nguyên là một, thế nhưng con số hai lại ẩn chứa bên trong nó những hạt mầm của sự vô tận, bởi vì ngay khi rời khỏi bản thân, nó lập tức biến thành số nhiều bằng cách nhân đôi, thì lời nói được giấu kín trong lồng ngực một người thực sự là một bí mật, nhưng nếu bị truyền tai sang người khác thì chẳng mấy chốc nó sẽ rùm beng khắp chốn. Do đó Homer mới gọi lời nói là "có cánh", bởi vì cũng như kẻ thả con chim bay khỏi tay mình sẽ chẳng dễ dàng bắt lại được, người để một lời lọt khỏi môi cũng không thể tóm hay chặn nó lại, mà lời ấy sẽ cuốn đi theo những "cánh buồm tốc độ xoay tít" và phát tán từ người này sang người khác. Khi một con thuyền lướt đi trước cơn cuồng phong, các thủy thủ có thể chặn nó lại, hoặc ít nhất cũng hãm bớt tốc độ bằng dây cáp và mỏ neo, nhưng một khi lời nói đã giấu mình buông xuôi khỏi bến cảng, thì chẳng có vũng đậu hay neo nào dành cho nó nữa, mà nó cứ thế cuốn theo vô số âm thanh và tiếng vang để rồi đập tan kẻ thốt ra nó vào các vách đá, đẩy hắn vào hiểm họa đắm tàu kề cận,

"Như người ta có thể châm lửa đốt những khu rừng ở Ida

Chỉ bằng một ngọn đuốc nhỏ, thế nên điều ai đó kể cho một người

Chẳng mấy chốc sẽ trở thành của chung toàn thể thị dân."

§ xi. Thượng viện Rome đã thảo luận trong suốt mấy ngày liền về một vấn đề cơ mật, và có rất nhiều sự nghi ngờ cũng như hoài nghi xoay quanh nó. Vợ của một nguyên lão, vốn là người kín đáo trong những việc khác nhưng lại tò mò hệt như bao phụ nữ khác, cứ nài nỉ chồng mình kể cho bằng được bí mật ấy là gì; nàng thề thốt đủ điều rằng sẽ không bao giờ hé lộ, thậm chí còn rơi cả nước mắt vì cảm thấy tủi thân khi không được chồng tin tưởng. Và ông chồng, không chút ngần ngại để chứng minh cho sự ngu ngốc của nàng thấy rõ, bèn nói: "Vợ ơi, sự nài nỉ của nàng đã chiến thắng, hãy lắng nghe một chuyện khủng khiếp và kỳ lạ này. Các thầy tế vừa báo cho chúng ta hay rằng người ta đã nhìn thấy một con chim sơn ca bay lượn trên bầu trời mang theo một chiếc mũ chiến và ngọn giáo bằng vàng: chính điềm báo này là điều chúng ta đang xem xét và bàn bạc với các thầy điềm triệu xem đây là điềm lành hay điềm dữ. Nhưng hãy giữ kín chuyện này." Nói xong, ông bước thẳng ra Quảng trường. Thế nhưng người vợ vừa thấy bóng người hầu gái nào bước vào phòng liền túm lấy, đấm ngực, dứt tóc và kêu lên: "Hỡi ôi chồng tôi và đất nước tôi! Chuyện gì sẽ xảy ra với chúng ta đây?", với dụng ý và dạy cho con gái hầu phải thốt lên rằng: "Có chuyện gì thế ạ?" Thế là khi nàng gặng hỏi, mụ hầu liền kể hết mọi chuyện, kèm theo cái điệp khúc quen thuộc của mọi kẻ ba hoa: "Đừng hé răng nói với ai nửa lời đấy nhé." Thế nhưng con mụ hầu vừa bước chân ra khỏi phòng bà chủ liền kể ngay cho một người đồng nghiệp đang rảnh rỗi không có việc gì làm, và người này lại kể tiếp cho người tình vừa vặn ghé qua lúc đó. Thế là tin đồn lan đến Quảng trường nhanh đến mức vượt qua cả tác giả ban đầu của nó; một người bạn gặp ông trên đường bèn cất tiếng: "Anh vừa rời nhà ra đấy phỏng?" "Vừa mới đây thôi," ông đáp. "Anh không nghe thấy tin gì sao?", bạn ông hỏi. "Tin gì cơ?" ông ngạc nhiên. "Thì chuyện một con chim sơn ca bay lượn trên bầu trời mang theo chiếc mũ chiến và ngọn giáo bằng vàng, và Thượng viện đang họp để bàn về điềm gở đó chứ sao." Nghe vậy, ông mỉm cười tự nhủ: "Nàng nhanh tay thật đấy, để câu chuyện chạy trước cả ta đến Quảng trường!" Sau đó, khi gặp vài vị nguyên lão, ông đã giải tỏa sự hoảng loạn cho họ. Nhưng để trừng phạt vợ mình, khi về đến nhà, ông liền nói: "Nàng hại tôi tiêu đời rồi, vợ ạ: vì bí mật đã lọt ra khỏi nhà tôi, khiến tôi buộc phải bỏ xứ mà đi chỉ vì cái thói không giữ được mồm miệng của nàng." Và khi nàng tìm cách chối bay chối biến, rằng: "Chẳng phải có tới ba trăm nguyên lão biết chuyện đó cùng với anh sao? Biết đâu một trong số họ đã để lộ thì sao?", ông lạnh lùng đáp: "Mặc thây cái lũ ba trăm người của nàng đi! Chính vì sự nài nỉ của nàng mà tôi đã bịa ra câu chuyện đó, để thử thách nàng đấy!" Kẻ này đã thử thách vợ mình một cách đầy thận trọng và xảo quyệt, giống như cách người ta đổ nước, chứ không phải rượu hay dầu, vào một cái bình bị thủng. Và Fabius, người bạn của Augustus, khi nghe vị Hoàng đế lúc tuổi già than vãn về sự đoạn tuyệt của dòng tộc, rằng hai người con trai của con gái ông là Julia đã qua đời, rằng Posthumus Agrippa, người duy nhất còn sót lại, đang phải lưu vong vì một lời buộc tội gian dối, và rằng ông buộc phải đưa con trai của vợ mình lên kế vị ngai vàng, dù trong thâm tâm ông vẫn vô cùng thương xót Agrippa và có ý định gọi cậu ta về từ chối bỏ; Fabius đã đem những lời của Hoàng đế kể lại cho vợ mình, và mụ vợ lại tâu ngay với Livia. Livia liền gay gắt quở trách Augustus, rằng nếu ông có ý định triệu hồi cháu trai mình, tại sao không làm từ lâu cho rồi, thay vì đẩy bà vào thế căm thù và thù địch với người kế vị ngai vàng. Khi Fabius bước vào diện kiến Hoàng đế như mọi buổi sáng và cất tiếng: "Kính chào Caesar!", vị Hoàng đế liền lạnh lùng đáp: "Vĩnh biệt, Fabius." Hiểu được ẩn ý đằng sau câu nói ấy, hắn ta lập tức quay về nhà, gọi vợ đến và bảo: "Hoàng đế đã biết chuyện tôi không giữ được bí mật của ngài rồi, nên tôi sẽ tự sát." Vợ hắn liền đáp: "Anh đáng đời lắm, đã kết hôn với tôi lâu đến thế mà không nhớ và đề phòng cái thói không giữ được mồm miệng của tôi, nhưng thôi, hãy để tôi tự sát trước đã." Nói đoạn, nàng rút gươm của chồng và tự vẫn trước.

§ xii. Do đó, câu trả lời của nhà thơ trào phúng Philippides dành cho vua Lysimachus khi nhà vua ân cần chào hỏi và bảo rằng: "Ta nên ban cho ngươi điều gì trong số những tài sản của ta đây?", thật là vô cùng xác đáng: "Bất cứ thứ gì ngài muốn, thưa bệ hạ, trừ những bí mật của ngài." Và tính ba hoa còn gắn liền với một tai họa khác, đó chính là sự tò mò: bởi vì những kẻ huyên thuyên muốn nghe nhiều để có cái mà nói nhiều, và hơn hết là chúng thích rong ruổi khắp nơi để điều tra, thọc mạch vào những bí mật và những điều khuất lắp, tích lũy như thể một kho rác cổ lỗ sĩ cho những lời ba hoa nhảm nhí của chúng, suy cho cùng hệt như những đứa trẻ không thể cầm viên đá lạnh trên tay mà cứ nhất quyết không chịu buông ra, hay đúng hơn là ôm ấp những bí mật vào lòng như thể chúng là những con rắn độc mà chúng không sao kiểm soát nổi, để rồi cuối cùng bị chúng cắn cho đến chết. Người ta bảo rằng cá nhám và rắn lục bị bùng vỡ bụng khi sinh con, thì những bí mật khi bị bộc lộ ra ngoài cũng tàn phá và tiêu diệt những kẻ không tài nào giữ nổi chúng. Seleucus Callinicus sau khi để mất quân đội và toàn bộ lực lượng trong trận chiến chống lại người Galati, đã vứt bỏ vương miện, phi ngựa trốn chạy cùng một nhóm hộ tống gồm ba bốn người suốt một ngày trời dọc theo những lối tắt và con đường hoang vắng, cho đến khi kiệt sức và đói lả vì thiếu thức ăn, ông mới chịu níu cương dừng chân tại một trang trại nhỏ, nơi tình cờ gặp người chủ nhà đang ở đó, và ngỏ ý xin chút bánh mì với nước. Người chủ nhà đã hào phóng và nhã nhặn cung cấp cho ông không chỉ những thứ ông xin mà còn bất cứ thứ gì có sẵn trong trang trại, đồng thời nhận ra nhà vua; vô cùng vui mừng trước cơ hội được phục vụ nhu cầu của bệ hạ, ông ta không sao kìm nén được cảm xúc, cũng chẳng thể giả vờ như nhà vua đang muốn ẩn danh, mà cứ lẽo đẽo đi theo ông ra tận đường lớn, và lúc chia tay liền cất tiếng: "Vĩnh biệt, vua Seleucus." Và nhà vua vươn tay phải ra, kéo người đàn ông lại gần như thể sắp ôm hôn, nhưng lại ra hiệu cho một tên cận vệ rút gươm chém đứt đầu ông ta ngay tắp lự;

"Và theo lệnh nhà vua, chiếc đầu lăn lóc trong bụi đất."

Trong khi đó, nếu lúc ấy ông ta chịu im lặng, giữ kín mưu lược trong một thời gian, thì sau này khi nhà vua trở nên hưng thịnh và vĩ đại, tôi tin rằng ông ta sẽ nhận được bổng lộc lớn lao hơn nhiều nhờ sự im lặng ấy thay vì nhờ sự hiếu khách của mình. Dù tôi phải thừa nhận rằng ông ta cũng có chút ít lý do cho sự thiếu kín tiếng của mình, đó chính là niềm hy vọng và sự hân hoan.

§ xiii. Thế nhưng phần lớn những kẻ ba hoa lại chẳng có lấy một lời bào chữa nào cho việc tự hủy hoại bản thân. Lấy ví dụ, một ngày nọ trong một tiệm cắt tóc, người ta đang bàn tán về sự bạo ngược của Dionysius, rằng nó kiên cố tựa kim cương và bất khả chiến bại, thì người thợ cắt tóc bỗng bật cười và nói: "Sao các anh lại đi nói điều này với tôi, người đang cầm dao cạo kề cổ hắn hầu hết các ngày trong tuần chứ!" Nghe được chuyện này, Dionysius liền lập tức cho hắn lên cây thánh giá. Quả thực, thợ cắt tóc nhìn chung là một giống loài ba hoa, bởi vì những kẻ thích huyên thuyên thường kéo đến tụ tập và ngồi lì trong tiệm của họ, khiến cho họ cũng ngấm cái thói quen ấy từ chính khách hàng của mình. Do đó, câu trả lời đầy dí dỏm của vua Archelaus quả là tuyệt vời, khi một tên thợ cắt tóc ba hoa quấn khăn vào cổ ông và cất lời: "Trẫm muốn được cạo râu thế nào đây, thưa bệ hạ?", nhà vua liền điềm đạm đáp: "Trầm lặng." Chính một thợ cắt tóc là kẻ đầu tiên lan truyền tin tức về thất bại thảm hại của người Athens tại Sicily, sau khi nghe được tin ấy ở cảng Piraeus từ một nô lệ trốn thoát khỏi hòn đảo. Hắn lập tức bỏ tiệm, cắm cổ chạy thục mạng vào thành phố, "để không ai khác cướp mất danh tiếng, còn mình thì đến sau," là kẻ mang tin tức về thị trấn. Và một sự hỗn loạn bùng nổ như điều tất yếu phải xảy ra, người dân tụ tập lại tại hội trường ecclesia và bắt đầu điều tra nguồn gốc của tin đồn. Thế là tên thợ cắt tóc bị lôi cổ lên tra khảo, nhưng hắn chẳng biết tên của kẻ đã nói cho mình nghe, nên đành phải quy nguồn gốc của nó cho một kẻ vô danh tiểu tốt nào đó. Cơn giận dữ bùng lên trong nhà hát, đám đông hò hét: "Hãy tra tấn tên khốn kiếp đó, đưa hắn lên giá tra khảo: hắn đã bịa đặt và nhào nặn ra tin đồn này; còn ai nghe thấy nữa không? Ai tin điều đó chứ?" Chiếc bánh xe tra tấn được mang ra, gã khốn khổ bị căng người trên đó. Đúng lúc ấy, những kẻ mang tin tức thực sự, những người đã trốn thoát khỏi chém giết ở Sicily mới kéo đến. Thế là đám đông liền giải tán để khóc thương cho nỗi đau riêng của họ, và bỏ mặc gã thợ cắt tóc đáng thương vẫn đang bị trói chặt trên giá tra tấn. Và đến tận khi được thả ra vào lúc chiều muộn, hắn ta vẫn còn ngớ ngẩn hỏi tên đao phủ rằng liệu họ đã nghe tin tướng Nicias tử trận ra sao chưa. Thói quen có thể biến tính ba hoa thành một thứ bệnh kinh niên bất khả chiến bại và không thể sửa chữa nổi như thế đấy.

§ xiv. Thế nhưng, giống như những ai uống thuốc đắng và nặng mùi sẽ cảm thấy ghê tởm ngay cả cái chén đựng thuốc, những kẻ mang tin xấu cũng bị người nghe ghê tởm và căm ghét. Do đó, Sophocles đã miêu tả vô cùng dí dỏm cuộc trò chuyện giữa Creon và người lính gác.

"Lính. Ngài buồn vì đôi tai hay vì tâm trí?

Creon. Sao ngươi lại đi phân định cái chỗ gây đau khổ ấy làm gì?

Lính. Kẻ làm điều đó làm tổn thương tâm trí ngài, còn tôi chỉ làm đau tai ngài thôi."

Tuy nhiên, những kẻ kể lại câu chuyện cũng gây đau khổ cho chúng ta chẳng kém gì kẻ đã thực hiện hành vi đó: thế nhưng chẳng có cách nào để kiềm chế hay kiểm soát cái lưỡi đang tuôn trào cả. Tại Lacedaemon, ngôi đền của thần Athene Chalcioecus từng bị đột nhập, và người ta nhìn thấy một chiếc bình rỗng nằm lăn lóc trên mặt đất bên trong, khiến một đám đông lớn kéo đến bàn tán xôn xao. Một người trong nhóm liền cất lời: "Nếu các vị cho phép, tôi sẽ nói cho các vị biết suy nghĩ của mình về chiếc bình này. Tôi không sao ngăn được ý nghĩ rằng những kẻ phạm thánh ấy đã uống thuốc độc hemlock, và mang theo rượu bên mình trước khi bắt đầu công việc tội ác và nguy hiểm của chúng: để rồi nếu chúng không bị phát hiện, chúng có thể ra về bình an vô sự bằng cách uống rượu nguyên chất như một thứ thuốc giải độc cho hemlock; còn nếu chúng bị bắt quả tang ngay tại trận, trước khi bị tra tấn chúng cũng sẽ chết vì chất độc một cách nhẹ nhàng và không đau đớn." Khi hắn vừa thốt ra những lời này, ý tưởng đó trở nên vô cùng tinh vi và xa vời đến mức trông có vẻ không phải xuất phát từ trí tưởng tượng, mà chỉ có thể đến từ sự hiểu biết về thực tế phũ phàng. Thế là đám đông vây kín lấy kẻ này, hết người này đến người khác gặng hỏi: "Anh là ai? Ai biết anh? Sao anh lại biết rõ mọi chuyện đến thế?" Và cuối cùng, hắn đã bị vạch mặt theo cách đó, đành phải thú nhận rằng mình chính là một trong những kẻ đã thực hiện vụ phạm thượng. Phải chăng những kẻ sát nhân hạ sát Ibycus cũng bị bắt giữ theo cách tương tự? Chúng đang ngồi trong nhà hát thì có mấy con sếu bay qua đầu, chúng liền mỉm cười và thì thầm với nhau rằng: "Kìa những kẻ báo thù của Ibycus." Và điều này vô tình bị những kẻ ngồi gần đó nghe được, bởi vì Ibycus đã mất tích và bị truy lùng từ lâu, họ liền nắm lấy câu nói đó và báo cáo lên giới chức trách. Thế là chúng bị lôi cổ ra trừng phạt, chịu sự trừng trị của công lý không phải bởi những con sếu mà chính vì thói không thể giữ nổi mồm miệng của mình, bị sai khiến bởi một vị Nữ thần Báo thù nào đó buộc phải tiết lộ tội ác giết người. Bởi vì cũng giống như trên cơ thể có một lực hút tự nhiên kéo về những phần bị thương và đau đớn từ các vùng lân cận, cái lưỡi của những kẻ ba hoa, luôn bị viêm nhiễm và đập thình thịch, cũng thu hút và lôi kéo những điều bí mật và khuất lấp về phía nó. Do đó, cái lưỡi cần phải được rào chắn lại, phải đặt lý trí lên trước nó như một chiến tuyến để ngăn nó không bị vấp ngã: sao cho chúng ta không tỏ ra ngớ ngẩn hơn loài ngỗng, người ta kể rằng khi chúng bay từ Cilicia qua dãy núi Taurus vốn lúc nhúc đại bàng, chúng thường ngậm một hòn đá lớn trong miệng để dùng làm nút chặn hoặc dây cương kìm hãm tiếng kêu của mình, nhờ đó mà có thể bay qua vào ban đêm mà không bị phát hiện.

§ xv. Giờ đây, nếu có ai hỏi rằng kẻ tồi tệ nhất và đồi bại nhất là ai, chắc chắn không ai bỏ qua kẻ phản bội hay nhắc đến một cái tên nào khác. Chính là để đổi lấy phần thưởng phản bội mà Euthycrates đã lợp nhà mình bằng gỗ Macedonia, như Demosthenes đã kể cho chúng ta nghe; và Philocrates đã nhận được một khoản tiền kếch xù rồi nướng sạch vào phụ nữ và hải sản; và chính vì phản bội Eretria mà Euphorbus và Philagrus đã được vua Philip ban cho một điền trang. Thế nhưng kẻ ba hoa lại là một kẻ phản bội không lương và vô tích sự, không phải phản bội ngựa hay tường thành, mà là phản bội những bí mật mà hắn vạch trần ra trước tòa án, trong các phe phái, giữa những tranh chấp đảng phái, chẳng có ai thèm cảm ơn sự nhọc nh công của hắn; thế nhưng nếu có ai buồn nghe hắn nói, hắn lại tưởng rằng mình mới là người mang ơn. Thế nên câu nói được dành cho một kẻ dại dột tiêu xả láng mọi tài sản của mình và ban phát chúng cho kẻ khác rằng,

"Đó chẳng phải lòng tốt ở ngươi mà là một căn bệnh,

Cái tật ngứa ngáy muốn cho đi này,"

cũng hoàn toàn thích hợp đối với kẻ ba hoa: "Ngươi đâu có chia sẻ tất cả những điều này với chúng ta vì tình bạn hay lòng tốt, mà đó là một căn bệnh trong ngươi, cái thói ngứa ngáy muốn nói năng và ba hoa."

§ xvi. Thế nhưng tất cả những điều này không nên chỉ được xem như một bản cáo trạng chống lại tính ba hoa, mà còn là một nỗ lực để chữa trị nó: bởi vì chúng ta chỉ chiến thắng các dục vọng bằng sự phán đoán và thực hành, trong đó sự phán đoán là bước đầu tiên. Bởi vì chẳng ai có thói quen xa lánh và nhổ tận gốc thứ gì ra khỏi tâm hồn mình nếu họ không căm ghét nó. Và chúng ta chỉ căm ghét các dục vọng khi nhận thức rõ bằng lý trí những tác hại và sự xấu hổ mà việc nuông chiều chúng mang lại cho bản thân. Như chúng ta vẫn thấy mỗi ngày qua trường hợp của những kẻ ba hoa: nếu chúng muốn được yêu mến, chúng lại bị căm ghét; nếu chúng muốn làm vừa lòng người khác, chúng lại gây ra sự phiền toái; khi chúng nghĩ mình đang được ngưỡng mộ, thực ra chúng đang bị cười vào mặt; chúng tiêu xả láng mà chẳng thu về được gì; chúng làm tổn thương bạn bè, mang lại lợi ích cho kẻ thù và tự hủy hoại chính mình. Thế nên phương thuốc chữa trị và giải pháp đầu tiên cho chứng rối loạn này chính là tính toán lại sự xấu hổ và phiền toái phát sinh từ nó.

§ vii. Kế đến, chúng ta phải cân nhắc đến đức tính đối lập với tính ba hoa, luôn lắng nghe và nhẩm nhắc những lời ca ngợi dành cho sự kín đáo, ghi nhớ sự trang nghiêm, sự thánh thiện cùng sức mạnh huyền bí của sự im lặng, đồng thời luôn khắc ghi trong lòng rằng những người nói năng súc tích và ngắn gọn, những người gói gọn lượng thông tin tối đa trong số từ ngữ tối thiểu, luôn được ngưỡng mộ, tôn trọng và được xem là khôn ngoan hơn những kẻ nói nhiều buông lỏng mồm miệng. Do đó Plato đã ca ngợi, và ví von những ai nói năng súc tích, cô đọng và ngắn gọn giống như những tay ném lao cừ khôi. Và Lycurgus, bằng cách rèn luyện cho các công dân của mình thói quen im lặng ngay từ thuở thiếu thời, đã dạy họ cách hoàn thiện sự ngắn gọn và súc tích đến đỉnh cao. Bởi vì cũng giống như người Celtiberian chỉ luyện thép từ sắt sau khi đã đào thật sâu xuống lòng đất và cẩn trọng tách lấy quặng sắt, nghệ thuật hùng biện Laconian không hề có lớp vỏ rụm thừa thãi, mà bằng cách loại bỏ mọi chi tiết rườm rà, nó đi thẳng vào vấn đề cốt lõi như một thanh thép. Bởi vì tính thâm thúy và sự uyển chuyển sắc sảo trong các màn đối đáp của họ đều bắt nguồn từ thói quen im lặng. Và chúng ta nên trích dẫn những câu nói sắc sảo như thế, đặc biệt là với những kẻ ba hoa, bởi chúng mang trong mình sự gọn gàng và sức mạnh vô cùng, chẳng hạn như câu mà người Lacedaemon đã nói với Philip: "[Hãy nhớ đến] Dionysius ở Corinth." Và một lần nữa, khi Philip viết thư cho họ rằng: "Nếu ta xâm lược Laconia, ta sẽ đánh đuổi tất cả các ngươi ra khỏi nhà cửa và xứ sở," họ chỉ đáp lại gọn lỏn một chữ: "Nếu." Và khi vua Demetrius phẫn nộ kêu lên rằng: "Người Lacedaemon chỉ cử đến có một sứ thần thôi sao?", vị sứ thần chẳng hề hoảng sợ mà đáp ngay rằng: "Vâng, một người cho một kẻ." Chắc chắn là trong thời cổ đại, những người nói ít luôn được ngưỡng mộ. Thế nên các thành viên hội đồng Amphictyones đã không cho khắc những trích đoạn từ sử thi Iliad hay Odyssey, hay những bài thánh ca của Pindar trong đền thờ của vị thần Pythian Apollo ở Delphi, mà khắc những câu như: "Hãy tự biết mình," "Chớ thái quá trong bất cứ điều gì," và "Hãy nhận làm bảo lãnh, rắc rối đang cận kề"; người ta đã ngưỡng mộ sự cô đọng và giản dị trong ngôn từ, kết hợp giữa tính ngắn gọn với sự sắc sảo của trí tuệ đến nhường nào. Và chẳng phải chính vị thần cũng ngắn gọn và súc tích trong những lời sấm truyền của mình đó sao? Chẳng phải ngài được gọi là Loxias vì ngài ưa chuộng sự hàm ý nhiều hơn là lối nói dòng dài đó sao? Và chẳng phải những ai diễn đạt ý nghĩa của mình bằng các dấu hiệu thay vì dùng lời nói đều vô cùng được ca ngợi và ngưỡng mộ đó sao? Giống như Heraclitus, khi một số công dân đề nghị ông đưa ra quan điểm về sự hòa hợp, đã bước lên bục, lấy một cốc nước lạnh, cho vào đó một ít bột lúa mạch và khuấy đều bằng cây bạc hà đắng, qua đó cho họ thấy rằng chính sự bằng lòng với mọi thứ chứ không cần đến những món ăn xa hoa mới là điều giữ cho các thành phố được bình yên và hòa hợp. Scilurus, vị vua của người Scythia, để lại tám mươi người con trai, và trên giường bệnh, ông đã yêu cầu mang đến một bó gậy, bảo các con trai hãy bẻ gãy nó khi vẫn còn bị buộc chặt, và khi họ không sao bẻ nổi, ông liền tháo từng chiếc gậy ra và dễ dàng bẻ gãy tất cả: qua đó cho họ thấy rằng sự đoàn kết và hòa hợp sẽ làm cho họ trở nên mạnh mẽ và khó bị lật đổ, trong khi sự bất hòa sẽ khiến họ trở nên yếu ớt và dễ tổn thương.

§ xviii. Do đó, nếu có ai liên tục nhớ lại và lặp đi lặp lại những câu nói súc tích này hoặc những câu tương tự, có lẽ hắn sẽ ngừng việc cảm thấy thích thú với những lời bàn tán rỗi hơi. Về phần bản thân tôi, khi ngẫm nghĩ xem việc chú tâm vào lý trí và kiên định với mục đích của mình quan trọng đến nhường nào, tôi thú nhận rằng mình hoàn toàn cảm thấy hổ thẹn trước tấm gương của người nô lệ thuộc về nhà hùng biện Pupius Piso. Không muốn bị làm phiền bởi thói ba hoa của lũ gia nhân, ông đã ra lệnh cho các nô lệ của mình chỉ được phép trả lời các câu hỏi và không được nói thêm nửa lời. Có một dịp nọ, muốn tỏ lòng tôn kính với Clodius đang nắm quyền lực lúc bấy giờ, ông đã ra lệnh mời hắn đến nhà và dọn cho hắn một bữa tiệc chắc chắn là vô cùng thịnh soạn. Đến giờ hẹn, mọi khách mời đều đã có mặt ngoại trừ Clodius, họ phải kiên nhẫn chờ đợi, và người chủ nhà liên tục cử tên nô lệ chuyên đi mời khách ra xem hắn đã đến chưa, nhưng khi màn đêm buông xuống và người ta đã hoàn toàn tuyệt vọng, ông liền hỏi tên nô lệ rằng: "Ngươi đã mời hắn chưa?" "Thưa rồi," tên nô lệ đáp. "Vậy sao hắn vẫn chưa tới?", chủ nhân gặng hỏi. "Bởi vì hắn từ chối," tên nô lệ đáp. "Thế sao lúc nãy ngươi không báo cho ta biết ngay?", chủ nhân bực bội. "Bởi vì ngài có hỏi tôi đâu," tên nô lệ điềm nhiên đáp. Đó là một người nô lệ La Mã. Trái lại, một người nô lệ Athens "ngay cả khi đang cuốc đất cũng sẽ kể cho chủ nhân nghe các điều khoản ký kết hòa ước." Sức mạnh của thói quen trong mọi vấn đề thực sự to lớn biết bao. Và chúng ta sẽ bàn về nó ngay bây giờ.

§ xix. Bởi vì chúng ta không thể kiềm chế kẻ ba hoa bằng cách đeo rơm hay thắt dây cương cho hắn, mà phải khuất phục căn bệnh ấy bằng thói quen. Trước hết, khi bạn đang ở giữa đám đông và các câu hỏi đang được chuyền quanh, hãy tập cho mình thói quen không cất lời cho đến khi tất cả những người khác đã từ chối đưa ra câu trả lời. Bởi vì như Sophocles đã nói, "lời khuyên không giống như một cuộc đua"; câu hỏi và câu trả lời cũng vậy. Bởi vì trong một cuộc đua, chiến thắng thuộc về kẻ về đích trước, nhưng trong một buổi tụ họp, nếu ai đó đã đưa ra một câu trả lời thỏa đáng, bạn chỉ cần đồng tình và ủng hộ quan điểm của anh ta là đủ để có được tiếng là một người dễ mến; còn nếu không có câu trả lời nào thỏa đáng được đưa ra, thì việc làm sáng tỏ sự thiếu hiểu biết và cung cấp thông tin cần thiết lúc ấy mới đúng lúc và không khơi gợi sự đố kỵ. Nhưng chúng ta hãy đặc biệt cẩn trọng để nếu có ai khác được hỏi một câu hỏi, chúng ta đừng tự mình xớ rớ chồm lên giành trả lời trước họ. Quả thực, có lẽ chẳng ở đâu lại là phép lịch sự khi ai đó được nhờ vả một ân huệ mà ta lại đẩy họ sang một bên rồi đứng ra nhận lời thay; bởi vì làm thế chẳng khác nào ta đang quở trách hai người cùng một lúc, người bị hỏi vì không có khả năng đáp ứng ân huệ, và người kia vì không biết cách nhờ vả đúng chỗ. Nhưng sự xấc xược và bốc đồng trong việc cất lời trả lời hộ người khác còn mang tính lăng múc hơn nhiều. Bởi vì kẻ cướp lời người vừa được hỏi câu hỏi tỏ vẻ như đang muốn nói rằng: "Hỏi hắn thì được tích sự gì chứ? Hắn biết cái gì cơ chứ? Có mặt ta ở đây thì không ai khác được phép hỏi về những vấn đề này." Thế nhưng chúng ta thường đặt câu hỏi cho mọi người, không hẳn vì chúng ta cần một câu trả lời, mà là để khơi gợi ở họ sự trò chuyện và tình cảm thân thiện, cũng như xuất phát từ mong muốn rèn giũa họ quen với giao tiếp xã hội, hệt như cách Socrates khơi gợi Theaetetus và Charmides. Bởi vì việc lao đến ôm chầm lấy một người đang muốn được người khác ôm, hay việc hướng sự chú ý mà người đó đang dành cho kẻ khác về phía mình, cũng chẳng khác gì việc cướp lấy câu trả lời của người khác, đánh cắp đôi tai của mọi người, ép buộc sự chú ý của họ và hướng trọn về phía mình; trong khi ngay cả khi kẻ được hỏi từ chối đưa ra câu trả lời, tốt hơn hết là ta nên biết kiềm chế bản thân, và chỉ khi đến lượt mình mới nhã nhặn đáp lời, sao cho câu trả lời ấy trông có vẻ như đang làm vừa lòng kẻ đã đặt câu hỏi, và cứ như thể ta được người kia thỉnh cầu đưa ra câu trả lời vậy. Bởi vì nếu mọi người được đặt câu hỏi mà không thể đưa ra câu trả lời thỏa đáng, họ sẽ được dung thứ một cách chính đáng; thế nhưng kẻ không được hỏi mà cứ xông vào trả lời và cướp lời người khác thì dù có thành công đi chăng nữa vẫn là một kẻ khó ưa, và nếu câu trả lời của hắn thất bại, hắn sẽ trở thành trò cười cho toàn bộ bàn tiệc, và sự thất bại đó sẽ mang lại nguồn vui sướng tột độ cho họ.

§ xx. Điều tiếp theo cần phải rèn luyện khi trả lời những câu hỏi được đặt ra cho mình — một điểm mà kẻ ba hoa phải hết sức chú ý — chính là đừng vì lơ đễnh mà đưa ra những câu trả lời nghiêm túc cho những kẻ chỉ cố tình thách thức bạn nói chuyện để đùa cợt và giải trí. Bởi vì một số người bịa ra câu hỏi không phải để tìm kiếm thông tin thực sự, mà chỉ đơn giản là để vui đùa, giết thời gian và trêu ngươi những kẻ ba hoa mà thôi. Chúng ta phải đề phòng điều này, không được lao vào cuộc trò chuyện quá vội vã hay tỏ ra mang ơn vì cơ hội đó, mà phải cân nhắc kỹ lưỡng tính cách của người đặt câu hỏi cũng như mục đích của họ. Khi thấy họ thực sự khao khát thông tin, chúng ta nên tập cho mình thói quen dừng lại, tạo ra một khoảng nghỉ giữa câu hỏi và câu trả lời; trong khoảng thời gian đó, người đặt câu hỏi có thể bổ sung thêm bất cứ điều gì nếu muốn, và người kia có thể suy ngẫm về câu trả lời của mình, không nên tỏ ra quá vội vàng, cũng không nên vùi lấp nó trong sự tối nghĩa, hay như thường thấy trong sự vội vã thái quá, lại đi trả lời một câu hỏi hoàn toàn khác với câu vừa được đặt ra. Nữ tư tế Pythian quả thực có thói quen thốt ra một số lời sấm truyền của mình ngay trước khoảnh khắc câu hỏi được đặt ra: bởi vì vị thần mà nàng phụng sự "thấu hiểu kẻ câm và lắng nghe người ngọng." Thế nhưng kẻ muốn đưa ra một câu trả lời thích hợp phải cân nhắc cẩn trọng cả câu hỏi lẫn tâm tư của người hỏi, kẻo lại rơi vào hoàn cảnh đúng như câu tục ngữ:

"Ta xin cái xẻng, chúng từ chối cho cái gàu múc nước."

Bên cạnh đó, chúng ta phải kiềm chế cái thói tham lam và cơn đói khát ngôn từ này, để không có cảm giác như cái lưỡi của chúng ta giống như một con đập chứa nước đang chực chờ trào dâng, chỉ chực chờ được trút sạch ngay khi có ai đó đặt câu hỏi. Socrates từng kiềm chế cơn khát của mình đến mức ông nhất quyết không cho phép bản thân uống nước sau khi tập luyện trong phòng thể chất, cho đến khi ông tự tay múc một gầu nước từ giếng tát xuống đất, nhằm huấn luyện phần bản năng phi lý tính của mình phải biết vâng phục lý trí.

§ xxi. Hơn nữa, có ba loại câu trả lời cho các câu hỏi: loại cần thiết, loại lịch sự và loại thừa thãi. Chẳng hạn, nếu có ai hỏi rằng: "Socrates có nhà không?", một người tỏ ra ngập ngừng và không muốn trả lời có thể nói: "Không có nhà"; hoặc nếu muốn nói với sự ngắn gọn kiểu Laconian, anh ta có thể cắt bỏ cụm "có nhà" và chỉ đáp cụt lủn một chữ "Không"; giống như khi Philip viết thư hỏi người Lacedaemon xem họ có chịu đón tiếp ông ta vào thành phố không, họ chỉ gửi lại một chữ "Không" to tướng. Nhưng một người khác sẽ trả lời lịch sự hơn: "Ông ấy không có nhà, nhưng đang ở chỗ mấy người đổi tiền," và nếu muốn nói thêm chút nữa, "ông ấy đang chờ gặp một vài người lạ ở đó." Nhưng tên ba hoa thừa thãi, nếu hắn từng đọc qua tác phẩm của Antimachus ở Colophon, sẽ tuôn ra rằng: "Ông ấy không có nhà, đang ở chỗ mấy người đổi tiền, đợi một vài người lạ mặt gốc Ionia, những người mà ông nhận được thư từ Alcibiades, kẻ đang ở vùng lân cận Miletus, trú ngụ tại chỗ Tissaphernes, vị tổng đốc của Đại vương, kẻ từng có thời gian ủng hộ phe Lacedaemon nhưng nay lại quay sang bám lấy người Athens vì lợi ích của Alcibiades, bởi vì Alcibiades khao khát được trở về quê hương và do đó đã thành công trong việc thay đổi quan điểm của Tissaphernes." Và rồi hắn sẽ thuật lại toàn bộ Quyển Tám của sử thi Thucydides, tuôn trào như thác nước vào người nghe cho đến khi người đó chưa kịp định thần thì Miletus đã thất thủ và Alcibiades một lần nữa lại bị lưu vong. Trong trường hợp như thế, hơn bất cứ điều gì, chúng ta phải kiềm chế tính ba hoa bằng cách bám sát quỹ đạo của câu hỏi, và định hình câu trả lời của mình theo đúng nhu cầu của người hỏi với độ chính xác y hệt như lúc chúng ta vẽ một vòng tròn. Khi Carneades đang tranh biện trong phòng thể chất trước thời kỳ nổi danh rực rỡ của ông, người quản lý phòng thể chất đã cử người đến nhắn ông hãy điều chỉnh lại âm lượng giọng nói (vì nó quá lớn), và khi ông yêu cầu người ta đưa ra một tiêu chuẩn cụ thể, người quản lý đã đưa ra một câu trả lời không chê vào đâu được: "Tiêu chuẩn chính là âm lượng của người đang trò chuyện với anh." Do đó, ý nghĩa của người đặt câu hỏi phải là tiêu chuẩn cho câu trả lời.

§ xxii. Hơn nữa, giống như cách Socrates hối thúc các đệ tử của mình hãy kiêng cữ những món ăn cám dỗ họ ăn khi không thấy đói, và những thứ thức uống cám dỗ họ uống khi không thấy khát, kẻ ba hoa cũng phải đặc biệt sợ hãi những chủ đề trò chuyện mà hắn ta yêu thích nhất và hay lặp đi lặp lại đến phát ngấy, đồng thời tìm cách chống lại ảnh hưởng của chúng. Chẳng hạn, binh lính rất thích những câu chuyện miêu tả về chiến tranh, và vì thế Homer thường xuyên để cho Nestor thuật lại chiến tích cùng những hành động hào hùng của ông. Và nói chung, những ai từng đạt được thành công tại tòa án, hay vượt ngoài mong đợi khi trở thành sủng thần của các vị vua và hoàng tử, thường bị ám ảnh như thể mắc phải một căn bệnh, với cái tật ngứa ngáy muốn nhắc đi nhắc lại và kể lể về việc họ đã tiến thân ra sao, đã trải qua những cuộc đấu tranh nào, đã hùng biện thế nào trong một dịp lừng lẫy nào đó, đã thắng kiện với tư cách là nguyên đơn hay bị cáo ra sao, và những lời ca ngợi tung hô đã đổ xuống đầu họ như thế nào. Bởi vì niềm vui có xu hướng muốn ba hoa nhiều hơn cả tình trạng mất ngủ được miêu tả trong các vở kịch hài, nó liên tục đánh thức bản thân và tìm ra những điều mới mẻ để kể lể. Thế nên chỉ cần một cái cớ nhỏ là họ lại trượt dài vào những câu chuyện đó. Bởi vì không chỉ có,

"Chỗ nào ngứa ngáy, tay liền gãi đến đấy,"

mà niềm vui cũng có tiếng nói của riêng nó, dẫn dắt cái lưỡi đi theo sau, luôn muốn củng cố nó bằng ký ức. Do đó, những kẻ đang yêu thường dành phần lớn thời gian cho những cuộc trò chuyện khơi gợi lại ký ức về tình yêu của họ; và nếu họ không thể trò chuyện với con người về những điều đó, họ sẽ trò chuyện với những vật vô tri vô giác, chẳng hạn như: "Hỡi chiếc giường thân yêu nhất," và,

"Hỡi ngọn đèn hạnh phúc, Bacchis xem ngươi là vị thần,

Và nếu nàng nghĩ thế, thì quả thực ngươi chính là

Vị thần vĩ đại nhất."

Do đó, kẻ ba hoa xét cho cùng chỉ là một vạch trắng vô nghĩa xét về phương diện ngôn từ, nhưng kẻ nào đặc biệt có xu hướng nghiêng về một số chủ đề nhất định lại càng phải đặc biệt cẩn trọng để không nói về chúng, và phải tránh xa những chủ đề ấy, bởi vì sự khoái lạc mà chúng mang lại có thể lôi kéo hắn trở nên vô cùng dài dòng và tẻ nhạt. Điều tương tự cũng xảy ra với những người đối với các chủ đề mà họ nghĩ rằng mình có nhiều kinh nghiệm và am hiểu hơn người khác. Bởi vì một kẻ như thế, vốn là kẻ tự ngã và ham danh vọng, sẽ "dành phần lớn thời gian trong ngày cho lĩnh vực học tập mà hắn vô tình sở hữu sự thông thạo." Do đó, kẻ mê đọc sách sẽ dồn thời gian cho việc nghiên cứu; nhà ngữ pháp sẽ dành cho cú pháp; và lữ khách từng bôn ba qua nhiều vùng đất sẽ dành cho địa lý. Do đó, chúng ta phải cảnh giác với những chủ đề ưa thích của mình, bởi vì chúng chính là sự cám dỗ dẫn đến tính ba hoa, hệt như những chốn hoang dã quen thuộc đối với loài thú. Thế nên cách hành xử của Cyrus trong việc thách đấu các bạn đồng hành của mình thật đáng ngưỡng mộ biết bao, ông không thách đấu trong những môn mà mình vượt trội hơn họ, mà là ở những môn ông kém hơn, một phần là để không làm họ tổn thương vì sự ưu việt của mình, phần khác là vì lợi ích của bản thân khi được học hỏi từ họ. Nhưng kẻ ba hoa lại hành xử hoàn toàn ngược lại, bởi nếu có một chủ đề nào đó được đưa ra mà từ đó hắn có thể học hỏi thêm điều gì mình chưa biết, hắn sẽ lập tức gạt phăng và từ chối, không thể chịu đánh đổi một chút im lặng ngắn ngủi để thu về lợi ích lớn lao, mà thay vào đó hắn cứ lang thang quanh chủ đề ấy và bập bẹ những bản trường ca nhàm chăng và sáo rỗng. Giống như một kẻ trong số chúng ta, kẻ tình cờ đọc được hai hoặc ba cuốn sách của Ephorus, đã làm phiền tất cả mọi người và giải tán mọi bữa tiệc bằng cách cứ luyên thuyên mãi các chi tiết về trận chiến Leuctra cùng hệ lụy của nó, đến mức hắn ta bị đặt cho biệt danh là Epaminondas.

§ xxiii. Tuy nhiên, đây chỉ là một trong số những tệ nạn nhỏ nhất của tính ba hoa, và chúng ta thậm chí nên cố gắng lái nó vào những kênh như thế này, bởi vì việc huyên thuyên sẽ đỡ phiền toái hơn khi nó xoay quanh một chủ đề văn chương nào đó. Chúng ta cũng nên cố gắng thuyết phục một số người viết lách về một đề tài nào đó và tự mình bàn luận về nó. Bởi vì nhà triết học khắc kỷ Antipater, dường như vì không thể hoặc không muốn tranh luận với Carneades — kẻ từng đả kích dữ dội triết học Khắc kỷ — nên đã viết lách và lấp đầy nhiều cuốn sách tranh cãi chống lại ông, và kết quả là ông ta được ban cho biệt danh là "Kẻ ồn ào bằng ngòi bút"; và có lẽ việc rèn luyện cùng sự kích thích từ việc viết lách, giúp giữ cho hắn tách biệt phần lớn khỏi cộng đồng, có thể khiến kẻ ba hoa dần dần trở thành một bạn đồng hành dễ chịu hơn đối với những người xung quanh; giống như những con chó, khi trút giận lên gậy gộc và đá sỏi, sẽ bớt hung dữ hơn với con người. Việc giao du với những người lớn tuổi và tốt đẹp hơn mình cũng sẽ mang lại lợi ích vô cùng lớn, bởi vì họ sẽ tập được thói quen im lặng thông qua sự kính sợ trước danh tiếng của những người đó. Hơn nữa, sẽ rất tuyệt vời nếu như mỗi khi chúng ta sắp thốt ra điều gì và những lời nói đã chực chờ trên bờ môi, chúng ta dừng lại suy ngẫm và tự vấn: "Lời nói đang chực chờ thốt ra này là gì? Cái lưỡi này đang định dẫn ta đi đâu? Điều tốt đẹp gì sẽ đến nếu ta cất lời lúc này, hay điều tồi tệ gì sẽ xảy ra nếu ta giữ im lặng?" Bởi vì chúng ta không nên vứt bỏ lời nói giống như trút đi một gánh nặng đang đè nặng lên mình, bởi vì lời nói vẫn tồn tại nguyên vẹn sau khi đã được thốt ra; mà con người cất lời hoặc là vì lợi ích của chính họ nếu họ muốn điều gì đó, hoặc để mang lại lợi ích cho người nghe, hoặc để làm vui lòng lẫn nhau, họ nêm nếm cho cuộc sống thường ngày bằng ngôn từ, giống như người ta nêm muối vào thức ăn. Nhưng nếu những lời nói chẳng có ích gì cho người nói, cũng chẳng cần thiết cho người nghe, lại chẳng chứa đựng bất kỳ niềm vui hay sự quyến rũ nào, thì tại sao lại phải thốt ra chúng? Bởi vì lời nói hoàn toàn có thể trở nên vô ích và nhảm nhí hệt như hành động vậy. Và bên cạnh tất cả những điều đó, chúng ta phải luôn ghi nhớ như một điều quan trọng nhất câu nói của Simonides, rằng ông đã từng hối hận vì mình đã cất lời rất nhiều lần, nhưng chưa bao giờ phải hối hận vì sự im lặng: trong khi đối với sức mạnh và sự kiên trì của việc rèn luyện, hãy suy ngẫm xem con người bằng sự nhọc nhằn và chịu khó lớn lao đến thế nào có thể rèn luyện để chấm dứt ngay cả một cơn ho hay cơn nấc cụt. Và sự im lặng không chỉ chưa bao giờ khát nước, như Hippocrates đã nói, mà còn chưa bao giờ mang lại đau đớn hay muộn phiền.