§ i. Việc thỉnh cầu các tòa án ngoại quốc vốn xưa kia được khởi xướng giữa người Hy Lạp do sự thiếu tin tưởng vào công lý của nhau, bởi họ coi công lý như một thứ nhu cầu không vốn có trong xứ sở mình. Chẳng phải với nguyên lý gần như thế mà các nhà triết học, liên quan đến một số vấn đề của họ, do sự đa dạng về quan điểm, đã hướng đến loài vật như một quốc gia xa lạ, và phó thác phán quyết cho bản năng cùng tập tính của chúng như một điều không thể bị mua chuộc và vô tư đó sao? Hay đó là một lời buộc tội chung đối với sự yếu đuối của con người rằng, khi có những quan điểm khác nhau về những điều cần thiết và quan trọng nhất, chúng ta lại tìm kiếm nơi ngựa, chó và loài chim cách thức kết hôn, sinh nở và nuôi dưỡng con cái, tựa hồ như chúng ta không có cách nào để bộc lộ bản tính của chính mình, rồi cậy nhờ vào tập tính và bản năng của loài muông thú, gọi chúng ra làm chứng chống lại vô số sự sai lệch khỏi tự nhiên trong đời sống chúng ta vốn từ đầu đã hỗn độn và vô trật tự. Bởi ở loài vật, tự nhiên vẫn luôn vẹn nguyên, thuần khiết và giản dị; nhưng ở con người, do lý trí và thói quen, giống như dầu trong tay những kẻ làm nước hoa, bị trộn lẫn với vô vàn ý kiến thêm thắt, nó trở nên đa tạp và đánh mất vẻ giản dị ban đầu. Và chúng ta chớ nên ngạc nhiên khi loài vật tuân theo tự nhiên sát sao hơn con người, bởi về phương diện ấy, ngay cả chúng cũng bị qua mặt bởi những vật vô tri; những thứ, không được ban cho trí tưởng tượng hay bất kỳ ham muốn hay khuynh hướng nào trái với tự nhiên, vẫn mãi tiếp bước trên con đường duy nhất mà tự nhiên đã vạch sẵn cho chúng, tựa như thể chúng bị trói buộc và kiềm tỏa. Nhưng ở loài vật, sự ôn hòa trong tâm tính do lý trí truyền cảm, sự tinh tế, lòng yêu chuộng tự do, không phải là những phẩm chất hiện diện quá mức; thay vào đó, chúng có những ham muốn và khát vọng vô lý, và hành động một cách vòng vèo trong những giới hạn nhất định, tựa như đang thả neo vào tự nhiên, và chỉ đi thẳng dưới gọng vó cùng dây cương. Song ở con người, lý trí – kẻ nắm quyền thống trị tuyệt đối – khi phát minh ra những lối sống và cung cách khác nhau, đã không để lại một dấu vết rõ ràng hay hiển hiện nào của tự nhiên.

§ ii. Hãy xét trong các cuộc hôn nhân của chúng ta xem loài vật tuân theo tự nhiên đến nhường nào. Bởi chúng không chờ đợi bất kỳ đạo luật nào về kẻ độc thân hay kẻ kết hôn muộn, giống như những công dân thời Lycurgus và Solon, cũng chẳng sợ hãi những hình phạt vì tội không có con, hay bận tâm đến quyền lợi jus trium liberorum như nhiều người La Mã – những kẻ chỉ kết hôn và sinh con vì những đặc quyền mà nó mang lại, chứ không phải để có người thừa kế, mà là để đủ điều kiện tự kế vị các sản nghiệp. Hơn thế nữa, con đực không giao phối với con con cái vào mọi thời điểm; bởi mục đích của nó không phải là khoái lạc mà là sự sinh sản: thế nên vào mùa xuân, thời điểm thích hợp nhất cho những cuộc đôi lứa ấy, con cái với dáng vẻ phục tùng và dịu dàng liền thu hút con đực bằng một thể chất tuyệt đẹp, khi nó vừa bước ra từ những giọt sương và đồng cỏ tươi non; và khi mang thai, nó kín đáo lui về, suy tính cho sự ra đời và sự an toàn của đàn con. Chúng ta không thể mô tả đầy đủ tất cả những điều này, nhưng mọi loài vật đều bày tỏ tình yêu thương, sự trù liệu, sức chịu đựng và lòng vị tha đối với con non của chúng. Chúng ta ca tụng loài ong là khôn ngoan, và ca ngợi việc chúng "tạo ra thứ mật vàng", ca tụng nó vì vị ngọt ngào đầy mê hoặc; nhưng lại bỏ quên sự khôn ngoan và tài tình của các sinh vật khác, cả về việc sinh nở lẫn nuôi nấng con cái. Chẳng hạn, con chim bói cá sau khi thụ tinh liền đan tổ bằng gai của loài nhím biển, tạo cho nó hình dáng tròn và thuôn dài như chiếc giỏ của người đánh cá; và sau khi khéo léo đan cài chúng lại thật chặt, nó đem ngâm vào sóng biển để bề mặt tổ được chống thấm nước nhờ thứ nước vỗ và chất kết dính ấy, đến nỗi ngay cả sắt hay đá cũng khó lòng phá vỡ. Và điều kỳ diệu hơn nữa là, miệng tổ được điều chỉnh cân đối đến mức phù hợp với hình dáng và kích thước của chim bói cá, sao cho không một con thú nào dù lớn hơn hay nhỏ hơn có thể lọt vào; người ta còn nói rằng nó không để nước biển, hay thậm chí những sinh vật nhỏ nhất lọt vào. Và loài mèo, khi sinh nở, thường rất hay để mèo con ra ngoài kiếm ăn, rồi lại đón chúng trở vào trong cơ thể mình. Và con gấu, một loài thú dữ tợn và xấu xí nhất, sinh con ra khi hãy còn chưa nên hình nên dạng hay khớp xương, rồi dùng chiếc lưỡi của mình như một công cụ để nhào nặn các đường nét, tựa hồ như nó ban cả hình hài lẫn sự sống cho giòng giống của mình. Và con sư tử trong sử thi Homer, "kẻ bị thợ săn chặn lối trong rừng cùng bầy con, hân hoan trong sức mạnh, cau mày đến mức che khuất cả đôi mắt", há chẳng phải nó đang định thương lượng với những kẻ thợ săn vì bầy con của mình đó sao? Vì nhìn chung, tình yêu thương dành cho con cái khiến những kẻ nhút nhát trở nên dũng cảm, những kẻ lười biếng trở nên năng nổ, và những kẻ tham lam trở nên vị tha. Và thế là con chim trong sử thi Homer, nuôi nấng con mình "bằng chiếc mỏ, với bất cứ thứ gì nó săn được, dẫu cho bản thân có phải chịu cảnh túng thiếu", đã nuôi dưỡng con cái bằng chính cơn đói của mình, và khi thức ăn đã đến sát cổ họng, nó liền kìm lại, ngậm chặt trong miệng để không vô tình nuốt mất. "Và một con chó cái canh chừng bầy con mềm mại, sủa vang trước kẻ lạ, và khao khát cuộc chiến", biến nỗi sợ hãi vì con cái thành một thứ giận dữ thứ hai. Và những con gà gô khi bị săn đuổi cùng bầy con liền để chúng bay đi, và nhằm mưu cầu sự an toàn cho con, chính chúng lại bay sát rạt những kẻ thể thao đến mức suýt bị bắt, rồi quay vòng lại, tiếp tục bay ngược về để nhóm thợ săn nuôi hy vọng bắt được mình, cho đến tận khi, nhờ lo liệu như thế cho sự an toàn của con cái, chúng dẫn dụ những kẻ thợ săn đi một đoạn đường dài. Còn về loài gà, chúng ta thấy mỗi ngày chúng chăm sóc bầy gà con ra sao, rũ đôi cánh che chở cho con này, để con khác leo lên lưng, hoặc bất cứ đâu trên mình, và cục tác vì vui sướng suốt quãng thời gian ấy; và dẫu chúng có bay trốn khỏi chó hay loài rồng khi chỉ lo sợ cho bản thân, nhưng nếu lo sợ cho bầy con, chúng sẽ hiên ngang trụ lại và chiến đấu anh dũng. Phải chăng chúng ta nên cho rằng tự nhiên chỉ cấy những bản năng này vào loài gia cầm, chó và gấu, với tâm trạng lo lắng chỉ cho con cái của chúng, cốt để làm nhục chúng ta – những kẻ phàm trần – và bôi nhọ danh tiếng của chúng ta? Khi xem xét những tấm gương này để noi theo, trong khi sự ô nhục đáng lẽ phải thuộc về sự vô nhân tính của chúng ta, bởi chỉ có loài người mới bị cáo buộc là không có tình yêu thương vô vị lợi, và không biết cách yêu thương ngoại trừ vì tư lợi. Vì câu thơ ấy rất được ngưỡng mộ trong các nhà hát, "Con người chỉ yêu con người vì phần thưởng", và đó là quan điểm của Epicurus, kẻ cho rằng người cha yêu con trai, người mẹ yêu con mình, và lũ trẻ yêu cha mẹ cũng vì điều đó. Trái lại, nếu muông thú có thể hiểu được lời nói, và nếu ai đó đưa ngựa, bò, chó và chim chóc vào một sân khấu chung, rồi thay đổi câu nói ấy thành "cả chó cũng không yêu con chúng, ngựa không yêu ngựa con, chim không yêu chim non, vì tư lợi, mà là hoàn toàn vô tư và theo tự nhiên", thì nó sẽ được công nhận bởi tình cảm của tất cả bọn chúng rằng đó là một chân lý. Ôi lạy Chúa vĩ đại, thật hổ thẹn biết bao khi việc sinh nở, đau đớn và hoài thai lại hoàn toàn miễn phí và thuần túy theo tự nhiên ở loài vật, trong khi ở loài người chúng lại chỉ là những giao dịch vụ lợi thuần túy!

§ iii. Nhưng một lời khẳng định như thế không hề đúng đắn hay đáng tin cậy. Bởi giống như tự nhiên, ở những loài cây mọc hoang như nho dại, vả dại hay ô liu dại, làm cho trái của chúng trở nên khiếm khuyết và kém xa trái của những loài cây được vun trồng, thì ngài cũng ban cho loài vật một thứ tình cảm khiếm khuyết dành cho đồng loại, một thứ tình cảm không mang dấu ấn của công lý cũng chẳng vượt quá giới hạn của sự tiện lợi; trong khi đối với con người – một loài sinh vật có lý trí và sống xã hội, ngài đã dạy cho công lý và luật pháp, lòng kính trọng thần linh, việc xây dựng các thành phố, lòng nhân ái, và đã đóng góp những hạt giống cao cả, tốt đẹp và đắc lực của tất cả những điều ấy vào tình yêu thương con cái, qua đó tuân theo chính những nguyên tố đầu tiên được tìm thấy trong cấu trúc của cơ thể. Bởi tự nhiên ở đâu cũng hoàn mỹ, tài tình và trọn vẹn, và mượn lời của Erasistratus, không hề có chút phô trương rẻ tiền nào; nhưng người ta không thể mô tả đầy đủ tất cả những tiến trình gắn liền với việc sinh nở, và có lẽ cũng không mấy đàng hoàng khi soi mói quá kỹ những vấn đề thầm kín ấy, hay kể lể quá tỉ mỉ tất cả sự kỳ diệu tài tình của chúng. Thế nhưng, sự sắp đặt và phân phối sữa của tự nhiên thôi cũng đủ để chứng minh sự quan tâm và trù liệu tuyệt vời của ngài. Bởi tất cả lượng máu thừa ở phụ nữ, thứ do sự uể oải và mỏng manh của tinh thần mà nổi lên bề mặt rồi áp bức họ, đã được tự nhiên trang bị cho một chiếc van an toàn nằm ở kinh nguyệt, giúp làm dịu và thanh lọc phần cơ thể còn lại, đồng thời chuẩn bị cho tử cung sẵn sàng thụ thai vào đúng mùa. Nhưng sau khi thụ thai, tự nhiên chặn đứng kinh nguyệt, kìm hãm dòng chảy của máu, dùng nó làm dưỡng chất cho đứa trẻ trong bụng, cho đến khi thời điểm chào đời đến và nó đòi hỏi một loại thức ăn khác. Ở giai đoạn này, dòng máu được biến đổi một cách vô cùng tài tình thành nguồn sữa cung cấp, không tản mác khắp cơ thể, mà tập trung bên ngoài ở hai bầu vú, để đứa trẻ có thể dùng miệng bú lấy thứ dưỡng chất dịu ngọt và vỗ về ấy. Thế nhưng, tất cả những tiến trình đa dạng ấy của tự nhiên, toàn bộ nền kinh tế ấy, toàn bộ sự trù liệu ấy, sẽ trở nên vô ích nếu tự nhiên không cấy vào lòng những người mẹ tình yêu thương con cái và sự lo lắng cho hạnh phúc của chúng.

"Bởi trong vạn vật

Thở hay bò trên mặt đất, loài người là kẻ khốn cùng nhất."

Và những lời của nhà thơ đặc biệt ứng nghiệm đối với một đứa trẻ sơ sinh. Bởi chẳng có gì khiếm khuyết, bất lực, trần trụi, vô hình thù, nhếch nhác cho bằng một đứa trẻ sơ sinh: sinh linh mà gần như chỉ có tự nhiên mới ban cho một lối ra không tinh khiết để chào đón ánh sáng ban ngày: mình đẫm máu me, đầy những thứ ô uế, trông giống một kẻ bị sát hại hơn là được sinh ra: một sinh linh mà chẳng ai thèm chạm vào, bế lên, hôn hít hay ôm ấp, nếu không vì tình mẫu tử tự nhiên. Và đó là lý do tại sao tất cả các loài vật đều có bầu vú ở dưới bụng, chỉ riêng phụ nữ mới có ngực ở phần trên cơ thể, để họ có thể nâng những đứa con của mình lên mà hôn hít, ru hời và ve vả: thấy rằng việc mang thai và nuôi dưỡng con cái của họ không xuất phát từ sự bắt buộc mà từ tình yêu thương.

§ iv. Hãy chuyển câu hỏi này về với những cư dân cổ xưa của trái đất, về những người mẹ và người cha đầu tiên. Chẳng có đạo luật nào ra lệnh cho họ phải có gia đình, chẳng có kỳ vọng về lợi lộc hay sự đền đáp nào có thể thu được từ chúng. Tôi phải nói rằng những người mẹ có lẽ sẽ thù hằn và nuôi lòng oán giận với những đứa con của mình, bởi sự nguy hiểm và đau đớn tột cùng khi vượt cạn. Và phụ nữ thường ngâm nga những câu thơ rằng: "Khi những cơn đau nhói của việc vượt cạn ập đến người phụ nữ mang thai, khi ấy liền đến cứu giúp nàng là các nữ thần Ilithyiæ – những người giúp đỡ phụ nữ trong cơn sinh nở khó nhọc, những người con gái của Hera, các nữ thần của sự đau đẻ", vốn không phải do Homer viết ra, mà bởi một tín đồ nào đó của Homer từng là mẹ, hoặc thậm chí đang trong cơn quằn quại vượt cạn lúc bấy giờ, và là kẻ cảm nhận vô cùng sống động nỗi đau nhói trong tử cung mình. Song tình yêu thương con cái do tự nhiên cấy vào lòng, vẫn lay động và chi phối người mẹ ngay cả lúc ấy: ngay giữa đỉnh điểm của cơn quằn quại, nàng không hề bỏ mặc hay trốn chạy đứa con, mà quay sang nhìn nó, mỉm cười với nó, bế nó lên và âu yếm nó, dẫu nàng chẳng thu được chút khoais lạc hay ích lợi nào từ nó, mà chỉ đón nhận nó trong đau đớn và muộn phiền, "sưởi ấm và nâng niu nó trong những lớp khăn tã, với sự chăm chỉ không ngơi nghỉ cả ngày lẫn đêm". Nào họ có hy vọng về lợi lộc hay ưu đãi gì vào những ngày ấy? thậm chí ngay cả bây giờ thì sao? vì những hy vọng của các bậc làm cha mẹ vốn vô thường, và phải chờ đợi đằng đẵng lâu dài. Kẻ trồng cây dây leo vào tiết xuân phân, sẽ gặt hái mùa màng vào tiết thu phân; kẻ gieo lúa mì khi các chòm sao Pleiads lặn, sẽ gặt nó khi chúng mọc lên; gia súc, ngựa và chim chóc sinh ra sản phẩm có thể dùng được ngay; trong khi việc nuôi dưỡng con cái của con người thì nhọc nhằn, sự lớn khôn thì chậm chạp; và vì sự xuất chúng nở muộn, hầu hết các bậc cha mẹ đều qua đời trước khi con trai họ đạt được danh tiếng. Neocles đã không sống để chứng kiến chiến thắng của Themistocles tại Salamis, Miltiades cũng không thấy chiến thắng của Cimon tại Eurymedon, Xanthippus chưa từng nghe Pericles diễn thuyết, Aristo chưa từng nghe Plato luận bàn triết lý, và cha của họ cũng chẳng hề hay biết về những khải hoàn của Euripides và Sophocles. Họ chỉ nghe con cái mình nói năng lắp bắp và ngọng nghịu từng âm tiết, những bậc cha mẹ tội nghiệp ấy đã phải chứng kiến lỗi lầm của con mình trong những cuộc ăn chơi trác táng, chè chén và tình ái, để rồi trong tất cả những câu thơ của Evenus, chỉ có câu ấy là được ghi nhớ và nhắc lại nhiều nhất: "đối với người cha, một đứa con trai luôn là nguyên nhân gây ra nỗi sợ hãi hoặc đau khổ." Thế nhưng, các bậc cha mẹ vẫn không ngừng nuôi nấng những đứa con trai, ngay cả khi họ ít cần đến chúng nhất. Bởi thật nực cười khi cho rằng người giàu, khi có con trai, lại dâng tế và vui mừng vì họ sẽ có người chăm sóc và chôn cất mình; trừ phi quả thật họ nuôi con vì thiếu người thừa kế; cứ như thể người ta không thể tìm thấy hay bắt gặp bất kỳ ai sẵn sàng nhận tài sản của kẻ khác! Chà, cát trên bờ biển, bụi đất, và đôi cánh của những loài chim với muôn tiếng hót, còn ít hơn số lượng những kẻ khát khao làm người thừa kế. Bởi giả sử Danaus – người cha của năm mươi người con gái – mà không có con, ông ta đã có nhiều người thừa kế hơn, và với một tinh thần khác biệt. Vì những người con trai chẳng có lòng biết ơn, sự kính trọng hay tôn kính nào đối với di sản; mà coi đó như một món nợ; trong khi những tiếng la ó của người lạ mà bạn nghe thấy xung quanh người đàn ông không con, lại giống như những câu thơ trong vở kịch: "Hỡi Nhân dân, trước tiên hãy tắm rửa, sau một phán quyết tại tòa, rồi ăn, uống, ngấu nghiến, nhận lấy đồng ba obol." Và những gì Euripides đã nói: "Tiền bạc tìm kiếm bạn bè cho con người, và có quyền lực lớn nhất giữa nhân loại," không chỉ là một chân lý chung, mà còn đặc biệt đúng trong trường hợp của kẻ không con. Đó là những người được người giàu mời thiết tiệc, là những kẻ được các bậc quyền quý săn đón, chỉ có họ mới được các nhà hùng biện phục vụ miễn phí. "Một nhân vật quyền lực là kẻ giàu có, mà người thừa kế lại là một ẩn số." Dù sao đi nữa, điều đó đã khiến nhiều kẻ trở nên vô cùng được yêu mến và kính trọng, những người mà nếu có dù chỉ một đứa con thì sẽ trở thành kẻ không ai yêu và chẳng ra gì. Từ đó chúng ta thấy rằng chẳng có quyền lực hay lợi ích nào có thể thu được từ con cái, mà tình yêu thương dành cho chúng, ở cả loài người lẫn muông thú, đều xuất phát hoàn toàn từ tự nhiên.

§ v. Sẽ thế nào nếu tình cảm tự nhiên này, giống như nhiều đức tính khác, bị che khuất bởi sự đồi bại, hệt như một khu vườn bị hoang hóa bóp nghẹt? Phải chăng chúng ta sẽ nói rằng con người không tự nhiên yêu lấy chính mình, bởi nhiều kẻ tự cắt cổ hay gieo mình xuống vực thẳm? Chẳng phải Œdipus đã tự móc mắt mình đó sao? Và chẳng phải Hegesias bằng những bài diễn thuyết của mình đã khiến nhiều thính giả tự sát đó sao? "Vận mệnh có nhiều khía cạnh khác nhau." Nhưng tất cả những điều ấy đều là bệnh tật và u mê của tâm hồn, đẩy con người hành động trái với tự nhiên, mất đi lý trí; như chính con người cũng đã tự minh chứng để chống lại bản thân. Bởi nếu một con lợn nái tàn sát một con trong bầy con của nó, hay một con chó cái cắn chết một con trong đàn con, loài người sẽ suy sụp và phiền muộn, coi đó là một điềm gấu, và dâng tế thần linh để xua tan bất kỳ hậu quả xấu nào, với lập luận rằng việc yêu thương và trân trọng con cái là bản chất của tất cả mọi người, còn việc tiêu diệt chúng là trái tự nhiên. Bởi cũng giống như trong các mỏ quặng, vàng vẫn nổi bật dẫu có bị trộn lẫn với đất đai, thì tự nhiên vẫn biểu lộ rõ ràng tình yêu thương con cái ngay cả trong những trường hợp mang thói quen và tình cảm sai lầm. Bởi khi người nghèo không nuôi dưỡng con cái của mình, đó là vì nỗi sợ rằng nếu nuôi chúng khôn lớn trưởng thành, chúng sẽ trở nên nô lệ hơn mức cần thiết, có ít học thức, và bị tước đoạt mọi lợi thế; vì thế, khi coi nghèo đói là tệ hại nhất trong mọi tệ hại, họ không đành lòng trút nó lên những đứa con của mình, cũng giống như khi họ mắc phải một căn bệnh hiểm nghèo nào đó vậy.