[§ i.] Vài loài thực vật mọc trên mặt đất vốn có bản tính hoang dã, cằn cỗi và gây hại cho sự phát triển của hạt giống cũng như cây trồng, thế nhưng những người làm vườn lại xem chúng không phải là dấu hiệu của một mảnh đất xấu mà là của một vùng đất màu mỡ, phì nhiêu; tương tự như vậy, có những tâm tư tình cảm trong tâm hồn tuy không tốt lành gì, nhưng lại giống như những chồi non nảy ra từ một bản tính tốt, một bản tính có thể trở nên tốt đẹp hơn nhờ những lời khuyên nhủ khôn ngoan. Trong số đó, tôi xếp tính rụt rè vào loại này; bản thân nó không phải là một dấu hiệu tồi, dù nó thường tạo cơ hội cho thói hư tật xấu. Bởi vì những kẻ có lòng hổ thẹn thường sa ngã vào cùng những thói quá khích giống như những kẻ trơ trẽn, nhưng ngặt một nỗi là họ cảm thấy đau đớn, dằn vặt vì những điều đó, chứ không hề lấy làm thích thú như những kẻ kia. Kẻ trơ trẽn thì hoàn toàn dửng dưng trước những điều ô nhục, trong khi người có lòng hổ thẹn lại dễ dàng bị tổn thương ngay cả trước vẻ bề ngoài của nó. Tính rụt rè thực chất là sự thái quá của lòng hổ thẹn. Và vì thế, người ta gọi đó là nét mặt e thẹn, bởi vì khuôn mặt thể hiện những đổi thay trong tâm trí. Giống như sự sầu khổ được định nghĩa là nỗi buồn khiến con người ta phải cúi gằm mặt xuống đất, thì sự e thẹn chính là nỗi rụt rè không dám nhìn thẳng vào mặt người khác. Thế nên nhà hùng biện mới nói rằng kẻ trơ trẽn trong mắt hắn chẳng có con ngươi mà chỉ có những ả đĩ điếm. Ngược lại, người hay thẹn thùng lại bộc lộ sự tinh tế và mềm yếu của tâm hồn qua nét mặt, đồng thời ngụy trang cho sự yếu đuối vốn khiến họ dễ dàng thất bại trước những kẻ trơ trẽn bằng cái tên gọi lòng khiêm nhường. Cato từng nói rằng ông quý mến những thiếu niên đỏ mặt hơn là những kẻ tái mặt, qua đó ngầm dạy chúng ta rằng nên sợ sự quở trách hơn là sự nhọc nhằn, sợ sự nghi kỵ hơn là hiểm nguy. Dù vậy, chúng ta vẫn phải tránh sự nhút nhát quá mức và nỗi sợ hãi sự chê bai, bởi vì rất nhiều kẻ đã trở thành hèn nhát và từ bỏ những dự định cao cả, chủ yếu là vì sợ mang tiếng xấu hơn là vì sợ những hiểm nguy phải đương đầu, vốn là vì họ không thể chịu đựng được tai tiếng.

[§ ii.] Cũng như chúng ta không được phớt lờ sự yếu đuối của họ, chúng ta lại càng không được ca ngợi sự dửng dưng cứng nhắc và bướng bỉnh đó, thứ "sự liều lĩnh và cuồng nhiệt muốn lao đầu vào bất cứ đâu, trông giống như lòng dũng cảm của loài chó nơi Anaxarchus." Nhưng chúng ta phải khéo léo dung hòa cả hai thái cực ấy, sao cho vừa gạt bỏ được sự trơ trẽn của tính ngoan cố, lại vừa khắc phục được sự yếu đuối của lòng rụt rè quá mức; bởi vì việc chữa trị căn bệnh này

quả là khó khăn, và việc sửa đổi những thói hư tật xấu ấy không phải là không nguy hiểm. Giống như người làm vườn, khi nhổ bỏ một loại cỏ dại hoang dã và vô tích sự nào đó, anh ta lập tức cắm mạnh cuốc xuống đất và bứng nó lên tận gốc, hoặc thiêu rụi nó bằng lửa, nhưng nếu phải chăm sóc một giàn nho cần cắt tỉa, một cây táo hay cây ô-liu, anh ta lại vô cùng cẩn trọng đưa tay vào vì sợ làm tổn thương bất kỳ phần lành lặn nào; thì nhà hiền triết cũng vậy, khi nhổ bỏ khỏi tâm hồn người thanh niên thứ cỏ dại đê hèn và khó trị là lòng ganh tị, hay tính tham lam bất hợp thời, hoặc khi cắt bỏ tình yêu dục vọng thái quá, ông có thể băng bó, rạch lấy máu, tạo ra những vết thương sâu và để lại sẹo: nhưng nếu ông phải dùng lý trí như một phương thuốc chữa trị cho một phần mềm mại và tế nhị của tâm hồn, chẳng hạn như tính rụt rè và e thẹn, ông phải hết sức cẩn thận để không vô tình nhổ luôn cả lòng khiêm nhường. Bởi vì các vú nuôi khi kỳ cọ vết bẩn cho trẻ nhỏ đôi khi làm rách cả da thịt và tra tấn chúng. Do đó, chúng ta không nên vì muốn gột bỏ tính rụt rè của giới trẻ mà khiến họ trở nên quá mức bất cẩn và ngạo mạn; nhưng giống như những người phá bỏ những ngôi nhà nằm sát các ngôi đền thường phải chống đỡ những phần tường lân cận, cũng vậy, khi tìm cách loại bỏ tính rụt rè, chúng ta không được triệt tiêu cùng với nó những đức tính vốn gần gũi với nó, như lòng khiêm nhường, tính ôn hòa và sự điềm đạm, những thứ giúp nó len lỏi và trở thành một phần trong tính cách con người, vuốt ve kẻ hay thẹn thùng rằng bản thân hắn có một bản tính lịch thiệp, nhã nhặn và cởi mở, chứ không hề cứng nhắc như đá tảng hay bướng bỉnh. Và thế là phái khắc kỷ từ buổi đầu đã dùng lời lẽ để phân biệt sự hổ thẹn và tính rụt rè với lòng khiêm nhường, để tránh việc dùng chung tên gọi mà tạo cơ hội cho thói xấu gây hại. Nhưng xin phép cho chúng ta được dùng các từ ngữ này một cách hoán đổi cho nhau, phỏng theo tấm gương của Homer. Bởi vì ông đã nói rằng,

"Lòng khiêm nhường vừa mang lại tai hại vừa mang lại điều tốt lành cho con người;"

và ông đã rất khôn ngoan khi nhắc đến tác hại của nó trước tiên. Bởi vì nó chỉ trở nên có lợi khi lý trí kìm hãm sự thái quá của nó và thu hẹp nó lại ở mức độ chừng mực.

[§ iii.] Trước hết, kẻ nào mắc chứng rụt rè phải tự thuyết phục bản thân rằng mình đang mang một căn bệnh có hại, và không có thứ gì gây hại

lại có thể tốt đẹp được: hắn ta cũng không được phép để cho người ta nịnh nót và ve vãn bằng những lời ca tụng kiểu như hắn là một anh chàng dễ thương và vui tính thay vì được gọi là kẻ cao thượng, đàng hoàng và công chính; cũng không được giống như Pegasus trong các vở kịch của Euripides, kẻ "đã cúi gập và khom mình thấp hơn mong muốn" để cõng vị chủ tướng Bellerophon trên lưng, hắn không được phép tự hạ thấp mình và đáp ứng bất kỳ ân huệ nào người ta đòi hỏi, chỉ vì sợ bị mang tiếng là kẻ cứng nhắc và bất lương. Người ta kể rằng vua Bocchoris xứ Ai Cập, vốn có bản tính vô cùng nghiêm khắc, từng được nữ thần Isis cử cho một con rắn hổ mang quấn quanh đầu và che bóng mát cho từ phía trên, để ông có thể phán xử một cách công minh. Ngược lại, tính rụt rè, giống như một gánh nặng đè lên những kẻ rệu rã và yếu đuối, vì không dám từ chối hay phản bác bất kỳ ai, đã khiến các bồi thẩm đoàn đưa ra những phán quyết bất công, khiến các nhà tư vấn phải ngậm miệng làm thinh, và khiến con người ta phải nói cũng như làm rất nhiều điều trái với ý muốn của mình; và vì thế, kẻ cứng đầu nhất luôn nắm quyền cai quản những kẻ như vậy, bởi sự trơ trẽn của chính hắn đã lấn át lòng khiêm nhường của họ. Do đó, tính rụt rè, giống như một vùng đất mềm và dốc, không thể đẩy lùi hay ngăn chặn bất kỳ cuộc tấn công nào, nên hoàn toàn phơi bày trước những hành vi và dục vọng đáng hổ thẹn nhất. Đó là một người giám hộ tồi tệ cho tuổi trẻ, giống như Brutus từng nói rằng ông không cho rằng một kẻ đã trải qua tuổi trẻ một cách tốt đẹp nếu hắn chưa học được cách nói Không. Đó là một người quản gia tồi cho phòng tân hôn và khuê phòng của phụ nữ, giống như người vợ ngoại tình hối hận trong vở kịch của Sophocles từng nói với kẻ quyến rũ mình rằng,

"Chính anh đã thuyết phục và dỗ dành tôi sa ngã."

Thế là tính rụt rè, một khi đã bị thói xấu quyến rũ trước tiên, liền để cho thành trì của mình bỏ ngỏ, không rào chắn, không phòng thủ và phơi bày trước các cuộc tấn công. Người ta dùng quà cáp để bẫy những bản tính tồi tệ, nhưng bằng sự thuyết phục và lợi dụng tính rụt rè của họ, người ta thường quyến rũ cả những người phụ nữ đoan trang. Tôi xin bỏ qua những tổn hại gây ra cho công việc thế gian do tính rụt rè khiến con người ta cả nể cho những kẻ đáng ngờ vay tiền, và đứng ra bảo lãnh trái với mong muốn của mình, bởi vì mặc dù họ luôn ca ngợi câu nói "Làm kẻ bảo lãnh, rắc rối liền kề", họ lại chẳng thể áp dụng nó khi việc đến nước chân tường.

[§ iv.] Sẽ không dễ dàng gì để kể hết căn bệnh này đã tàn phá bao nhiêu sinh mạng. Khi Creon nói với Medea rằng,

"Thưa phu nhân, thà chuốc lấy sự căm ghét của bà lúc này,

Còn hơn để sự mềm yếu của tôi khiến tôi phải rên siết về sau,"

ông đã thốt ra một châm ngôn mang ý nghĩa sâu xa cho người khác; bởi vì chính bản thân ông cũng bị khuất phục bởi tính rụt rè của mình, để rồi rộng lượng ban cho bà ta thêm một ngày hạn, và qua đó tự tay hủy hoại gia đình mình. Và một số người, khi nghi ngờ có mưu sát hoặc đầu độc, đã thất bại trong việc thực hiện các biện pháp phòng ngừa an toàn cũng chính vì điều này. Đó là cái chết của Dion, người vốn không hề mù mờ trước việc Callippus đang âm mưu chống lại mình, nhưng lại cảm thấy xấu hổ khi phải đề phòng một người bạn kiêm chủ nhà của mình. Tương tự như vậy, Antipater, con trai của Cassander, sau khi mời Demetrios đến dùng bữa tối, và được người này mời lại vào ngày hôm sau, đã cảm thấy ngượng ngùng khi phải nghi ngờ người khác trong khi chính bản thân mình từng được tin tưởng, thế là ông ta vẫn đến, để rồi bị cắt cổ ngay sau bữa tiệc tối. Và Polysperchon từng hứa với Cassander một trăm nén bạc để đổi lấy cái mạng của Hercules, con trai của Alexander và Barsine, bèn mời cậu thiếu niên đến dùng bữa tối; nhưng vì cậu thiếu niên linh cảm được sự chẳng lành và tỏ ra sợ hãi lời mời đó, lấy cớ là sức khỏe không được tốt, Polysperchon liền đến gặp tận nơi và nói với cậu ta rằng: "Hỡi chàng trai trẻ, hãy noi gương bản tính tốt lương và lòng nhân hậu của cha mình đối với bạn hữu, trừ phi ngươi thực sự sợ rằng chúng ta đang âm mưu hại ngươi." Cậu thanh niên cảm thấy xấu hổ không dám từ chối thêm nữa nên đã đi theo ông ta, để rồi bị vài kẻ có mặt trong bữa tiệc siết cổ chết ngắt. Thế nên câu thơ của Hesiod rằng,

"Hãy mời bạn bè đến dự tiệc, chứ đừng mời kẻ thù,"

không hề nực cười như một số kẻ vẫn tưởng, cũng không phải là một lời khuyên ngu ngốc, mà là một lời khuyên vô cùng khôn ngoan. Đừng tỏ ra e thẹn đối với kẻ thù, và đừng vội cho rằng hắn đáng tin cậy, dẫu bề ngoài hắn có vẻ là như vậy. Bởi vì nếu ngươi mời người ta thì ngươi sẽ được mời lại, và nếu ngươi thết đãi người khác thì ngươi cũng sẽ được thết đãi lại đến mức tổn hại thân mình, một khi ngươi để cho cái gọi là sự cẩn trọng của bản thân bị làm cho suy yếu bởi nỗi hổ thẹn.

[§ v.] Vì căn bệnh này là nguyên nhân gây ra vô vàn rắc rối, chúng ta phải tìm cách tận diệt nó bằng những nỗ lực bền bỉ, bắt đầu trước tiên, như người ta vẫn thường làm trong các vấn đề khác, bằng những điều nhỏ nhặt và dễ dàng. Chẳng hạn, nếu có ai mời bạn nâng ly uống cùng trong một bữa tiệc khi bạn đã uống đủ rồi, đừng tỏ ra rụt rè hay cố ép mình làm trái tự nhiên, mà hãy

đặt chén xuống mà không uống nữa. Lại nữa, nếu có kẻ khác thách bạn chơi súc sắc trong lúc men say chè chén, đừng tỏ ra e thẹn hay sợ bị chế giễu, mà hãy bắt chước Xenophanes; khi bị Lasus xứ Hermione chê cười là hèn nhát vì từ chối chơi súc sắc cùng, ông đã thẳng thắn thừa nhận rằng mình thực sự rất nhát gan và không hề có chút can đảm nào cho những việc đê tiện. Lại nữa, nếu bạn gặp một kẻ lắm lời cứ bám lấy và làm phiền bạn, đừng e dè ngượng ngùng, mà hãy tìm cách trốn quắt hắn đi, rảo bước cho nhanh và tiếp tục thực hiện công việc của mình. Bởi vì những lần tránh né và từ chối như thế, giúp bạn rèn luyện thói quen vượt qua sự rụt rè trong những việc nhỏ, sẽ chuẩn bị cho bạn sẵn sàng đối phó với những tình huống lớn lao hơn. Và nhân đây, thật tốt biết bao khi nhắc lại một nhận xét của Demosthenes. Khi người Athens chuẩn bị đến giúp đỡ Harpalus và gây chiến với Alexander, thì bất ngờ người ta nhìn thấy Philoxenus, đô đốc của Alexander, xuất hiện ngoài khơi xa. Giữa lúc quần chúng vô cùng hoảng sợ và cứng họng vì khiếp đảm, Demosthenes đã lên tiếng: "Họ sẽ làm gì khi trông thấy mặt trời, nếu ngay cả việc đối mặt với một ngọn đèn mà họ còn chẳng dám ngước nhìn lên?" Thế thì bạn sẽ làm gì trong những trọng đại, khi nhà vua đưa ra yêu cầu hoặc dân chúng đến quấy rầy bạn, nếu ngay cả việc từ chối chén rượu khi bạn bè nài nỉ, hay việc né tránh sự quấy rầy của một kẻ ba hoa mà bạn còn không làm nổi, lại để cho kẻ tầm phào đó phung phí toàn bộ thời gian của bạn, chỉ vì không đủ dũng khí để nói rằng: "Tôi sẽ gặp anh vào lúc khác, bây giờ tôi không rảnh"?

[§ vi.] Hơn nữa, việc sử dụng và rèn luyện thói quen kiềm chế sự rụt rè trong những chuyện nhỏ nhặt, không quan trọng cũng mang lại lợi thế đối với vấn đề ca ngợi. Chẳng hạn, nếu nghệ sĩ chơi đàn lia của một người bạn hát rất tệ trong một bữa tiệc rượu, hoặc một diễn viên được thuê với giá cao ngất ngưởng lại đang băm nát các vở kịch của Menander, và phần lớn những người có mặt đều vỗ tay hoan hô, tôi thấy việc ngồi lắng nghe trong im lặng, không hùa theo cái thói kém cỏi là ca ngợi trái với lương tâm của mình chẳng có gì là khó khăn hay bất lịch sự cả. Bởi vì nếu trong những chuyện như thế mà bạn còn không làm chủ được bản thân, thì bạn sẽ hành xử ra sao khi người bạn của bạn đọc một bài thơ dở tệ, hay lớn tiếng ngâm nga một bài diễn văn được viết một cách ngu ng ngốc và lố bịch? Chắc chắn bạn sẽ cất lời ca ngợi và hùa theo bọn nịnh hót để vỗ tay thật lớn rồi. Nhưng rồi bằng cách nào mà bạn có thể

chỉ trích người bạn của mình nếu anh ta phạm sai lầm trong công việc làm ăn? Làm sao bạn có thể uốn nắn anh ta, nếu anh ta hành xử không đúng mực liên quan đến một chức vụ công quyền, chuyện hôn nhân, hay việc nước? Bởi vì quả thực tôi không thể đồng tình với câu nói của Pericles khi trả lời một người bạn nài nỉ ông làm chứng gian giúp mình dẫu có phải thề gian đi nữa: "Tôi chỉ làm bạn với anh cho đến sát bàn thờ mà thôi." Ông ấy đã đi quá giới hạn mất rồi. Nhưng kẻ nào đã sớm tập cho mình thói quen không bao giờ đi ngược lại với lương tâm khi khen ngợi một diễn giả, vỗ tay cho một ca sĩ, hay cười nhạo một tên hề ngu ngốc, thì sẽ không bao giờ đẩy mọi chuyện đi xa đến mức ấy, cũng sẽ không bao giờ thốt lên với một kẻ trơ trẽn trong những hoàn cảnh tương tự rằng: "Hãy thề thay cho tôi đi, hãy làm chứng gian cho tôi đi, hãy đưa ra một phán quyết bất công đi."

[§ vii.] Tương tự như vậy, chúng ta cũng phải biết từ chối những kẻ muốn vay mượn tiền bạc của mình, bắt nguồn từ việc đã quen nói Không trong những chuyện nhỏ nhặt và dễ từ chối. Thế nên Archelaus, vua xứ Macedonia, khi được một kẻ nghĩ rằng "Hãy nhận lấy từ ngữ đẹp đẽ nhất trong ngôn ngữ này" đến xin một chiếc cốc bằng vàng trong bữa tiệc, đã ra lệnh cho một người hầu đưa nó cho Euripides, đồng thời đăm đăm nhìn kẻ kia mà nói rằng: "Ngươi chỉ có tư cách cất lời xin chứ không xứng đáng nhận lấy, còn cậu ta thì xứng đáng được nhận mà chẳng cần phải mở lời xin xỏ." Bằng cách đó, ông đã để sự phán xét chứ không phải tính rụt rè làm trọng tài cho những món quà và ân huệ của mình. Thế mà chúng ta thường phớt lờ những người bạn vừa xứng đáng vừa đang cần giúp đỡ, lại đi ban phát cho những kẻ cứ bám lấy ta đòi hỏi một cách trơ trẽn, không phải vì thực sự muốn cho mà vì không đủ khả năng để thốt lên lời từ chối. Thế nên vị vua Antigonus lớn tuổi, khi thường xuyên bị Bion làm cho phiền lòng, từng nói: "Hãy ban cho Bion một nén bạc cùng với sự khốn cùng." Dẫu vậy, ông vẫn là người thông minh và tài trí nhất trong số các vị vua trong việc tống khứ những kẻ cứ bám riết đòi hỏi như thế. Chẳng hạn, có lần khi một tín đồ phái Khắc kỷ đến xin ông một đồng drachma, ông liền đáp: "Số tiền đó quá ít để một vị vua bố thí"; và khi tên tín đồ đó nài nỉ: "Vậy xin hãy cho tôi một nén bạc," ông liền chặn họng hắn ngay: "Số tiền đó quá lớn để một kẻ theo phái Khắc kỷ nhận lấy." Diogenes quả thực

từng đi khắp nơi xin tiền các bức tượng ở nơi công cộng, và khi mọi người tỏ vẻ kinh ngạc, ông bảo rằng mình đang luyện tập cách đối mặt với những lời từ chối. Và chúng ta cũng phải tự rèn luyện trong những chuyện nhỏ nhặt, tập dượt qua những điều vụn vặt, với mục đích là để có thể từ chối những kẻ cứ bám lấy đòi hỏi, hoặc những kẻ muốn nhận ơn huệ từ ta vào những lúc không thuận tiện, nhờ đó mà chúng ta có thể tránh được những lầm lỗi lớn lao. Bởi vì chẳng có ai, như Demosthenes từng nói, nếu phung phí tài nguyên của mình vào những việc không cần thiết, lại có thể còn dư dã của cải cho những nhu cầu thiết yếu. Và sự hổ thẹn của chúng ta sẽ càng tăng lên gấp bội, nếu chúng ta thiếu vắng những điều cao cả mà lại dư thừa những thứ tầm thường.

[§ viii.] Nhưng tính rụt rè không chỉ là một kẻ quản lý tiền bạc tồi tệ và thiếu suy nghĩ, mà trong những vấn đề quan trọng hơn, nó còn khiến chúng ta chối bỏ cả lẽ phải và sự khôn ngoan. Bởi vì khi lâm bệnh, chúng ta thường không chịu mời vị bác sĩ có tay nghề cao, chỉ vì e dè vị bác sĩ lâu đời trong gia đình; và thay vì chọn những người thầy giỏi nhất cho con cái mình, chúng ta lại chọn những kẻ cứ bám lấy ta nài nỉ; trong các vụ kiện tụng tại tòa, chúng ta thường từ chối sự giúp đỡ của một luật sư tài năng chỉ để chiều lòng con trai của một người bạn hay họ hàng nào đó, tạo cơ hội cho cậu ta trổ tài biện hộ trước tòa; và cuối cùng, bạn sẽ thấy rất nhiều kẻ tự xưng là triết gia theo phái Epicurus hay phái Khắc kỷ, không phải xuất phát từ sự lựa chọn hay niềm tin chín chắn, mà đơn giản chỉ vì tính rụt rè, muốn hùa theo quan điểm của bạn bè và người quen xung quanh. Đã thế thì ngay từ bây giờ, chúng ta hãy tập cho mình thói quen trong những việc nhỏ nhặt hằng ngày: không thuê một thợ hớt tóc hay thợ giặt nào đó chỉ vì cả nể, không trọ lại một quán ăn tồi tàn trong khi có quán tốt hơn ở ngay gần, chỉ vì chủ quán đã vài lần tỏ ra quá ư lịch sự với ta, mà vì lợi ích của việc rèn luyện thói quen, hãy luôn chọn điều tốt nhất ngay cả trong một việc nhỏ; giống như các môn đệ của trường phái Pythagoras từng rất cẩn trọng không bao giờ vắt chân trái lên chân chẵn, hay chọn một số chẵn thay vì số lẻ, dẫu cho mọi vấn đề khác có thế nào đi nữa. Chúng ta cũng phải tập thói quen, trong một buổi tế lễ, đám cưới hay bất kỳ buổi tiệc tùng nào tương tự, đừng vội mời kẻ cứ chạy sà lại chào hỏi ta đầu tiên, mà hãy mời người bạn thực sự hữu ích với ta. Bởi vì ai đã tự rèn luyện và tôi luyện bản thân được như thế thì sẽ rất khó bị đánh gục, thậm chí là vô địch trong những vấn đề lớn lao hơn.

[§ ix.] Thế là quá đủ cho việc rèn luyện. Và trong số những điều hữu ích cần suy ngẫm, điều đầu tiên là bài học nhắc nhở chúng ta rằng: mọi đam mê và bệnh hoạn của tâm hồn đều đi kèm chính xác với những thứ mà chúng ta tưởng rằng mình có thể né tránh nhờ vào chúng. Chẳng hạn, tiếng xấu thường xuất hiện do lòng ham mê danh vọng quá thái, nỗi đau đớn sinh ra từ sự ham mê khoái lạc, công việc ngập đầu là phần thưởng cho kẻ lười biếng, còn những kẻ hay tranh chấp thì thế nào cũng vướng vào những thất bại và thua kiện. Và tính rụt rè cũng vậy, nó mang số phận chạy trốn khỏi làn khói của tai tiếng để rồi tự lao đầu ngọn lửa của chính tai tiếng đó. Bởi vì những kẻ rụt rè, không dám thốt lên lời từ chối với những kẻ đang ép uổng họ, để rồi về sau lại cảm thấy xấu hổ trước những lời quở trách chính đáng, và vì sợ hãi những lời chê bai nhỏ nhặt, cuối cùng thường rước lấy sự ô nhục rành rành. Bởi vì nếu một người bạn đến vay tiền và vì tính rụt rè mà họ không tài nào từ chối được, thì chỉ một thời gian ngắn sau, họ sẽ bị bẽ mặt khi sự thật vỡ lở; hoặc nếu họ đã hứa giúp đỡ bạn bè trong một vụ kiện tụng, họ lại quay gót trốn tránh, cụp đuôi chạy dài vì khiếp sợ thế lực bên kia. Rất nhiều người, chỉ vì nể nang tính rụt rè mà đồng ý gả con gái hoặc em gái mình cho những mối hôn sự tồi tệ, cuối cùng đều buộc phải nuốt lời và hủy hôn.

[§ x.] Kẻ nào từng nói rằng toàn bộ cư dân châu Á đều là nô lệ cho một kẻ duy nhất chỉ vì họ không thể thốt nổi một âm tiết "Không", đó chỉ là lời nói đùa chứ không phải chuyện nghiêm túc; nhưng những kẻ rụt rè, dẫu không nói gì đi chăng nữa, chỉ cần nhướng mày hoặc hạ thấp lông mày xuống là cũng có thể từ chối vô số hành vi chiều chuộng khó chịu và phiền toái. Bởi vì Euripides có câu: "Sự im lặng chính là câu trả lời dành cho những kẻ khôn ngoan," nhưng chúng ta lại càng cần đến nó hơn khi đối phó với những kẻ thiếu suy nghĩ, bởi vì ta còn có thể nói chuyện phải quấy với người hiểu biết. Và quả thực, thật tốt khi luôn chuẩn bị sẵn sàng và thường xuyên nhẩm trong miệng những câu châm ngôn của hiền nhân để đối phó với những kẻ cứ nài nỉ ta, chẳng hạn như câu nói của Phocion đáp lại Antipater: "Anh không thể vừa coi tôi là bạn vừa bắt tôi làm kẻ nịnh hót được"; hoặc câu trả lời của ông đối với người dân Athens khi họ vỗ tay tán thưởng và giục ông đóng góp tiền cho một lễ hội: "Tôi cảm thấy xấu hổ nếu đóng góp bất cứ thứ gì cho các vị, chừng nào tôi chưa trả hết món nợ cho con người kia," vừa nói vừa chỉ tay về phía chủ nợ của mình là Callicles. Bởi vì, như Thucydides từng nói: "Thừa nhận sự nghèo khó của mình không phải là điều đáng hổ chẹn, nhưng cố chấp không tìm cách khắc phục nó mới chính là điều đáng hổ thẹn nhất." Nhưng kẻ nào vì ngu ngốc hoặc mềm yếu mà quá rụt rè chẳng dám nói với bất kỳ kẻ nào đang nài nỉ mình rằng:

"Hỡi người lạ, trong hang ta chẳng có một đồng bạc trắng nào,"

mà lại đi bảo lãnh cho hắn qua những lời hứa hẹn của mình, thì kết quả là:

"Hắn tự trói mình bằng những chiếc xiềng xích chẳng làm bằng đồng thau mà bằng nỗi hổ thẹn."

Thế nhưng Persæus, khi cho một người bạn vay tiền, đã đến nhờ một chủ ngân hàng ở nơi công cộng làm chứng cho giao dịch đó, có lẽ vì nhớ đến câu thơ của Hesiod:

"Dẫu là anh em ruột thịt, khi mỉm cười cũng hãy dắt theo người làm chứng."

Và khi người kia tỏ vẻ kinh ngạc và hỏi rằng: "Sao lại cần lắm những thủ tục pháp lý này thế, hỡi Persæus?", ông liền đáp: "À, quả thực là để tiền của tôi có thể được trả lại một cách êm thấm trong tình nghĩa bạn bè, và để tôi không phải dùng đến luật pháp mới đòi lại được." Bởi vì rất nhiều kẻ, lúc đầu vì quá rụt rè không dám đòi hỏi giấy tờ bảo đảm, về sau đành phải dắt nhau ra tòa và mất luôn cả bạn bè.

[§ xi.] Lại nữa, Plato khi gửi một bức thư giới thiệu Helicon xứ Cyzicus cho Dionysius, đã ca ngợi người mang thư là một người tốt bụng và ôn hòa, nhưng ở phần cuối bức thư, ông lại đính kèm câu này: "Tôi viết thư này cho ngài về một con người, bản chất vốn là một sinh vật dễ thay đổi." Nhưng Xenocrates, dẫu là một người có tính cách vô cùng cương trực, cũng từng bị thuyết phục bởi tính rụt rè của mình nên đã viết thư giới thiệu cho Polysperchon một kẻ hoàn toàn chẳng ra gì, xét theo diễn biến sau đó; bởi vì khi vị tướng người Macedonia chào đón hắn và hỏi xem hắn có cần tiền không, hắn liền mở miệng đòi ngay một nén bạc, và Polysperchon đã cho hắn thật, nhưng đồng thời cũng viết thư khuyên Xenocrates từ nay về sau nên cẩn trọng hơn trong việc chọn lựa những kẻ mà ông đem lòng giới thiệu. Thế nhưng Xenocrates vốn không biết rõ bản chất thực sự của tên đó; trái lại, phần lớn chúng ta ngày nay, dù biết rõ mười mươi rằng những kẻ này kẻ nọ là lũ đồi bại, thế mà vẫn cứ cấp giấy giới thiệu và tiền bạc cho chúng, vừa tự chuốc lấy tai họa cho mình, lại chẳng hề thu về được chút niềm vui nào như cách người ta tìm thấy khi ở bên bọn đĩ điếm và kẻ nịnh hót, mà thay vào đó lại cảm thấy bực bội, ghê tởm trước sự nài nỉ đã làm đảo lộn và bóp nghẹt lý trí của chính mình. Bởi vì câu thơ

"Ta thừa biết điều ta sắp làm đây là tồi tệ,"

áp dụng đặc biệt chính xác vào những kẻ cứ nài nỉ chúng ta, khi một người sắp sửa phải thốt lời thề gian, đưa ra một phán quyết bất công, bỏ phiếu cho một đạo luật bất hợp lý, hoặc đứng ra vay mượn tiền giùm cho một kẻ chẳng bao giờ có ý định trả lại.

[§ xii.] Và do đó, sự ăn năn hối hận bám đuổi theo tính rụt rè sát gót hơn bất kỳ thứ cảm xúc nào khác, và điều đó không phải xảy ra ở thì tương lai mà hiện diện ngay trong chính hành động ấy. Bởi vì chúng ta cảm thấy bực bội với chính mình ngay lúc trao đi món quà, cảm thấy hổ thẹn ngay khi thốt lời thề gian, chuốc lấy tiếng ác từ những lần biện hộ, và đỏ mặt tía tai khi nhận ra mình chẳng thể giữ nổi những lời hứa hẹn. Bởi vì thường thì, do không biết cách nói Không, chúng ta cứ hứa hẹn những điều bất khả thi cho những kẻ cứ bám lấy nài nỉ, chẳng hạn như những màn giới thiệu chốn triều đình, hay những buổi tấu trình trước các vương công, tất cả chỉ vì sự ngượng ngùng hoặc thiếu dũng khí để nói rằng: "Nhà vua vốn chẳng biết chúng ta là ai đâu, có những kẻ khác được ngài để mắt và sủng ái hơn nhiều." Thế nhưng Lysander, khi thất sủng trước mặt Agesilaus, dù người ta vẫn đồn đại rằng ông có ảnh hưởng vô cùng to lớn đối với nhà vua nhờ danh tiếng lẫy lừng của mình, lại chẳng hề cảm thấy xấu hổ khi từ chối những kẻ đến cầu cạnh, và bảo họ hãy đi mà tìm gặp những người khác có thế lực lớn hơn đối với nhà vua. Bởi vì việc không thể làm được mọi thứ không hề mang lại chút tai tiếng nào, nhưng việc nhận lời, cố gắng và ép mình dấn thân vào những việc vượt quá khả năng hoặc không thuộc về chuyên môn của bản thân, ngoài sự bẽ bàng phải gánh chịu ra, còn là một việc chuốc lấy đầy rẫy phiền toái.

[§ xiii.] Xét đến một yếu tố khác, đối với tất cả những thỉnh cầu đoan trang và khiêm nhường, chúng ta nên sẵn sàng đáp ứng, không phải bằng thái độ rụt rè mà bằng cả tấm lòng nhiệt thành; ngược lại, đối với những thỉnh cầu mang tính tổn hại hoặc vô lý, chúng ta phải luôn ghi nhớ cách hành xử của Zeno. Khi bắt gặp một thanh niên quen biết đang đi dạo rất rẽ và lặng lẽ sát vách tường, và nghe cậu ta kể rằng mình đang cố tránh mặt một người bạn cứ nài nỉ cậu ta thề gian giúp mình, ông đã nói với cậu ta rằng: "Hỡi kẻ ngốc kia, cậu đang nói gì thế? Chẳng lẽ hắn không sợ hãi hay xấu hổ khi nài ép cậu làm điều trái quấy ư? Thế mà cậu lại không dám dũng cảm đứng lên chống lại hắn để bảo vệ lẽ phải sao?" Bởi vì kẻ từng nói "thủ đoạn độc ác chẳng phải là thứ vũ khí tồi khi đối phó với kẻ độc ác" đã vô tình dạy cho người ta cái thói quen xấu là dùng chính sự bắt chước để phòng thủ trước thói hư tật xấu; nhưng biết cách tống khứ những kẻ cứ trơ trẽn và mặt dày nài nỉ ta bằng chính sự kiên quyết của mình, và không thỏa mãn những dục vọng đê tiện của lũ người vô liêm sỉ ấy bằng tấm lòng khiêm nhường giả tạo, đó mới chính là lối ứng xử đúng đắn và phải phép của những con người khôn ngoan.

[§ xiv.] Hơn nữa, việc chống lại những kẻ đê tiện, thấp hèn và vô giá trị cứ bám lấy nài nỉ chẳng phải là một nhiệm vụ quá khó khăn, có người chọn cách tống khứ chúng bằng những tiếng cười hoặc một câu trò đùa, giống như cách mà Theocritus từng làm. Khi có hai kẻ ở nhà tắm công cộng, một người là khách lạ còn kẻ kia là một tên trộm có tiếng ma lanh, đến ngỏ ý muốn mượn cái dụng cụ cạo mồ hôi của ông, ông liền từ chối cả hai bằng một câu trả lời bông đùa: "Này anh bạn, tôi không biết anh là ai, còn anh kia thì tôi lại biết quá rõ rồi." Và Lysimache, nữ tư tế của nữ thần Athene Polias tại Athens, khi được một số kẻ đánh xe la chở các vật phẩm thánh thần ngỏ ý xin nước uống, đã trả lời rằng: "Ta ngần ngại không dám cho, vì sợ các ngươi sẽ biến nó thành thói quen mất." Và khi một thanh niên nọ, con trai của một sĩ quan xuất chúng nhưng bản thân lại ẻo lả và chẳng có lấy một chút can đảm, đến xin Antigonus thăng chức cho mình, nhà vua liền đáp: "Đối với ta, hỡi chàng trai trẻ, những tước hiệu danh dự chỉ được ban thưởng cho chiến công cá nhân, chứ không phải cho chiến công của tổ tiên."

[§ xv.] Nhưng nếu kẻ đang nài nỉ chúng ta là một nhân vật lừng lẫy hoặc nắm trong tay quyền lực to lớn - bởi vì những kẻ như vậy rất khó lòng lay chuyển bằng những lời nài nỉ hoặc tống khứ đi khi họ đến để đòi hỏi sự ủng hộ và tiếng nói của bạn - thì có lẽ việc hành xử giống như cách mà Cato từng làm khi còn là một thanh niên trẻ tuổi đối với Catulus sẽ chẳng dễ dàng gì, thậm chí là chẳng cần thiết. Catulus khi đó là một nhân vật có uy tín bậc nhất tại thành Rome, đang nắm giữ chức quan giám sát, đã đến tìm Cato - người lúc bấy giờ đang giữ chức quan tài chính - để xin tha cho một kẻ vừa bị Cato phạt tiền, ông nài nỉ vô cùng khẩn thiết, thậm chí có phần dữ dội, cho đến khi Cato cuối cùng cạn sạch kiên nhẫn và cất lời: "Việc bắt những lính canh của ta lôi ngài ra ngoài, một vị quan giám sát, khi ngài không muốn, hỡi Catulus, sẽ chẳng phải là một hành động đẹp đẽ gì cho ngài đâu." Thế là Catulus cảm thấy xấu hổ và đùng đùng bỏ đi trong cơn thịnh nộ. Nhưng hãy thử ngẫm xem

câu trả lời của Agesilaus và Themistocles có khiêm nhường hơn và đúng mực hơn hay không. Agesilaus, khi được cha mình yêu cầu đưa ra một phán quyết trái với luật pháp, đã thưa rằng: "Thưa cha, con đã được cha dạy dỗ ngay từ những năm tháng đầu đời là phải tuân theo luật pháp, thế nên giờ đây con sẽ vâng lời cha và không làm bất cứ điều gì trái với pháp luật." Và Themistocles, khi bị Simonides nài nỉ làm một việc bất công, đã đáp rằng: "Cũng như ông sẽ chẳng thể là một nhà thơ giỏi nếu những câu thơ của ông vi phạm các quy luật về nhịp điệu, thì tôi cũng chẳng thể là một vị quan cai trị tốt nếu tôi đưa ra những phán quyết trái với luật pháp."

[§ xvi.] Thế nhưng, mượn lời của Plato mà nói, không phải vì sự bất hòa về âm luật đối với cây đàn lia mà các thành phố gây chiến với các thành phố, bạn bè trở mặt thành thù với bạn bè, rồi phải gánh chịu những tai ương tồi tệ nhất, mà chính là vì những sự sai lệch

khỏi luật pháp và công lý. Ấy thế mà một số kẻ, dẫu bản thân rất chú trọng đến giai điệu, văn chương và nhịp điệu, lại không hề cho rằng việc người khác phớt lờ những điều đúng đắn trong các chức vụ công quyền, các phán quyết tư pháp và công việc nói chung là sai trái. Do đó, người ta phải đối phó với họ theo cách thức sau đây. Có phải một nhà hùng biện đang nài xin bạn một ân huệ khi bạn đang ngồi ghế bồi thẩm đoàn, hay một kẻ mị dân đang xin xỏ khi bạn đang ngồi trong hội đồng? Hãy bảo rằng bạn sẽ chấp thuận yêu cầu của hắn nếu trước tiên hắn thốt ra một lỗi ngữ pháp, hoặc dùng một từ ngữ man rợ trong bài phát biểu của mình; chắc chắn hắn sẽ từ chối vì sự xấu hổ sẽ giáng lên đầu hắn; ít ra thì chúng ta cũng từng thấy có những kẻ trong bài diễn văn nhất quyết không để hai nguyên âm đứng liền kề nhau. Lại nữa, nếu một nhân vật lừng lẫy và nổi danh nào đó nài nỉ bạn làm một điều tồi tệ, hãy bảo hắn bước ra quảng trường công cộng vừa nhảy múa vừa làm bộ mặt méo mó, và nếu hắn từ chối, bạn sẽ có cơ hội để cất lời và hỏi hắn xem điều gì đáng hổ thẹn hơn: thốt ra một lỗi ngữ pháp và làm mặt xấu, hay vi phạm luật pháp và lời thề nguyện, và đi ngược lại công lý để ưu ái một kẻ tồi tệ hơn là một người tốt? Nicostratus người Argos, khi Archidamus hứa dâng cho ông một khoản tiền lớn cùng với bất kỳ cô dâu người Lacedaemon nào ông muốn để đổi lấy việc giao nộp thành Cromnum, đã khẳng định rằng Archidamus chắc chắn không thể là hậu duệ của Hercules, bởi vì vị anh hùng kia luôn đi khắp nơi trừ gian diệt bạo, trong khi Archidamus lại tìm cách biến những người tốt thành kẻ xấu. Tương tự như vậy, nếu một kẻ có tiếng tăm lừng lẫy cố ép uổng và nài nỉ chúng ta làm điều tồi tệ, hãy nói thẳng cho hắn biết rằng hắn đang hành xử một cách đê tiện, hoàn toàn không xứng đáng với dòng dõi và đức hạnh của mình.

[§ xvii.] Nhưng trong trường hợp những kẻ vô danh tiểu tốt, bạn phải xem xét liệu mình có thể thuyết phục được kẻ bủn xỉn bằng những lời nài nỉ để hắn cho bạn vay tiền mà không cần giấy biên nhận hay không, hoặc liệu có thể thuyết phục kẻ kiêu ngạo nhường cho bạn chỗ ngồi đẹp hơn, hay kẻ tham vọng nhường lại chức vụ cho bạn trong khi hắn hoàn toàn có thể tự mình nắm giữ nó. Bởi vì quả thực, sẽ thật là quái đản khi những kẻ đó vẫn giữ vững sự kiên định, cứng rắn và bất biến trong những thói hư tật xấu của chúng, trong khi chúng ta - những kẻ muốn và tự xưng là những con người của danh dự và công lý - lại tỏ ra thiếu tự chủ đến mức từ bỏ và phản bội lại đức hạnh. Bởi vì quả thực, nếu những kẻ nài nỉ chúng ta làm điều đó vì danh vọng và quyền lực, thì thật là nực cười khi chúng ta lại đi tôn vinh và khuếch trương kẻ khác chỉ để chuốc lấy tiếng ác và tai tiếng về cho chính mình; giống như những trọng tài bất công tại các kỳ đại hội thể thao, hoặc những kẻ bỏ phiếu chỉ để nịnh nọt người khác, qua đó ban phát sai chỗ các chức vụ, giải thưởng

và danh vọng cho kẻ khác, trong khi lại tự tước đi sự tôn trọng và tiếng thơm của chính mình. Và nếu chúng ta nhận thấy kẻ đang nài nỉ mình chỉ vì tiền bạc, chẳng lẽ người ta không nhận ra rằng việc phung phí danh tiếng và uy tín của bản thân chỉ để làm đầy chiếc túi của kẻ khác là một điều quái đản hay sao? Chắc chắn phần lớn mọi người đều nhận thức được điều đó, họ phạm tội một cách hoàn toàn tỉnh táo; giống như những kẻ bị ép uống cạn những chén rượu lớn, miệng vừa rên rỉ than vãn vừa làm mặt méo mó, nhưng cuối cùng vẫn ngoan ngoãn làm theo điều người ta bảo.

[§ xviii.] Sự yếu đuối của tâm trí ấy chẳng khác nào một thể trạng cơ thể vừa nhạy cảm với cái nóng lại vừa dễ nhiễm cái lạnh; bởi vì nếu những kẻ như vậy được ca ngợi bởi chính những kẻ đang nài nỉ họ, họ sẽ lập tức bị khuất phục và nhượng bộ ngay, trong khi lại vô cùng sợ hãi những lời chê bai và nghi kỵ từ những kẻ mà họ không chịu chiều theo ý muốn. Nhưng chúng ta phải tỏ ra cứng rắn và kiên quyết trong cả hai trường hợp, tuyệt đối không khuất phục trước sự bắt nạt cũng như những lời nịnh bợ. Thucydides từng nói với chúng ta rằng, vì lòng đố kỵ là điều tất yếu đi kèm với năng lực, nên "kẻ nào chuốc lấy sự đố kỵ trong những vấn đề tối quan trọng là kẻ có tầm nhìn sáng suốt." Nhưng chúng ta, vốn cho rằng việc né tránh lòng đố kỵ là một điều khó khăn,

và nhận thấy việc hoàn toàn không vướng phải những lời chê bai hay làm phật lòng những người sống xung quanh là điều bất khả thi, sẽ là những kẻ khôn ngoan nếu chúng ta thà chấp nhận sự căm ghét của những kẻ đồi bại còn hơn là sự căm ghét từ những người có quyền chính đáng lên án chúng ta vì đã bất lương phục vụ lợi ích của kẻ khác. Và quả thực, chúng ta phải cảnh giác trước những lời ca ngợi từ chính những kẻ đang nài nỉ ta, bởi chắc chắn chúng hoàn toàn không có lấy một chút thành thật nào, và đừng để bản thân giống như loài lợn, sẵn sàng cho phép bất kỳ kẻ nào nảy sinh ý đồ ép uổng được tùy ý lợi dụng ta chỉ vì cái cảm giác thích thú khi được gãi ngứa và ve vãn, rồi cứ thế cúi đầu khuất phục trước ý muốn của chúng. Bởi vì những kẻ đem đôi tai của mình ra dâng hiến cho bọn nịnh hót chẳng khác nào những kẻ để cho người ta đánh ngã trong môn đấu vật, chỉ có điều cú ngã và sự mất mặt của họ còn tồi tệ hơn nhiều; có kẻ tránh né sự thù địch và quở trách khi đối phó với những kẻ xấu, cốt chỉ để được người ta gọi là rộng lượng, nhân hậu và trắc ẩn; có kẻ ngược lại, lại bị thuyết phục để dấn thân vào những mối thù hằn và gánh nặng nguy hiểm không cần thiết, chỉ vì được những kẻ ca ngợi họ tôn vinh là những con người độc nhất vô nhị, những kẻ duy nhất trên đời không bao giờ biết nịnh hót, thậm chí còn đi xa đến mức tôn họ làm người phát ngôn và giọng nói của mình. Theo đó, Bio từng so sánh những kẻ như vậy với những chiếc vò nước, mà người ta có thể dễ dàng nắm lấy đôi tai rồi muốn xoay chuyển theo hướng nào tùy thích. Thế nên người ta kể rằng nhà ngụy biện Alexinus trong một bài giảng của mình đã tuôn ra không ít lời lẽ cay độc chê bai Stilpo người Megaria, nhưng khi một thợ có mặt ở đó thốt lên rằng: "Thế mà mới hôm qua thôi, ông ta còn hết lời ca ngợi ông đấy chứ!", ông ta liền đáp: "Tôi chẳng mảy bới nghi ngờ điều đó; bởi vì ông ấy là con người tuyệt vời và cao quý nhất trên đời." Ngược lại, Menedemus, khi nghe tin Alexinus

thường xuyên ca ngợi mình, đã đáp rằng: "Nhưng ta lúc nào cũng chỉ trích hắn ta, bởi vì kẻ nào ca ngợi một kẻ tồi hoặc bị kẻ tốt chê bai đều là kẻ xấu cả." Ông tỏ ra kiên định và miễn nhiễm hoàn toàn trước những lời nịnh bợ đó biết bao, đồng thời làm chủ được lời khuyên mà Hercules trong các tác phẩm của Antisthenes từng đưa ra, khi ông ra lệnh cho các con trai của mình không được biết ơn bất kỳ kẻ nào ca ngợi họ; điều đó không có nghĩa gì khác ngoài việc họ không được phép chết trân vì ngạc nhiên trước những lời ca tụng đó, cũng không được phép nịnh nọt ngược lại những kẻ đã khen ngợi mình. Tôi cho rằng câu nói của Pindar đáp lại một kẻ khoe khoang rằng hắn đi đâu cũng ca ngợi ông trước mặt mọi người quả là vô cùng xác đáng: "Tôi vô cùng mang ơn anh, và tôi sẽ biến những lời kể của anh thành sự thật bằng chính hành động của mình."

[§ xix.] Một lời khuyên hữu ích áp dụng cho tất cả các loại cảm xúc lại càng có giá trị đặc biệt đối với những kẻ hay rụt rè. Khi họ đã bị sự yếu đuối này khuất phục, và vì trái với phán quyết của lý trí mà vướng vào sai lầm rồi mang họa bẽ bàng, họ hãy khắc sâu điều đó vào ký ức, và mỗi khi nhớ lại nỗi đau đớn cùng sự dằn vặt mà nó mang lại, hãy gợi nhắc lại nó trong tâm trí để luôn cao độ cảnh giác trong một thời gian dài. Giống như những lữ khách từng vấp phải hòn đá, hay những người lái tàu từng gặp nạn ngay mỏm đá ngầm, nếu họ khắc ghi những sự cố ấy, họ không chỉ cảm thấy sợ hãi và cảnh giác liên tục tại chính những địa điểm đó mà còn ở tất cả những nơi có địa thế tương tự; thì những ai thường xuyên ghi nhớ sự nhục nhã và tổn hại mà tính rụt rè mang lại cho họ, cùng với nỗi buồn phiền và cay đắng của nó, cũng sẽ biết cách đề phòng sự yếu đuối của chính mình trong những hoàn cảnh tương tự, và sẽ không dễ dàng để bản thân bị khuất phục bởi nó thêm một lần nào nữa.