[§ i.] Người ta vẫn bảo những lời khuyên nhủ, cũng giống như những người bạn, là hữu ích và đáng tin cậy nhất khi chúng đến với chốn nương thân và giúp ta vượt qua nghịch cảnh. Bởi vì nhiều kẻ cất công đến gặp người bất hạnh lại gây hại nhiều hơn là giúp ích qua những lời họ thốt ra; chẳng khác nào những kẻ không biết bơi mà lại cố cứu người chết đuối, để rồi vướng cả vào nhau và cùng chìm nghỉm xuống đáy sâu. Thế nhưng, lời lẽ mà những người bạn và những ai có thiện chí muốn giúp đỡ nên đem lại phải là sự an ủi, chứ không phải là sự hùa theo nỗi buồn đau của một con người. Bởi vì trong hoàn cảnh ngặt nghèo, điều chúng ta cần không phải là những kẻ đến khóc lóc, van xin cùng ta như trong các vở bi kịch, mà là những người dám nói thẳng thắn và dạy bảo ta rằng: sự đau buồn và chán nản tinh thần trong mọi trường hợp đều vô ích, rỗng tuếch và ngu ngốc; và rằng khi chính hoàn cảnh ấy, dưới ánh sáng của lý trí, cho phép một người tự nhủ rằng nỗi thống khổ của anh ta trong tưởng tượng lớn hơn thực tế, thì thật là nực cười khi không hỏi thể xác xem nó đã phải chịu đựng những gì, cũng chẳng hỏi tâm trí xem nó có vì chuyện xảy ra mà tồi tệ đi chút nào không, lại đi thuê những kẻ đồng cảm bề ngoài để dạy ta biết thế nào là đau buồn.

[§ ii.] Do đó, hãy để chúng ta tự mình suy xét sức nặng của những bất hạnh, như thể chúng chỉ là những gánh nặng trên vai. Thân xác vốn bị đè nặng bởi sức nặng của những gì đè lên nó, nhưng tâm hồn thường tự chuốc thêm cho mình một gánh nặng từ chính những ưu tư của nó. Hòn đá vốn dĩ cứng rắn, băng vốn dĩ lạnh lẽo, nhưng chúng không nhận những tính chất và ấn tượng ấy từ bên ngoài; trái lại, đối với chuyện lưu vong, mất đi danh tiếng hay tước vị, cũng như đối với những điều ngược lại như vương miện, chức tước và địa vị, thì thước đo thực sự cho niềm vui hay nỗi buồn của chúng không nằm ở bản chất vốn có của chúng, mà nằm ở quan điểm của chính chúng ta về chúng, khiến cho mỗi người tự biến chúng thành nhẹ hay nặng, thành dễ chịu đựng hay khó chịu đựng. Khi Polynices được hỏi rằng:

"Lưu vong là thế nào? Có phải là điều cay đắng?"

"Vô cùng cay đắng, và thực tế còn tồi tệ hơn lời đồn."

Hãy so sánh điều này với lời của Alcman, như nhà thơ đã khắc họa qua những vần thơ sau đây: "Sardis, quê hương cổ xưa của cha tôi, nếu tôi may mắn được nuôi dưỡng tại nơi đó, hẳn tôi đã được khoác những y phục bằng vàng như một vị tư tế của Cybele, và đánh những hồi trống vang lừng; thế nhưng giờ đây tên tôi là Alcman, tôi là công dân của Sparta, và tôi đã học được cách viết thơ Hy Lạp, điều đó khiến tôi vĩ đại hơn cả những bạo chúa như Dascyles hay Gyges." Cùng một sự việc ấy, qua quan điểm của người này thì tốt đẹp như đồng tiền đang lưu hành, nhưng qua quan điểm của người kia thì tồi tệ và tai hại.

[§ iii.] Nhưng dẫu ta có thừa nhận rằng lưu vong là một điều cay đắng, như lời bao người vẫn thường ca tụng và than thở đi chăng nữa. Giống như có những thứ thức ăn có vị đắng, cay và tê lưỡi, nhưng khi ta pha trộn vào đó những món ăn ngọt ngào và dễ chịu thì ta sẽ xóa đi được cảm giác khó chịu ấy. Lại có những sắc màu nhìn vào rất chướng mắt, khiến ta hoàn toàn bối rối và hoa mắt bởi cường độ và sức chói lọi quá mức của chúng. Nếu vậy, ta có thể làm dịu bớt điều này bằng cách pha trộn thêm bóng râm, hoặc hướng ánh nhìn vào màu xanh lá cây hay một sắc màu dễ chịu nào đó, thì ta cũng có thể đối phó với những bất hạnh bằng cách hòa lẫn vào chúng những lợi thế và niềm vui mà ta vẫn đang tận hưởng, chẳng hạn như sự giàu có, bạn bè, sự thảnh thơi, cùng những nhu cầu thiết yếu cho cuộc sống không hề thiếu thốn. Bởi vì tôi không nghĩ rằng có nhiều người dân bản địa xứ Sardis lại không muốn chọn vận may của bạn dẫu phải sống cảnh lưu vong, và sẵn sàng sống như bạn ở một xứ sở xa lạ, còn hơn là giống như loài ốc sên chẳng có ngôi nhà nào khác ngoài chiếc vỏ của chúng, chẳng được tận hưởng phúc lộc nào khác ngoài việc cứ ì một chỗ ở nhà trong sự nhàn rỗi.

[§ iv.] Vậy nên, giống như nhân vật trong vở kịch nọ khi khích lệ một người bạn bất hạnh hãy can đảm và kiên cường chống lại nghịch cảnh, lúc bị hỏi rằng "bằng cách nào", đã đáp rằng "như một triết gia", chúng ta cũng có thể đóng vai triết gia và hiên ngang chống lại nghịch cảnh. Chúng ta làm gì khi trời đổ mưa, hay khi gió bấc thổi về? Ta tiến lại bên lò sưởi, hoặc đi tắm, vào nhà, hay mặc thêm một chiếc áo khác: chứ ta đâu có ngồi lãng phí dưới mưa mà khóc lóc. Cũng vậy, bạn có thể tự vực dậy và xốc lại tinh thần trước cái lạnh lẽo của nghịch cảnh hơn bất cứ ai, chẳng cần đến sự trợ giúp bên ngoài nào, mà hãy khôn ngoan tận dụng những lợi thế thực tế của chính mình. Những chiếc giác hơi của thầy thuốc rút ra những dịch nhòm tồi tệ nhất khỏi cơ thể để xoa dịu và bảo vệ phần còn lại, trong khi những kẻ sầu muộn và hay cằn nhằn, vì cứ mãi chìm đắm trong những hoàn cảnh tồi tệ nhất, chỉ nghĩ đến chúng và bị nỗi phiến muộn nuốt chửng, lại tự biến cả những thứ hữu ích thành vô dụng đối với họ ngay vào lúc nhu cầu bức thiết nhất. Bởi vì về hai cái vạc mà hỡi người bạn của tôi, Homer nói rằng được cất giữ trên Thiên đường, một cái đầy ắp những vận may tốt lành, cái kia đầy những điều tồi tệ, thì không phải thần Zeus ngự trị với tư cách là đấng phân phát chúng, ban cho người này một phần ôn hòa, phẳng lặng, còn người kia những dòng tai ương không hề pha tạp, mà chính là do chúng ta. Bởi vì những người khôn ngoan làm cho cuộc sống của họ trở nên dễ chịu và chịu đựng được hơn bằng cách làm dịu bớt những nỗi buồn thông qua việc nhìn nhận những phúc lộc của mình, trong khi phần lớn mọi người, giống như chiếc sàng, cứ để những điều tồi tệ nhất đọng lại trong khi những điều tốt đẹp nhất thì lọt qua.

[§ v.] Và như thế, nếu chúng ta sa vào bất kỳ rắc rối hay tai họa thực sự nào, ta nên tìm kiếm sự phấn chói và sự thanh thản trong tâm hồn từ việc nhìn nhận những phúc lộc thực sự vẫn còn lại với ta, làm dịu bớt những rắc rối bên ngoài bằng niềm hạnh phúc riêng tư. Và đối với những điều vốn không thực sự là tai họa về mặt bản chất, mà chỉ là do trí tưởng tượng và sự hão huyền trống rỗng tạo nên, ta phải hành xử như cách ta làm với những đứa trẻ sợ mặt nạ: bằng cách đưa chúng lại gần, đặt chúng vào tay chúng, và xoay quanh chúng, ta tập cho chúng thói quen chẳng bao giờ bận tâm đến chúng nữa; và bằng cách mang lý trí ra để soi rọi, ta có thể vạch trần sự mục rỗng, trống rỗng và phóng đại trong trí tưởng tượng của chính mình. Lấy một ví dụ cụ thể là cảnh lưu vong hiện tại của bạn khỏi nơi mà bạn coi là quê hương. Bởi vì về mặt bản chất, chẳng có đất nước, ngôi nhà, cánh đồng, hay lò rèn nào, như Aristo đã nói, hay phòng phẫu thuật nào là của riêng chúng ta, mà tất cả những thứ đó tồn tại hay đúng hơn là mang tên gọi của chúng dựa trên mối liên hệ với kẻ đang sinh sống hay sở hữu chúng. Bởi vì con người, như Plato nói, không phải là một thực thể thuộc về mặt đất và bất động, mà là loài thực vật đến từ thiên đàng, với phần đầu nâng thân mình thẳng đứng tựa như từ một cội rễ, và vươn hướng lên trời. Và do đó Hercules đã nói rất hay rằng:

"Dân Argive hay Theban tôi nào khoe khoang

Chỉ thuộc về một thị trấn, mọi tòa tháp

Thuộc về Hy Lạp, đó chính là quê hương tôi."

Nhưng còn hay hơn thế nữa khi Socrates nói rằng ông không phải là người Athen hay người Hy Lạp, mà là công dân của thế giới (giống như một người có thể nói mình là người Rhodian hay Corinthian), bởi vì ông không tự giam mình trong vùng Sunium, hay Tænarum, hay những ngọn núi Ceraunian.

"Bạn có thấy bầu trời bao la vươn cao tít tắp,

Và cách nó ôm trọn trái đất trong vòng tay dịu dàng?"

Đó chính là biên giới của quê hương chúng ta, và chẳng có nơi nào trong đó là chốn lưu vong, kẻ lạ mặt hay người ngoại quốc, khi ở đó có cùng thứ lửa, nước và không khí, cùng những nhà cai trị, người kiểm soát và chủ tịch, cùng mặt trời, mặt trăng và sao mai, cùng những bộ luật áp dụng cho tất cả mọi người, dưới một sự bổ nhiệm và sắc lệnh chung là những chí điểm mùa hè và mùa đông, các điểm phân, các chòm sao Pleias và Arcturus, những mùa gieo trồng và cày cấy; nơi có một vị vua và nhà cai trị duy nhất là Thượng Đế, đấng nắm giữ quyền phán quyết đối với sự khởi đầu, quãng giữa và kết thúc của mọi vật, chu du khắp chốn và thực hiện mọi điều theo một trật tự tuân thủ tự nhiên; và theo sau ngài để trừng phạt mọi hành vi phạm pháp luật thần thánh chính là Nữ thần Công lý, vị thần mà tất cả mọi người theo bản năng đều khẩn cầu khi đối xử với nhau như những người đồng bào.

[§ vi.] Về việc bạn không sinh sống tại Sardis, điều đó chẳng có gì to tát. Đâu phải tất cả người Athen đều sống ở Colyttus, hay tất cả người Corinth đều sống ở Craneum, hay tất cả người Lacedaemon đều sống ở Pitane. Bạn có coi tất cả những người Athen từng rời từ Melita đến Diomea là người lạ và kẻ lưu vong hay không, nơi họ gọi tháng đó là Metageitnion, và cử hành lễ hội Metageitnia để tưởng nhớ cuộc di cư của mình, rồi vui vẻ, hân hoan chấp nhận và hài lòng với việc làm hàng xóm của những người khác? Chắc chắn là bạn không nghĩ vậy rồi. Có phần nào của thế giới có người ở hay của toàn thể trái đất lại cách xa một phần khác đến thế, khi mà các nhà toán học dạy chúng ta rằng toàn bộ trái đất chỉ là một điểm nhỏ bé nếu đem so với bầu trời? Thế nhưng chúng ta, giống như loài kiến hay bầy ong, nếu bị đuổi khỏi một gò kiến hay cái tổ nào là lại đau đớn khôn cùng và cảm thấy như lạc mất phương hướng, chẳng hề hay biết hay được học cách coi vạn vật đều là của chính mình, dẫu thực tế đúng là như vậy. Thế mà ta lại cười nhạo sự ngu ngốc của kẻ quả quyết rằng mặt trăng ở Athen sáng hơn ở Corinth, dù rằng xét cho cùng thì chính chúng ta cũng ở trong hoàn cảnh tương tự, khi ở một vùng đất xa lạ mà ta cứ nhìn mặt đất, biển cả, không khí, bầu trời như thể ta đang nghi ngờ không biết chúng có khác biệt với những gì ta từng quen thuộc hay không. Bởi vì tự nhiên ban cho chúng ta sự tự do và phóng khoáng, nhưng chính chúng ta lại tự trói buộc, giam hãm, vây bọc và ép mình vào một không gian chật hẹp, eo hẻm. Thế rồi chúng ta lại cười nhạo các vị vua Ba Tư, những kẻ, nếu câu chuyện là thật, chỉ uống nước sông Choaspes, qua đó biến phần còn lại của thế giới thành những nơi không có nước theo góc nhìn của họ, nhưng khi chúng ta di cư đến những nơi khác, ta lại khao khát dòng nước sông Cephisus, hoặc ta khắc khoải nhớ về Eurotas, Taygetus, hay Parnassus, và cứ thế tự biến toàn bộ thế giới thành những chốn không nhà không cửa đối với chính mình.

[§ vii.] Một số người Ai Cập, vì phẫn nộ và thị nộ của nhà vua mà di cư sang Ethiopia, khi được những người nài nỉ họ hãy quay về với vợ con đã trơ trẽn phơi bày thân thể trước đám đông, nói rằng họ sẽ chẳng bao giờ thiếu vợ hay thiếu con chừng nào còn có thứ đó. Thật là tao nhã hơn nhiều và bớt phần hạ tiện hơn khi nói rằng bất cứ ai có được may mắn sở hữu dăm ba nhu yếu phẩm của cuộc sống thì đi đến đâu cũng không phải là kẻ xa lạ, không nơi nào là không có nhà cửa và bếp lửa, chỉ cần ngoài những thứ đó ra, anh ta còn phải có sự khôn ngoan và phán đoán, như một chiếc mỏ neo và tay chèo, để có thể neo đậu bản thân ở bất kỳ bến bờ nào. Đối với một người đã mất đi tài sản thì quả thực không dễ gì nhanh chóng kiếm lại được một cơ nghiệp khác, nhưng với người biết cách biến nó thành như vậy, và có sẵn những cội rễ để có thể sống, sinh sôi và thích nghi ở bất cứ chốn nào, thì thành phố nào cũng lập tức trở thành quê hương của anh ta, giống như trường hợp của Themistocles và Demetrius xứ Phalerum. Người sau này sau khi bị trục xuất đã trở thành một người bạn lớn của Ptolemy ở Alexandria, và không chỉ sống những ngày tháng sung túc mà còn gửi cả quà cáp về cho người Athen. Và Themistocles, người được chiêu đãi công khai bằng ngân khố của nhà vua, được cho là đã nói với vợ con rằng: "Chúng ta đã lụi bại rồi, nếu như chúng ta không lụi bại." Và cứ thế, Diogenes người phái Cynic đáp lại kẻ nói với mình rằng: "Dân chúng xứ Sinope đã kết án ngưu vong ông khỏi vùng Pontus," bằng câu: "Còn ta đã kết án họ phải ở lại Pontus, 'bên những vách đá cao của vùng biển không dung thứ.'" Và Stratonicus hỏi chủ nhà ở Seriphus rằng hình phạt nào được ấn định cho tội danh lưu vong, và khi được bảo rằng họ trừng phạt những kẻ lưu manh bằng cách lưu vong, bèn nói: "Sao thế, thế tại sao anh không phải là một tên lưu manh, để mà trốn khỏi cái xó xỉnh này?" Bởi vì nhà thơ hài kịch bảo rằng người ta thu hoạch sung ở dưới đó bằng ná thun, và hòn đảo ấy cực kỳ thiếu thốn những nhu yếu phẩm của sự sống.

[§ viii.] Bởi vì nếu bạn nhìn vào những sự thật hiển nhiên và tránh xa những ảo tưởng hão huyền, thì kẻ chỉ có một thành phố hóa ra lại là kẻ xa lạ và người ngoại quốc ở tất cả các thành phố khác. Bởi vì đối với một con người như thế, việc rời bỏ thành phố của chính mình để đến sinh sống ở một nơi khác có vẻ là điều không công bằng và không đúng đắn. "Bạn đã có vận mệnh được làm công dân của Sparta, hãy lo mà tô điểm cho thành phố quê hương của mình," dù cho nó có tiếng tăm nghèo nàn, không lành mạnh, xào xáo vì các phe phái, hay có chuyện tân hoang hỗn độn. Nhưng con người nào bị vận mệnh tước đoạt mất thành phố của chính mình, thì vận mệnh lại cho phép anh ta chọn bất cứ nơi nào anh ta thích để làm chốn nung nấu gia viên. Đó là một lời răn tuyệt vời của Pythagoras: "Hãy chọn lối sống tốt nhất, thói quen sẽ biến nó thành dễ dàng." Tương tự như vậy, thật khôn ngoan và hữu ích khi ta thốt lên ở đây rằng: "Hãy chọn thành phố tốt nhất và dễ chịu nhất, thời gian sẽ biến nó thành quê hương của bạn, và là một quê hương sẽ không đời nào khiến bạn phải phân tâm, phiền muộn hay sai khiến bạn làm đủ điều như: 'Hãy đóng góp ngần này tiền, Hãy đi sứ đến Rome, Hãy tiếp đãi vị tổng trấn, Hãy thực hiện các nghĩa vụ công cộng.'" Nếu một người có óc phán đoán và không hoàn toàn ngớ ngẩn mà suy nghĩ về những điều này, anh ta thà chọn sống lưu vong ở một hòn đảo nào đó, như Gryarus hay Cinarus,

"Hoang dã và cằn cỗi, đất đai chẳng đền đáp công lao,"

và sống ở đó không phải trong sự chán nản, van xin, hay dùng ngôn từ của những người phụ nữ trong thơ Simonides,

"Tôi bị bao vây bởi biển cả đen ngòm gầm thét

Sủi bọt trắng xóa tứ bề,"

nhưng anh ta sẽ mang tâm thế của Philip, kẻ khi bị quật ngã trên sàn đấu vật, xoay người lại và nhận ra dấu ấn cơ thể mình hằn trên bụi đất, đã thốt lên rằng: "Ôi Hercules, ta mới chiếm giữ được một góc đất nhỏ bé nhường nào từ tự nhiên, dẫu cho ta hằng khao khát cả thế gian!"

[§ ix.] Tôi cũng nghĩ rằng bạn đã từng nhìn thấy Naxos, hoặc ít nhất là Hyria, nơi nằm ngay gần đây. Nhưng hòn đảo trước là nhà của Ephialtes và Otus, còn nơi sau là chốn dung thân của Orion. Và Alcmæon, khi đang trốn chạy khỏi các Nữ thần Báo thù, theo lời các nhà thơ kể lại, đã sinh sống tại một vùng đất mới hình thành do phù sa bồi đắp của sông Achelous; nhưng tôi nghĩ ông đã chọn mảnh đất nhỏ bé ấy để sống trong sự nhàn rỗi và tĩnh lặng, cốt để tránh né những biến động chính trị, phe phái cùng đám chỉ điểm báo thù kia. Và Hoàng đế Tiberius đã sống bảy năm cuối đời trên đảo Capreæ, và quyền lực cai trị thiêng liêng của thế giới được bao bọc trong lồng ngực ông suốt khoảng thời gian ấy chưa từng một lần đổi dời. Nhưng những mối bận tâm liên tiếp và không dứt của đế quốc, ập đến từ mọi phía, đã không thể làm cho chốn nghỉ ngơi trên đảo ấy của ông được tinh tuyền và trọn vẹn. Thế nhưng, kẻ nào có thể cập bến trên một hòn đảo nhỏ, và rũ bỏ được những phiền muộn lớn lao, thì quả là một kẻ khốn khổ, nếu hắn không thể thường xuyên tự nhủ và ngâm nga những câu thơ của Pindar: "Yêu sao dáng cây bách mảnh mai, và rời bỏ những đồng cỏ Crete nằm bên ngọn Ida. Ta có một mảnh đất nhỏ bé, nơi ta trọn vẹn lớn khôn, và chẳng màng dính líu đến muộn phiền hay phe phái," hay những sắc lệnh của các bậc quân vương, hay những nghĩa vụ công cộng trong những cơn khủng hoảng chính trị, hoặc những việc công khó lòng chối từ.

[§ x.] Bởi vì nếu câu nói ấy của Callimachus được coi là hay: "Đừng đo lường sự khôn ngoan bằng sợi thừng của người Ba Tư," thì chúng ta lại càng không nên đo lường hạnh phúc bằng những sợi dây thừng và những dặm đường Ba Tư, và nếu chúng ta sinh sống trên một hòn đảo chỉ rộng vỏn vẹn 200 furlong, chứ không phải (như Sicily) mất bốn ngày chèo thuyền mới giáp một vòng, thì há ta phải khóc lóc và than van như thể mình là kẻ bất hạnh lắm sao? Bởi vì sự rộng lớn của không gian đem lại một cuộc sống dễ dàng bằng cách nào chứ? Chẳng phải bạn đã từng nghe Tantalus nói trong vở kịch rằng,

"Ta gieo trồng một thửa ruộng phải mất mười hai ngày mới đi giáp một vòng, vùng đất Berecyntian,"

nhưng chẳng bao lâu sau, ông ta lại nói,

"Vận mệnh của ta, từng cao vút tận mây xanh,

Giờ đã rơi xuống mặt đất, và cất lời bảo ta rằng:

'Chớ nên quá coi trọng những thứ trần gian.'"

Và Nausithous rời bỏ vùng Hyperia rộng lớn vì sự cận kề của đám người Cyclopes, rồi di cư đến một hòn đảo "cách xa mọi kẻ ưa chinh phục," và sống một cuộc đời biệt lập,

"Cách biệt với loài người bên bờ biển bão giông,"

vậy mà vẫn xoay xở để đem lại một cuộc sống vô cùng dễ chịu cho thần dân của mình. Và quần đảo Cyclades trước hết thuộc về những người con của Minos, rồi sau đó là những người con của Codrus và Neleus, mặc cho những kẻ ngốc nghếch giờ đây cứ nghĩ rằng họ đang bị trừng phạt nếu bị lưu vong đến đó. Thế nhưng có hòn đảo dùng làm nơi lưu vong nào mà lại không có diện tích lớn hơn Scillus, nơi Xenophon đã trải qua một tuổi già an nhàn sau chặng đường binh nghiệp? Và Viện Hàn lâm, một mảnh đất nhỏ bé được mua chỉ với 3,000 drachmæ, chính là chốn dung thân của Plato, Xenocrates và Polemo, những người đã dạy học và sinh sống ở đó suốt cả cuộc đời họ, ngoại trừ một ngày mỗi năm khi Xenocrates đến Athen để tham dự lễ hội Dionysus, theo người ta đồn đại, và để xem những vở kịch mới được công diễn. Và Theocritus xứ Chios từng châm biếm Aristotle vì tính thích sống chốn triều đình của Philip và Alexander, lại chuộng việc sống ở cửa sông Borborus hơn là ở Viện Hàn lâm. Bởi vì gần Pella có một con sông mà người Macedonia gọi là Borborus. Về các hòn đảo, Homer dường như ca ngợi chúng, và gợi ý chúng cho chúng ta như thể có dụng ý rõ ràng, chẳng hạn như

"Bà đặt chân đến Lemnos, thành phố của vị thần Thoas thiêng liêng;"

và,

"Những gì Lesbos có, dinh thự của các bậc bất tử;"

và,

"Hắn chiếm lấy Scyros cao ngất, pháo đài của Enyeus;"

và,

"Và những kẻ đến từ Dulichium, và từ

Những hòn đảo thiêng mang tên Echinades,

Nằm trải dài ngoài khơi đối diện xứ Elis;"

và trong số những nhân vật lừng lẫy từng sinh sống trên các hòn đảo, ông nhắc đến Æolus, kẻ được các vị thần sủng ái, Odysseus thông thái nhất, Ajax dũng cảm nhất, và Alcinous người đối xử vô cùng nhân hậu với những lữ khách tha phương.

[§ xi.] Khi Zeno hay tin chiếc tàu duy nhất còn sót lại của ông đã mất toàn bộ hàng hóa ngoài biển khơi, ông liền nói: "Hỡi Vận mệnh, ngươi thật tử tế với ta khi giam hãm ta trong tấm áo rách rưới này và cuộc đời của một triết gia." Và một người không hẳn là kẻ ngốc nghếch, hay kẻ điên cuồng vì sự náo nhiệt của đám đông, tôi nghĩ, sẽ không trách cứ vận mệnh vì đã giam cầm hắn trên một hòn đảo, mà thậm chí còn ca ngợi bà vì đã giải thoát hắn khỏi sự mệt mỏi, lo âu, những cuộc lang thang xứ người, những hiểm nguy trên biển cả, và tiếng ồn ào của chốn công đường, đồng thời ban cho hắn một cuộc sống thực sự an toàn, tĩnh lặng, thảnh thơi và riêng tư, đặt hắn vào bên trong một vòng tròn mà ở đó mọi thứ cần thiết cho hắn đều đã hội đủ. Bởi vì hòn đảo nào mà chẳng có một ngôi nhà, một lối đi dạo, một phòng tắm, cùng cá và thỏ cho những ai yêu thích câu cá và săn bắn? Và phúc lộc lớn nhất, đó là sự tĩnh lặng mà người khác hằng khao khát, bạn lại có thể tự do tận hưởng. Và trong khi ngoài thế giới kia, khi người ta đang chơi súc sắc hay tận hưởng sự riêng tư trong những ngôi nhà của mình, bọn chỉ điểm và những kẻ nhiều chuyện vẫn lùng sục, đuổi theo họ từ những ngôi nhà và khu vườn ở ngoại ô, rồi dùng vũ lực lôi họ ra chốn công đường và tòa án, thì trên một hòn đảo chẳng có ai đến làm phiền, đòi nợ, hay vay tiền, cũng chẳng ai nài nỉ bạn làm người bảo lãnh hay vận động tranh cử cho họ: chỉ có những người bạn chân tình và tri kỷ nhất đến thăm bạn vì lòng tốt và sự gắn bó, và phần đời còn lại của bạn chính là một dạng ẩn tu thánh thiện dành cho bất cứ ai mong muốn hoặc đã học được cách sống một cuộc đời thảnh thơi. Nhưng kẻ nào cho rằng những kẻ cứ mãi rong ruổi khắp chốn, trải qua phần lớn cuộc đời trên các quán trọ và phà bè là những kẻ hạnh phúc, thì chẳng khác nào người cho rằng các hành tinh hạnh phúc hơn các vì sao cố định. Thế nhưng mọi hành tinh đều tuân thủ trật tự của nó, quay trong một quỹ đạo, giống như trong một hòn đảo. Bởi vì, như Heraclitus nói, mặt trời sẽ không bao giờ sai lệch khỏi ranh giới của nó, vì nếu nó làm thế, các Nữ thần Báo thù, những kẻ phụng sự Công lý, sẽ phát hiện ra ngay.

[§ xii.] Chúng ta hãy sử dụng những ngôn từ tương tự như thế, hỡi người bạn của tôi, và cứ lặp đi lặp lại điều đó với những ai bị đày ải ra một hòn đảo, và bị tước đoạt mọi lối giao du với người khác

"Bởi những con sóng biển chia lìa muôn ngả."

Nhưng bạn, người không bị trói buộc vào một chỗ, mà chỉ bị cấm sống ở một nơi, thông qua lệnh cấm đó lại có được sự tự do để đi đến tất cả những nơi khác. Hơn nữa, đối với những suy nghĩ rằng: Ta không giữ chức vụ gì, không phải là nghị viên, hay trọng tài trong các cuộc thi đấu, bạn có thể đối lập lại chúng bằng những điều sau: Ta không thuộc về phe phái nào, ta không có những khoản tiền lớn phải tiêu xài, ta không phải chầu chực trước cửa nhà vị tổng trấn, việc tỉnh lịnh này được phân cho ai, kẻ đó nóng tính hay là một người khó ưa, chẳng mảy may ảnh hưởng gì đến ta. Nhưng cũng giống như Archilochus đã ngó lơ những cánh đồng màu mỡ và vườn nho xứ Thasos, rồi chê bai hòn đảo ấy là toàn đá dăm và gập ghềnh, và nói về nó rằng:

"Nó đứng sừng sững như sống lưng lừa

Đội trên đầu khu rừng hoang dã,"

chúng ta cũng vậy, khi chỉ chăm chăm nhìn vào một khía cạnh của sự lưu vong là tình trạng tăm tối, liền bỏ qua sự thảnh thơi, sự nhàn nhã, và sự tự do của nó. Thế mà người ta từng nghĩ các vị vua Ba Tư là những kẻ hạnh phúc, vì họ trải qua mùa đông ở Babylon, mùa hè ở Media, và mùa xuân dễ chịu ở Susa. Tương tự như vậy, kẻ lưu vong vẫn có thể hiện diện trong các đại lễ Eleusis, trong lễ hội Dionysus ở Athen, trong các đại hội thể thao Nemea ở Argos, trong các đại hội Pythia ở Delphi, và có thể đi qua để làm khán giả của các đại hội Isthmia và Corinth nếu anh ta thích thưởng ngoạn; còn nếu không, anh ta có sự thảnh thơi, có thể đi dạo, đọc sách, ngủ nghê mà không bị quấy rầy, và có thể nói như Diogenes rằng: "Aristotle phải ăn tối khi Philip thấy phù hợp, còn Diogenes có thể ăn tối bất cứ lúc nào ông muốn," chẳng vướng bận công việc kinh doanh, quan chức hay tổng trấn nào có thể làm rối tung nhịp sống thường nhật của ông.

[§ xiii.] Và chính vì thế mà bạn sẽ thấy rất ít những bậc hiền triết và thông thái nhất chôn vùi cuộc đời tại chính quê hương của họ, mà phần lớn (thậm chí chẳng cần ai ép buộc) đều đã tự mình nhổ neo, chuyển hướng và dời đi, kẻ đến Athen, người từ Athen đi. Bởi vì có ai từng dành cho quê hương mình những lời ca tụng nhường ấy như Euripides trong những câu thơ sau?

"Trước hết chúng tôi không phải là một tộc người được đưa đến từ các vùng đất khác,

Mà là thổ dân bản địa, trong khi tất cả các thành phố khác

Được dời từ nơi này sang nơi khác như những quân cờ trên bàn,

Và được nhập khẩu từ phương xa. Và thưa phu nhân,

Nếu khoe khoang như vậy không phải là điều lạc điệu,

Chúng tôi có một bầu trời vô cùng ôn hòa bên trên,

Một khí hậu không quá nóng, cũng chẳng quá lạnh.

Và tất cả những gì tinh túy nhất ở Hy Lạp hay Châu Á

Đều được chúng tôi thu hút về đây làm chốn phô bày."

Thế mà chính tác giả của những vần thơ ấy lại đến Macedonia và sống suốt phần đời còn lại tại triều đình của Archelaus. Và chắc hẳn bạn đã từng nghe qua câu khắc trên bia mộ này:

"Nơi đây yên nghỉ người con của Euphorion, Æschylus người Athen,

Kẻ đã bị cái chết tìm đến tại xứ Gela màu mỡ."

Bởi vì ông, cũng giống như Simonides trước đó, đã đến Sicily. Và nhiều người đã thay đổi câu mở đầu của Herodotus: "Đây là sự bày tỏ lịch sử của Herodotus xứ Halicarnassus" thành "Herodotus xứ Thurii." Bởi vì ông đã di cư đến Thurii, và gia nhập cộng đồng thuộc địa đó. Còn về linh hồn thần thánh và linh thiêng của các Nữ thần Muses, nhà thơ của cuộc chiến tranh thành Troy, Homer, chẳng phải có rất nhiều thành phố đã nhận ông là của họ đó sao, chính vì ông không ca ngợi riêng một thành phố nào? Và Vị thần Khách sạn Zeus có vô vàn vinh danh lớn lao.

[§ xiv.] Và nếu có ai nói rằng những con người ấy mưu cầu vinh quang và danh dự, hãy đến với các triết gia, các trường phái và những buổi bài giảng của họ, hãy ngắm nhìn những người ở Lyceum, Viện Hàn lâm, Hiên môn, Palladium, Odeum. Nếu bạn ngưỡng mộ và ưu ái trường phái Peripatetic, Aristotle vốn là người Stagira, Theophrastus xứ Eresus, Strato xứ Lampsacus, Glyco xứ Troas, Aristo xứ Ceos, Critolaus xứ Phaselis. Nếu bạn ưa chuộng trường phái Khắc kỷ, Zeno vốn là người Cittium, Cleanthes xứ Assus, Chrysippus xứ Soli, Diogenes xứ Babylon, Antipater xứ Tarsus; và Archidemus người Athen đã di cư đến vùng đất của người Parthia, để lại ở Babylon một thế hệ nối tiếp của trường phái Khắc kỷ. Ai đã lưu vong những con người này? Chẳng có ai cả; chính niềm khao khát sự tĩnh lặng của bản thân họ - thứ mà chẳng một kẻ nổi tiếng hay quyền lực nào có thể có được nhiều ở quê nhà - đã khiến họ dạy chúng ta điều này qua hành động thực tế, trong khi họ dạy chúng ta những điều khác qua các lời răn. Và ngay cả ngày nay, hầu hết những con người xuất chúng và lừng danh đều sống ở những xứ sở xa lạ, không phải do bị trục xuất hay lưu vong, mà là theo lựa chọn của chính họ, cốt để tránh xa công việc buôn bán, những bận tâm phân tâm, và sự thiếu thốn thời gian nhàn rỗi mà quê hương họ sẽ đem lại. Bởi vì đối với tôi, dường như các Nữ thần Muses đã giúp đỡ các trước tác gia thuở trước hoàn thành những tác phẩm xuất sắc nhất và được trân trọng nhất của họ bằng cách triệu hồi sự lưu vong đến như một cộng sự. Cứ thế, Thucydides người Athen đã viết lịch sử cuộc chiến giữa người Peloponnesus và người Athen ở Thrace gần khu rừng Scapte, Xenophon viết tại Scillus xứ Elis, Philistus ở Epirus, Timaeus xứ Tauromenium tại Athen, Androtion xứ Athen ở Megara, và nhà thơ Bacchylides ở Peloponnesus. Tất cả những con người này cùng nhiều người khác nữa, dẫu bị lưu vong khỏi quê hương, vẫn không hề tuyệt vọng hay buông xuôi phó mặc cho nỗi chán nản, mà trái lại, tâm tính của họ tuyệt vời đến mức họ coi lưu vong là một nguồn cỗ do vận mệnh ban tặng, nhờ đó họ đạt được danh tiếng lẫy lừng khắp chốn sau khi qua đời, trong khi chẳng còn chút tưởng niệm nào sót lại về những kẻ từng chống đối và đày ải họ.

[§ xv.] Do đó, kẻ nào cho rằng có bất kỳ sự nhục nhã nào gắn liền với sự lưu vong thì thật là nực cười. Bạn nói gì chứ? Chẳng lẽ Diogenes là kẻ không có chút vinh quang nào hay, khi Alexander nhìn thấy ông đang sưởi nắng, dừng chân lại hỏi xem ông có muốn điều gì không, và khi ông đáp: "Chẳng có gì cả, chỉ xin ngài tránh ra để đừng che mất ánh nắng của ta," Alexander đã kinh ngạc trước khí chất ấy và nói với những người bạn của mình rằng: "Nếu ta không phải là Alexander, ta muốn làm Diogenes"? Chẳng lẽ Camillus không có vinh quang khi bị lưu vong khỏi Rome, nơi mà giờ đây ông được coi là vị tổ thứ hai của thành phố? Và quả thực Themistocles cũng không hề đánh mất vinh quang mà ông đã giành được giữa lòng người Hy Lạp vì chuyện lưu vong, mà trái lại ông còn bồi đắp thêm danh tiếng ấy giữa những người ngoại tộc, và chẳng có một ai hèn mọn hay vô danh tiểu tốt đến mức muốn làm Leobates - kẻ đã cáo trạng ông - hơn là làm Themistocles kẻ lưu vong, hay muốn làm Clodius - kẻ đày ải Cicero - hơn là làm vị khách lưu vong ấy, hoặc muốn làm Aristophon - kẻ tố cáo - hơn là làm Timotheus - người bị hắn đẩy khỏi quê hương.

[§ xvi.] Nhưng vì khá nhiều người bị lay động bởi những câu thơ của Euripides, kẻ dường như đưa ra một bản cáo trạng nặng nề chống lại sự lưu vong, chúng ta hãy xem xét những gì ông nói trong từng câu hỏi đáp về vấn đề này.

Jocasta. Lưu vong là thế nào? Có phải là điều cay đắng?

Polynices. Vô cùng cay đắng, và thực tế còn tồi tệ hơn lời đồn.

Jocasta. Bộ mặt của nó ra sao? Điều gì khó khăn với kẻ lưu vong?

Polynices. Đây là điều lớn nhất, rằng họ hoàn toàn mất đi sự tự do.

Jocasta. Đây là cuộc đời của một tên nô lệ, không được nói lên suy nghĩ của mình!

Polynices. Thế nên ta buộc phải nhẫn nhịn trước sự ngu ngốc của những kẻ bề trên.

Nhưng đây không phải là một sự đánh giá đúng đắn hay xác đáng. Bởi vì trước hết, việc không thốt ra toàn bộ những gì mình suy nghĩ không phải là hành động của một kẻ nô lệ mà là của một người khôn ngoan, trong những thời điểm và vấn đề đòi hỏi sự kín đáo và im lặng, đúng như chính Euripides đã từng nói hay hơn ở một nơi khác rằng:

"Hãy giữ im lặng ở nơi cần thiết, hãy cất lời ở nơi an toàn."

Rồi đến sự ngu ngốc của những kẻ bề trên, người ta cũng phải nhẫn nhịn chúng ngay tại chính quê hương mình chẳng kém gì cảnh lưu vong. Quả thực, những người ở quê nhà thường có lý do để sợ rằng những kẻ có thế lực trong thành phố sẽ đối xử bất công với họ hoặc thông qua những lời vu khống hoặc qua bạo lực. Nhưng sai lầm lớn nhất và ngớ ngẩn nhất của ông ta là tước đi quyền tự do ngôn luận của những kẻ lưu vong. Thật là kì lạ, nếu Theodorus không có quyền tự do ngôn luận, thì tại sao khi vua Lysimachus nói với ông rằng: "Chẳng phải đất nước ngươi đã tạt ngươi ra vì bản tính của ngươi đó sao?", ông lại đáp rằng: "Đúng vậy, giống như Semele đã tạt Dionysus ra khi không thể chịu đựng nổi ngài thêm nữa." Và khi vị vua ấy cho ông thấy Telesphorus bị nhốt trong một chiếc lồng, với đôi mắt bị khoét rỗng, mũi, tai và lưỡi bị cắt đứt, rồi nói với ông rằng: "Đây là cách ta đối xử với những kẻ cư xử tệ với ta." Và chẳng lẽ Diogenes không có quyền tự do ngôn luận hay sao, người khi đến thăm trại của Philip ngay trước thềm trận chiến với người Hy Lạp, và bị dẫn tới trước nhà vua như một tên gián điệp, đã nói thẳng với ngài rằng ông đến để nhìn ngắm sự ngu ngốc vô độ của một kẻ sắp sửa đem vương quốc và sinh mạng của mình ra đánh cược chỉ bằng một cái lắc xí ngầu. Và chẳng lẽ Hannibal người Carthage đã không dùng quyền tự do ngôn luận với Antiochus, dẫu ông là kẻ lưu vong còn Antiochus là một vị vua hay sao? Bởi vì khi thời cơ thuận lợi xuất hiện, ông đã giục nhà vua tấn công kẻ thù, và khi sau buổi hiến tế, Antiochus báo cáo rằng nội tạng con vật cấm làm thế, Hannibal đã quở trách ngài và nói rằng: "Ngài lại đi lắng nghe những gì xác thịt mách bảo hơn là lời chỉ bảo của một người từng trải." Sự lưu vong cũng không hề tước đi quyền tự do ngôn luận của các nhà hình học hay ngữ pháp gia, hay ngăn cản họ bàn luận về những gì họ biết và đã học được. Vậy thì tại sao nó lại tước đi quyền ấy của những người tốt và đáng kính? Sự hèn hạ ở bất cứ đâu mới là thứ chặn họng một con người, trói buộc và bịt miệng anh ta, và ép buộc anh ta phải im lặng. Nhưng những câu thơ tiếp theo của Euripides nói gì?

Jocasta. Niềm hy vọng nuôi dưỡng trái tim những kẻ lưu vong, người ta vẫn bảo thế.

Polynices. Hy vọng mang nụ cười tán tỉnh, nhưng rồi vẫn chỉ mang lại sự muộn màng.

Nhưng đây là một lời cáo buộc nhắm vào sự ngu ngốc hơn là sự lưu vong. Bởi vì không phải những người đã học được và biết cách tận hưởng hiện tại, mà là những kẻ cứ mãi bấu víu vào tương lai, hy vọng vào những thứ mình không có, mới trôi nổi bồng bềnh trên hy vọng tựa như trên một chiếc bè, dẫu cho họ chẳng bao giờ đi ra ngoài được những bức tường thành.

Jocasta. Nhưng chẳng lẽ những người bạn của cha ngươi đã không làm gì cho ngươi sao?

Polynices. Hãy cầu cho được may mắn! Bạn bè chẳng có tích sự gì trong cơn khốn khó.

Jocasta. Chẳng lẽ xuất thân cao quý của ngươi không làm tình hình khá hơn sao?

Polynices. Nghèo đói thật tệ hại. Dòng dõi chẳng mang lại nổi một mẩu bánh mì cho ta.

Nhưng thật là vong ân bội nghĩa khi Polynices lại đâm ra chì chiết cảnh lưu vong vì cho rằng nó làm mất uy tín dòng dõi cao quý của mình và cướp đi bạn bè của ông, bởi vì chính nhờ xuất thân cao quý ấy mà dẫu là một kẻ lưu vong, ông vẫn được coi là xứng đáng với một người vợ hoàng tộc, và ông đã đến chiến đấu với sự hậu thuẫn của một băng đảng bạn bè và đồng minh, một lực lượng hùng hậu, như chính ông thừa nhận chẳng bao lâu sau đó,

Rất nhiều vương hầu xứ Danai

Và từ Mycenae đang sát cánh cùng tôi,

Ban ơn huệ đầy cay đắng nhưng vô cùng cần thiết cho tôi.

Và lời than khóc của người mẹ cũng chẳng hề công bằng hơn chút nào:

Mẹ chưa từng thắp đuốc tân hôn cho con

Trong ngày cưới theo tục lệ, sông Ismenus cũng chẳng hề

Tắm gội cho con trong dòng nước lễ nghi quen thuộc.

Bà đáng lẽ ra phải cảm thấy vui mừng và mãn nguyện khi nghe tin con trai mình sinh sống trong một cung điện tráng lệ như ở Argos, thế nhưng việc bà lại đi than khóc rằng ngọn đuốc tân hôn không được thắp lên, rằng con không được tắm gội trong dòng sông Ismenus quen thuộc, cứ như thể ở Argos không có nước hay lửa dành cho những cặp đôi kết hôn, chẳng qua là bà đang trút lên đầu sự lưu vong những tai họa thực sự bắt nguồn từ sự kiêu ngạo và ngu ngốc của chính họ.

[§ xvii.] Nhưng bạn sẽ bảo rằng lưu vong là một điều đáng hổ thẹn. Nó có thể là thế giữa đám người ngu ngốc, những kẻ cũng chế giễu cả kẻ ăn xin, người hói đầu, kẻ lùn tịt, ừm, và thậm chí cả người lạ lẫn khách trú cư. Nhưng những ai không bị cuốn theo lối hành xử đó sẽ ngưỡng mộ những người tốt, dù họ nghèo khổ, là người lạ hay kẻ lưu vong. Chẳng phải chúng ta thấy tất cả mọi người đều tôn sùng đền thờ của Theseus cũng như điện Parthenon và đền Eleusinium đó sao? Thế nhưng Theseus lại là một kẻ lưu vong khỏi Athen, dù rằng chính nhờ có ông mà Athen mới có người sinh sống như ngày nay, và ông bị trục xuất khỏi một thành phố không chỉ đơn thuần là nơi ông sinh sống mà còn do chính tay ông xây dựng. Và còn chút vinh quang nào xót lại cho Eleusis, nếu chúng ta cảm thấy xấu hổ vì Eumolpus - người đã di cư từ Thrace và dạy cho người Hy Lạp (như ông vẫn đang dạy họ) những điều huyền bí? Và ai là cha của Codrus - vị vua trị vì ở Athen? Chẳng phải là Melanthus, một kẻ lưu vong từ Messene đó sao? Và chẳng phải bạn vẫn ca ngợi câu trả lời của Antisthenes dành cho kẻ bảo rằng mẹ ông là người Phrygia: "Mẹ của các vị thần cũng vậy đấy." Nếu bạn bị chì chiết vì chuyện lưu vong, sao bạn không đáp lại rằng: "Cha của vị anh hùng lừng lẫy Hercules cũng là một kẻ lưu vong." Và Cadmus, ông ngoại của Dionysus, khi bị sai đi tìm Europa rồi chẳng bao giờ quay về,

"dẫu sinh ra là người Phœnicia nhưng ông đã đổi thay quê hương,"

và di cư đến Thebes, rồi trở thành ông ngoại của "Dionysus - vị thần vui mừng trong tiếng thét Evoe, kẻ khuấy động phụ nữ, đấng đắm mình trong những vinh quang cuồng loạn." Còn về những gì Æschylus ám chỉ một cách mơ hồ trong câu thơ,

"Apollo vị thần thuần khiết, kẻ lưu vong từ thiên đàng,"

hãy để tôi giữ sự im lặng tôn kính, như Herodotus đã nói. Và Empedocles mở đầu hệ thống triết học của mình như sau: "Đó là sắc lệnh của định mệnh, một chiếu chỉ cổ xưa của các vị thần, khi ai đó vấy bẩn đôi bàn tay bằng tội ác và án mạng, những ác thần sống lâu sẽ túm lấy hắn, để rồi hắn phải lang thang rời xa các vị thần trong suốt ba mươi ngàn năm. Đó chính là tình trạng của tôi lúc này, cảnh ngộ của một kẻ lưu vong và lang thang trôi dạt khỏi các vị thần." Trong những lời này, ông không chỉ nói về chính mình, mà còn chỉ ra rằng tất cả chúng ta, những con người phàm trần, cũng tương tự như vậy, đều là những vị khách lạ, kẻ ngoại quốc và những kẻ lưu vong trong thế giới này. Bởi vì ông nói: "Hỡi loài người, không phải máu hay một thứ linh hồn pha trộn đã tạo nên bản thể hay sự khởi đầu của linh hồn, mà chính thể xác phàm trần sinh ra từ bụi đất của các ngươi mới được cấu thành từ những thứ ấy." Ông dùng những danh xưng êm dịu nhất để gọi một cách mỹ miều sự ra đời của linh hồn vốn đến từ một nơi xa xôi nào đó như là việc sống ở một xứ sở xa lạ. Nhưng sự thật là linh hồn chính là một kẻ lưu vong và lang thang, bị xô đẩy bởi các sắc lệnh và luật lệ thiêng liêng, để rồi, giống như trong một hòn đảo bao quanh bởi biển cả, nó bị gắn kết vào thể xác tựa như con hàu bám vào chiếc vỏ của nó, như Plato đã nói, bởi vì nó không thể gợi nhớ hay hồi tưởng lại rằng nó đã di cư từ cõi vinh quang và sự vĩ đại của hạnh phúc nào, không phải từ Sardis đến Athen, cũng chẳng phải từ Corinth đến Lemnos hay Scyros, mà là đánh đổi thiên đường và mặt trang lấy trái đất và cuộc đời trên cõi trần thế này; để rồi nếu nó dời đổi từ chốn này sang chốn khác dẫu chỉ trong khoảnh khắc ngắn ngủi, nó liền bị bứt khỏi quỹ đạo, cảm thấy xa lạ, và lụi tàn héo mòn như một nhành cây đang chết dần chết mòn. Nhưng mặc dù mảnh đất này thích hợp với loài cây hơn mảnh đất khác, và cây cối sẽ đơm hoa kết trái tươi tốt hơn trên mảnh đất ấy, thì chẳng có hoàn cảnh nào có thể tước đoạt đi hạnh phúc, đức hạnh hay sự minh mẫn của một con người. Chính trong ngục tối mà Anaxagoras đã viết nên bài toán cầu phương hình tròn, và chính Socrates, ngay cả sau khi uống cạn chén độc dược hemlock, vẫn đàm đạo triết lý, khẩn khoản nài xin những người bạn của mình hãy sống như những triết gia, và được họ tôn kính là một người hạnh phúc. Ngược lại, Phaëthon và Tantalus, dẫu đã vươn lên tới tận thiên đàng, lại rơi vào những tai ương bi thảm nhất vì sự ngu ngốc của chính họ, đúng như lời các nhà thơ vẫn thường kể lại.