§ i. Sylla. Những họa sĩ, này Fundanus, theo tôi là đã làm đúng khi trước khi hoàn thiện những nét vẽ cuối cùng cho bức tranh, họ cất nó đi một thời gian rồi mới xem xét lại; bởi lẽ, khi rời mắt khỏi tác phẩm trong một khoảng thời gian, họ có được cái nhìn mới mẻ hơn qua việc kiểm tra thường xuyên, và dễ dàng phát hiện ra những khác biệt nhỏ nhặt mà sự quen thuộc liên tục có thể đã che giấu. Giờ đây, vì một con người không thể tạm thời tách mình ra khỏi chính mình, không thể tạo ra một quãng nghỉ trong sự liên tục của bản thân để rồi sau đó nhìn nhận lại chính mình—và đó có lẽ là lý do chính khiến một người thường phán xét bản thân tệ hơn là phán xét người khác—thì điều tốt nhất tiếp theo là một người nên kiểm tra bạn bè mình sau một khoảng thời gian, và tương tự, hãy để bản thân chịu sự kiểm tra của họ, không phải để xem liệu mình có già đi nhanh chóng hay thể trạng tốt xấu ra sao, mà để kiểm tra phẩm hạnh đạo đức, xem liệu thời gian có bồi đắp thêm phẩm chất tốt nào, hay loại bỏ đi thói xấu nào chăng. Vì vậy, khi tôi trở lại Rome sau hai năm vắng bóng, và đã ở bên anh được năm tháng nay, tôi không hề ngạc nhiên khi thấy những điểm tốt vốn có nhờ bản tính đáng ngưỡng mộ của anh đã tăng trưởng và phát triển vượt bậc; nhưng khi thấy sự bốc đồng thái quá và tính khí nóng nảy trước kia của anh đã trở nên dịu dàng và biết phục tùng lý trí đến nhường nào, tôi không thể không thốt lên câu thơ,

"Hỡi các vị thần, chàng đã trở nên

Dịu dàng biết bao!"

Và sự dịu dàng này không khiến anh trở nên lười biếng hay yếu đuối, mà như việc cày xới đất đai, nó tạo ra sự trơn tru và chiều sâu phù hợp cho hành động, thay thế cho sự bốc đồng và mãnh liệt trước kia. Và như vậy, rõ ràng là khuynh hướng nóng giận của anh không phải bị xóa nhòa bởi sự suy giảm sinh lực hay do tình cờ, mà đã được chữa lành bởi những lời dạy bảo tốt đẹp. Và quả thật, vì tôi sẽ nói với anh sự thật, khi người bạn Eros của chúng ta kể cho tôi nghe về sự thay đổi này ở anh, tôi đã nghi ngờ rằng vì thiện chí mà anh ấy đã không làm chứng cho tình trạng thực tế, mà là cho những gì vốn phù hợp với tất cả những người tốt và đức hạnh, mặc dù, như anh biết đấy, anh ấy không bao giờ có thể bị thuyết phục để rời bỏ quan điểm thực của mình chỉ để làm hài lòng bất cứ ai. Nhưng giờ đây, anh ấy đã được minh oan khỏi tội làm chứng sai, và anh, khi chuyến đi cho anh sự nhàn rỗi, hãy kể cho tôi nghe phương thức chữa trị mà anh đã áp dụng để khiến tính khí của mình trở nên biết kiểm soát, tự nhiên, dịu dàng và biết phục tùng lý trí đến thế.

Fundanus. Hỡi Sylla, người bạn thân mến, hãy cẩn thận đừng để lòng thiện chí và tình cảm dành cho tôi khiến ông hiểu lầm về tình trạng thực sự của tôi. Vì rất có thể Eros, do bản thân không phải lúc nào cũng giữ được tính khí của mình trong sự tuân phục như Homer từng nói, mà đôi khi bị cuốn đi bởi lòng căm ghét cái xấu, có thể nghĩ rằng tôi đã trở nên hiền hòa hơn mức thực tế, giống như khi thay đổi thang âm trong âm nhạc, những nốt trầm nhất trở thành những nốt cao nhất.

Sylla. Cả hai điều đó đều không phải, Fundanus, hãy làm ơn làm theo những gì tôi yêu cầu.

§ ii. Fundanus. Vậy thì một trong những lời dạy tuyệt vời của Musonius mà tôi nhớ, thưa Sylla, là thế này: những ai muốn được khỏe mạnh thì phải ăn kiêng suốt đời. Vì tôi không nghĩ chúng ta nên dùng lý trí như một phương thuốc, giống như cách ta dùng cây vòi voi để tẩy rửa bệnh tật, mà chúng ta phải giữ nó trong tâm hồn để kiềm chế và điều khiển sự phán đoán. Vì sức mạnh của lý trí không giống như dược phẩm, mà giống như thực phẩm lành mạnh, góp phần cùng với sức khỏe tốt để tạo nên thói quen tốt cho cơ thể của những người sử dụng nó. Nhưng lời khuyên và khiển trách, khi sự đam mê đang ở đỉnh điểm và dâng trào, thì ít có tác dụng hoặc chẳng có tác dụng gì, mà giống hệt những chất có mùi mạnh, có thể giúp những người ngã vì động kinh đứng dậy được, nhưng không thể loại bỏ căn bệnh của họ. Bởi lẽ, mặc dù tất cả các đam mê khác, ngay cả vào thời điểm cực điểm của chúng, vẫn phần nào lắng nghe lý trí và chấp nhận nó vào tâm hồn, nhưng cơn giận thì không, vì như Melanthius nói,

"Nó gây bao điều tàn ác khi nó

Làm tâm trí rối bời,"

bởi lẽ nó hoàn toàn tống khứ lý trí ra ngoài, chốt chặt cửa lại, và giống như những kẻ tự thiêu rụi cả bản thân lẫn ngôi nhà, nó khiến mọi thứ bên trong tràn ngập sự hỗn loạn, khói bụi và tiếng ồn, đến nỗi điều gì có lợi thì chẳng thể nhìn thấy hay nghe thấy. Và như vậy, một con tàu rỗng trong cơn bão giữa biển khơi sẽ sớm đón nhận một hoa tiêu từ bên ngoài hơn là một người đang trong cơn cuồng nộ và thịnh nộ chịu lắng nghe lời khuyên của người khác, trừ khi lý trí của chính anh ta đã được chuẩn bị để lắng nghe. Nhưng cũng như những người chờ đợi một cuộc bao vây sẽ tập hợp và tích trữ nguồn cung cấp khi họ tuyệt vọng về sự cứu trợ từ bên ngoài, thì chúng ta cũng nên bằng mọi cách càn quét khắp nơi để tìm kiếm sự trợ giúp chống lại cơn giận từ triết học, và tích trữ chúng vào tâm hồn: vì khi thời điểm cần thiết đến, chúng ta sẽ thấy việc nhập khẩu chúng chẳng phải là nhiệm vụ dễ dàng. Vì tâm hồn hoặc là không nghe thấy những gì được nói từ bên ngoài do tiếng ồn, nếu nó không có lý trí của riêng mình (giống như một người thuyền trưởng vậy) để tiếp nhận và hiểu ngay lập tức mọi lời khuyên; hoặc nếu nó có nghe thấy, nó cũng coi thường những gì được nói một cách nhẹ nhàng và ôn hòa, trong khi lại bị kích động bởi những lời chỉ trích gay gắt. Vì cơn giận vốn kiêu ngạo, cố chấp và khó bị tác động bởi người khác, giống như một bạo chúa được củng cố, nên phải có một kẻ nào đó được sinh ra và nuôi dưỡng ngay trong lòng nó để lật đổ nó.

§ iii. Cơn giận kéo dài và thường xuyên chiều theo nó sẽ tạo ra một khuynh hướng xấu cho tâm hồn, mà người ta gọi là tính cáu bẳn, dẫn đến sự nóng nảy, cay nghiệt và hay gắt gỏng, bất cứ khi nào tâm trí trở nên tổn thương và bực bội trước những chuyện nhỏ nhặt, hay cằn nhằn về những việc thường ngày, như một thanh sắt bị rèn quá mỏng. Nhưng khi sự phán đoán kiểm soát và ngăn chặn ngay lập tức cơn giận đang dâng trào, nó không chỉ chữa lành tâm hồn trong khoảnh khắc đó, mà còn khôi phục sự ổn định và cân bằng cho tương lai. Thật vậy, tôi đã hai ba lần trải qua cảm giác này, khi tôi đấu tranh mạnh mẽ chống lại cơn giận, tôi đã ở trong hoàn cảnh giống như những người Thebans, những người sau khi đánh bại quân Lacedæmonian mà họ từng nghĩ là bất khả chiến bại, đã không bao giờ thua một trận nào trước họ nữa. Khi đó tôi cảm thấy tự tin rằng lý trí có thể giành chiến thắng. Tôi cũng thấy rằng cơn giận không chỉ được làm dịu bằng cách vẩy nước lạnh, như Aristotle đã chứng thực, mà còn bị dập tắt bởi hành động của nỗi sợ hãi; phải, và như Homer kể với chúng ta, cơn giận đã được chữa lành và tan biến trong trường hợp của nhiều người nhờ một niềm vui bất ngờ. Vì vậy, tôi đi đến kết luận rằng đam mê này không phải là không thể chữa khỏi đối với những ai muốn được chữa lành. Bởi lẽ nó không nảy sinh từ những nguyên nhân lớn lao và quan trọng, mà những lời đùa cợ, một nụ cười hay một cái gật đầu, và những chuyện vặt vãnh tương tự cũng khiến nhiều người nổi giận, như Helen khi nói với cháu gái mình,

"Electra, nàng con gái đã lâu rồi

Không còn là con gái,"

đã khiêu khích nàng đáp lại,

"Trí tuệ của dì nở muộn màng

Vì trước kia dì đã rời nhà trong tủi nhục;"

và Callisthenes đã làm Alexander tức giận khi nói, lúc một chiếc cốc khổng lồ được mang đến cho ông: "Tôi sẽ không chúc rượu Alexander cho đến khi tôi cần sự giúp đỡ của Æsculapius."

§ iv. Như vậy, thật dễ dàng để dập tắt một ngọn lửa bùng lên trong lông thỏ, bấc đèn hay rác rưởi, nhưng nếu nó bắt đầu bén vào những thứ rắn chắc và dày đặc, nó sẽ nhanh chóng phá hủy và thiêu rụi chúng, "cuồng nộ giữa những công trình cao ngất của những người thợ mộc," như Æschylus nói; vì vậy, người nào quan sát cơn giận lúc nó mới chớm nở, thấy nó dần bốc khói và bùng lên thành lửa từ những lời tán gẫu hay những câu nói tục tĩu rác rưởi, thì không cần phải quá vất vả với nó, mà thường có thể dập tắt nó chỉ bằng sự im lặng và khinh miệt. Vì giống như một người dập tắt lửa bằng cách không thêm nhiên liệu vào nó, thì đối với cơn giận, người nào ngay từ đầu không quạt cho nó, không khơi dậy sự thịnh nộ trong chính mình, thì sẽ ngăn chặn và tiêu diệt được nó. Và vì thế, mặc dù Hieronymus đã để lại cho chúng ta nhiều câu nói và lời dạy hữu ích, tôi không hài lòng với nhận xét của ông rằng không có sự nhận thức nào về cơn giận lúc nó mới sinh ra, mà chỉ nhận ra khi nó thực sự phát triển, vì nó quá nhanh. Vì không có đam mê nào khi được khuấy động và chuyển động lại có sự sinh sôi và phát triển rõ ràng như cơn giận. Như Homer đã khéo léo cho chúng ta thấy, khi ông mô tả Achilles bị nỗi đau buồn chiếm lấy ngay lập tức, khi nghe tin về cái chết của Patroclus, trong dòng thơ,

"Chàng nói thế, và đám mây đen của nỗi đau

bao trùm lấy chàng;"

trong khi đó, ông mô tả chàng giận dữ với Agamemnon một cách chậm rãi, và bị kích động bởi nhiều lời nói của ông ta, mà nếu một trong hai người họ kiềm chế được, thì cuộc cãi vã của họ đã không đạt đến sự phát triển và tầm vóc lớn như vậy. Và vì thế, Socrates, mỗi khi cảm thấy cơn giận dâng lên trong lòng mình đối với bất kỳ người bạn nào, "tự đặt mình như một mũi đá ven biển để phá vỡ sự dữ dội của những con sóng," sẽ hạ giọng, nở một nét mặt tươi cười, và làm cho đôi mắt biểu cảm dịu dàng hơn, bằng cách nghiêng về hướng khác và đi ngược lại với đam mê của mình, nhờ đó giữ cho bản thân không bị ngã và thất bại.

§ v. Vì cách đầu tiên, hỡi bạn của tôi, để vượt qua cơn giận, giống như việc lật đổ một bạo chúa, không phải là phục tùng hay lắng nghe nó khi nó bảo bạn phải nói to, nhìn hung dữ và tự đánh mình, mà là giữ im lặng, và không làm cho đam mê trở nên dữ dội hơn, như người ta làm với một căn bệnh, bằng cách lăn lộn và kêu gào. Trong chuyện tình cảm, những việc như tiệc tùng, hát dưới cửa sổ, và kết vòng hoa lên cửa người mình yêu, thực sự có thể mang lại một sự nhẹ nhõm dễ chịu và tao nhã nào đó.

"Tôi đã đến, nhưng không hỏi nàng là ai hay của ai,

Tôi chỉ hôn lên khung cửa nhà nàng.

Nếu đó là một tội lỗi,

Tôi xin nhận tội về việc đó."

Trong trường hợp những người đưa tang, việc để mặc cho mình khóc lóc than vãn cũng lấy đi cùng với những giọt nước mắt phần lớn nỗi đau buồn. Nhưng trái lại, cơn giận lại được thổi bùng lên nhiều hơn bởi những gì người giận dữ làm và nói. Do đó, tốt nhất là nên bình tĩnh, hoặc trốn tránh, ẩn mình và đi đến một nơi yên tĩnh, khi chúng ta cảm thấy cơn nóng giận ập đến như một cơn động kinh, để chúng ta không ngã quỵ, hay đúng hơn là không đổ lên người khác, vì chính những người bạn của chúng ta là những người mà chúng ta đổ lên nhiều nhất và thường xuyên nhất. Vì chúng ta không yêu tất cả, không ghen tị với tất cả, không sợ tất cả mọi người; nhưng không có gì là không bị cơn giận chạm đến hay tấn công; vì chúng ta giận bạn bè và kẻ thù, cha mẹ và con cái, phải, và cả các vị thần, thú vật, và thậm chí cả những vật vô tri, như Thamyris,

"Bẻ gãy chiếc sừng bịt vàng,

Bẻ gãy âm nhạc của chiếc đàn lia

được lắp ráp hoàn hảo;"

và Pandarus, kẻ đã nguyền rủa chính mình, nếu hắn không đốt cây cung của mình "sau khi bẻ gãy nó bằng tay." Và Xerxes đã giáng những nhát đòn xuống biển, và gửi thư cho núi Athos, "Athos thiêng liêng, đỉnh cao chạm tới thiên đường, đừng cản đường các công trình của ta bằng những tảng đá lớn và khó xử lý, nếu không ta sẽ đốn hạ ngươi, và ném ngươi xuống biển." Vì cơn giận có nhiều khía cạnh đáng sợ, và nhiều khía cạnh nực cười, nên trong tất cả các đam mê, nó là thứ bị ghét và khinh miệt nhất. Sẽ rất tốt nếu xem xét cả hai khía cạnh này.

§ vi. Để bắt đầu, liệu quá trình của tôi sai hay đúng tôi không biết, nhưng tôi bắt đầu chữa trị cơn giận bằng cách chú ý đến tác động của nó ở người khác, giống như những người Lacedæmonian nghiên cứu bản chất của sự say xỉn ở những người Helot. Và trước hết, như Hippocrates nói với chúng ta rằng căn bệnh nguy hiểm nhất là căn bệnh mà khuôn mặt của bệnh nhân khác với chính họ nhất, vì vậy, quan sát thấy những người mất trí vì giận dữ thay đổi khuôn mặt, màu da, dáng đi và giọng nói, tôi đã hình thành một ấn tượng về khía cạnh đó của đam mê, và rất ghê tởm chính mình nếu bao giờ tôi xuất hiện thật kinh khủng và giống như một kẻ mất trí trước bạn bè, vợ và các con gái, không chỉ hoang dã và không giống bản thân về vẻ ngoài, mà còn với một giọng nói hoang dã và chói tai, như tôi đã nhận thấy ở một số người quen của mình, những người vì giận dữ mà không thể giữ được hành vi, cử chỉ, hay sự duyên dáng trong ngôn từ, hoặc sự thuyết phục và dịu dàng trong cuộc trò chuyện bình thường của họ. Caius Gracchus, nhà hùng biện, người có tính cách gay gắt và phong cách hùng biện đầy cảm xúc, đã có một chiếc ống điều giọng được làm cho mình, loại mà các nhạc sĩ dùng để nâng cao hoặc hạ thấp giọng của họ theo từng cung bậc, và điều này, khi ông đang diễn thuyết, một nô lệ đứng sau ông và cầm lấy, và thường thổi một nốt nhẹ nhàng và dịu dàng trên đó, nhờ đó ông hạ thấp tông giọng của mình, và loại bỏ khỏi giọng nói của mình yếu tố gay gắt và nóng nảy, quyến rũ và làm dịu đi cái nóng của nhà hùng biện,

"Như cây sậy nối bằng sáp của những người chăn cừu phát ra âm thanh du dương

Với giai điệu gây buồn ngủ."

Đối với bản thân tôi, nếu tôi có một người bạn đồng hành tao nhã và linh hoạt, tôi sẽ không phiền nếu người đó đưa cho tôi một chiếc gương trong những cơn giận của tôi, như cách người ta đưa gương cho một số người sau khi tắm nhưng chẳng có tác dụng gì mấy. Vì nhìn thấy chính mình bị biến dạng một cách phi tự nhiên trong gương sẽ lên án cơn giận ở một mức độ không nhỏ. Các nhà thơ đùa rằng Athene khi chơi ống sáo đã bị một Satyr khiển trách như sau,

"Cái vẻ đó chẳng hợp với nàng chút nào, hãy lấy giáp trụ,

Đặt sáo xuống, và hãy chỉnh lại đôi má của nàng,"

và mặc dù nàng không chú ý đến hắn, nhưng sau đó khi nhìn thấy khuôn mặt mình dưới dòng sông, nàng cảm thấy khó chịu và ném ống sáo đi, mặc dù nghệ thuật đã biến giai điệu thành sự đền bù cho vẻ ngoài khó coi của nàng. Và Marsyas, dường như, bằng một loại ống thổi đã cưỡng ép kiềm chế sự dữ dội của hơi thở, và che đậy, giấu đi sự méo mó trên khuôn mặt mình,

"Quanh thái dương rậm rạp của hắn đeo vàng sáng,

Và trên cái miệng mở to là những sợi dây buộc phía sau."

Giờ đây, cơn giận, thứ làm phồng và méo mó khuôn mặt đến mức trông xấu xí, lại phát ra một giọng nói thậm chí còn gay gắt và khó chịu hơn,

"Lay động những sợi dây tâm trí vốn yên bình trước đây."

Người ta nói rằng biển được làm sạch khi bị gió khuấy động, nó ném lên đám rong biển và rác rưởi; nhưng những lời nói vô độ, cay độc và phù phiếm, mà tâm trí ném ra khi linh hồn bị khuấy động, trước hết làm hoen ố chính người nói ra chúng và lấp đầy họ bằng sự ô nhục, vì luôn giữ những ý nghĩ đó trong lồng ngực và bị vấy bẩn bởi chúng, nhưng chỉ bộc phát ra ngoài khi giận dữ. Và vì thế, đối với một từ ngữ mà Plato gọi là "một chuyện rất nhỏ", họ phải chịu một hình phạt rất nặng nề, vì họ bị mang tiếng là kẻ thù, là những kẻ nói xấu, và có bản chất độc ác.

§ vii. Nhìn và quan sát tất cả những điều này, tôi nảy ra ý nghĩ coi đó như một sự thật hiển nhiên, và ghi lại để sử dụng chung cho bản thân, rằng nếu giữ cho lưỡi mềm mại và trơn tru khi bị sốt là tốt, thì khi giận dữ giữ được như vậy càng tốt hơn. Vì nếu lưỡi của những người bị sốt không tự nhiên, đó là một dấu hiệu xấu, nhưng không phải là nguyên nhân gây ra căn bệnh của họ; nhưng lưỡi của những người giận dữ, khi thô ráp và bẩn thỉu, và bùng phát thành những lời nói khó nghe, tạo ra những lời lăng mạ gây ra những tai hại không thể cứu vãn, và chứng tỏ sự ác độc ăn sâu vào bên trong. Vì rượu uống nguyên chất không phô bày tâm hồn trong một tình trạng không thể kiểm soát và đáng ghét như sự nóng giận: vì những bộc phát của rượu còn mang theo tiếng cười và niềm vui, trong khi những bộc phát của cơn giận lại pha trộn với mật đắng: và tại một bữa tiệc rượu, người im lặng là gánh nặng cho bữa tiệc và thật nhàm chán, trong khi trong cơn giận, không gì được đánh giá cao hơn sự im lặng, như Sappho khuyên,

"Khi cơn giận bận rộn trong não bộ

Hãy kiềm chế cái lưỡi sủa bậy vô ích của ngươi."

§ viii. Và không chỉ sự suy ngẫm về tất cả những điều này nảy sinh tự nhiên từ việc quan sát chính mình trong những khoảnh khắc giận dữ, mà chúng ta không thể không thấy cả những đặc tính khác của sự cuồng nộ, nó thật thấp hèn, thật thiếu nam tính, thật thiếu phẩm giá và sự cao thượng của tâm trí! Vậy mà đối với hầu hết mọi người, tiếng ồn của nó có vẻ là sức sống, sự đe dọa của nó có vẻ là sự tự tin, và sự ngoan cố của nó có vẻ là sức mạnh của tính cách; một số người thậm chí còn không khôn ngoan khi gọi sự tàn bạo của nó là lòng đại lượng, sự không khoan nhượng của nó là sự kiên định, và sự cáu kỉnh của nó là sự căm ghét cái xấu. Vì hành động, cử chỉ và toàn bộ thái độ của họ chứng tỏ sự nhỏ nhen và đê tiện, không chỉ khi họ hung dữ với trẻ nhỏ, cáu kỉnh với phụ nữ, và cho rằng việc đối xử khắc nghiệt với chó, ngựa và la là đúng đắn, như Ctesiphon kẻ đấu vật đã cho rằng đá lại một con la đã đá mình là phù hợp, mà ngay cả trong những cuộc tàn sát mà những bạo chúa gây ra, sự nhỏ nhen của tâm hồn họ cũng lộ rõ trong sự tàn bạo, và sự đau khổ của họ trong hành động, đến mức họ giống như những vết cắn của loài rắn, khi chúng bị đốt cháy và đau nhói, đã hung dữ trút nọc độc lên những kẻ đã làm tổn thương chúng. Vì giống như một vết sưng tấy được tạo ra trên da thịt bởi một cú đánh mạnh, thì ở những tâm hồn mềm yếu nhất, khuynh hướng làm tổn thương người khác lại có được sức mạnh lớn hơn từ sự yếu đuối lớn hơn. Do đó, phụ nữ dễ nổi giận hơn đàn ông, người ốm dễ nổi giận hơn người khỏe, người già hơn người đang ở độ tuổi sung sức, và người bất hạnh hơn người thịnh vượng; kẻ keo kiệt dễ nổi giận nhất với người quản gia của mình, kẻ tham ăn với đầu bếp, người hay ghen với vợ, kẻ phù phiếm khi bị nói xấu; và tệ nhất trong tất cả là những "người quá ham muốn quyền lực trong nhà nước, hoặc đứng đầu một phe phái, một nỗi buồn rõ ràng", mượn lời của Pindar. Vì vậy, từ nỗi đau và sự thống khổ rất lớn của tâm hồn, cơn giận nảy sinh chủ yếu từ sự yếu đuối, nó không giống như các dây thần kinh của tâm hồn, như ai đó đã định nghĩa, mà giống như những căng thẳng và co thắt của nó khi nó quá dữ dội trong cơn khát trả thù.

§ ix. Những tấm gương xấu như thế này không dễ chịu gì khi nhìn vào nhưng lại cần thiết, nhưng giờ đây tôi sẽ mô tả những người đã tỏ ra hiền hòa và dễ chịu khi đối mặt với cơn giận, một hành vi rất thú vị để xem hoặc nghe, vì tôi hoàn toàn ghê tởm những người sử dụng ngôn ngữ như,

"Ngươi đã bị một người làm nhục: một người đàn ông sẽ đứng yên chịu đựng điều này sao?"

và,

"Hãy đặt gót chân lên cổ hắn, và đập đầu hắn xuống đất,"

và những biểu hiện khiêu khích khác như thế này, mà một số người không tốt đã chuyển cơn giận từ phía phụ nữ trong nhà sang phía nam giới. Vì nam tính trong mọi khía cạnh khác dường như giống với công lý, và chỉ khác nó ở sự dịu dàng, thứ mà nó có nhiều mối liên hệ hơn. Vì đôi khi những người tồi tệ hơn lại cai trị những người tốt hơn, nhưng việc dựng lên một chiến tích trong tâm hồn chống lại cơn giận (mà Heraclitus nói rằng rất khó để chống lại, vì bất cứ điều gì nó muốn đều phải trả giá bằng tâm hồn), là bằng chứng của một sức mạnh vĩ đại và chiến thắng đến mức có thể áp dụng sự phán đoán như thể đó là dây thần kinh và gân cốt cho những đam mê. Vì vậy, tôi luôn cố gắng thu thập và xem xét các nhận xét về chủ đề này không chỉ của các triết gia, những người mà những kẻ ngu ngốc nói là không có mật trong cơ thể, mà còn của cả các vị vua và bạo chúa. Đó là nhận xét của Antigonus với những người lính của mình, khi họ đang lăng mạ ông gần lều như thể ông không nghe thấy, ông đưa cây gậy của mình ra và nói, "Có chuyện gì vậy? các người không thể đi xa hơn để nói xấu ta sao?" Và khi Arcadio người Achaea, người luôn chỉ trích Philip, và khuyên mọi người hãy chạy trốn

"Đến một đất nước nơi họ không biết Philip,"

sau đó tình cờ đến Macedonia, bạn bè của nhà vua cho rằng hắn đáng bị trừng phạt và không nên bỏ qua vấn đề này; nhưng Philip đã đối xử tử tế với hắn, gửi tặng hắn những món quà, và sau đó ra lệnh hỏi xem Arcadio giờ đây đã nói gì về ông với người Hy Lạp; và khi tất cả làm chứng rằng gã đó đã trở thành một kẻ ca ngợi nhà vua hết lời, Philip nói, "Các ngươi thấy đấy, ta biết cách chữa trị cho hắn tốt hơn tất cả các ngươi." Và tại các thế vận hội Olympian khi có sự phỉ báng Philip, và một số người trong đoàn tùy tùng nói với ông rằng người Hy Lạp đáng bị trừng phạt vì họ đã nói xấu ông trong khi họ được ông đối xử tốt, ông trả lời, "Vậy nếu họ bị ta đối xử tệ bạc thì họ sẽ làm gì?" Hành vi của Pisistratus đối với Thrasybulus, của Porsena đối với Mucius, và của Magas đối với Philemon cũng rất tuyệt vời. Về Magas, sau khi ông bị Philemon chế giễu công khai trong một vở hài kịch tại nhà hát với những lời sau,

"Magas, nhà vua đã viết cho ngươi một lá thư,

Magas bất hạnh, vì ngươi không biết đọc,"

sau khi bắt được Philemon, người bị sóng đánh dạt vào bờ ở Parætonium, ông chỉ ra lệnh cho một trong những người lính của mình chạm thanh kiếm trần vào cổ hắn rồi lặng lẽ bỏ đi, và thả hắn ra, sau khi gửi cho hắn một quả bóng và vài quân xúc xắc như thể hắn là một đứa trẻ ngốc nghếch. Và Ptolemy vào một dịp nọ, chế giễu một nhà ngữ pháp vì sự thiếu hiểu biết của ông ta, đã hỏi ông ta cha của Peleus là ai, và ông ta trả lời, "Tôi sẽ nói cho ngài biết, nếu ngài nói trước cho tôi biết cha của Lagus là ai." Đây là một lời chế giễu về thân thế không mấy vẻ vang của nhà vua, và tất cả các cận thần của ông đều phẫn nộ coi đó là một sự tự do không thể tha thứ; nhưng Ptolemy nói, "Nếu việc nhận một lời chế giễu không phải là phong thái của bậc đế vương, thì việc đưa ra lời chế giễu cũng chẳng phải là phong thái của bậc đế vương." Và Alexander đã cư xử hung bạo hơn bình thường đối với Callisthenes và Clitus. Vì vậy, Porus, khi bị bắt làm tù binh, đã cầu xin Alexander đối xử với ông như một vị vua. Và khi ông hỏi, "Cái gì, không còn gì khác sao?" ông trả lời "Không. Vì mọi thứ đều nằm trong việc được đối xử như một vị vua." Vì vậy, họ gọi vua của các vị thần là Milichius, trong khi họ gọi Ares là Maimactes; và sự trừng phạt và tra tấn họ giao cho các Erinnyes và các ác quỷ, không phải cho các vị thần hay đỉnh Olympus.

§ x. Như vậy, khi một người nào đó đưa ra nhận xét sau đây về Philip khi ông đã san phẳng Olynthus xuống đất, "Ông ấy chắc chắn không thể xây dựng một thành phố nào khác như thế," thì chúng ta có thể nói với cơn giận, "Ngươi có thể nhổ tận gốc, phá hủy và lật đổ, nhưng việc xây dựng lên và cứu vãn, tha thứ và khoan dung là công việc của sự dịu dàng và chừng mực, công việc của một Camillus, một Metellus, một Aristides, một Socrates; nhưng việc châm chọc và cắn xé lại giống như loài kiến và ruồi ngựa." Vì thực sự, khi tôi xem xét sự trả thù, tôi thấy phương pháp giận dữ của nó hầu hết là không hiệu quả, vì nó chỉ tốn công cắn môi, nghiến răng, tấn công vô ích, và chửi bới kèm theo những lời đe dọa ngu ngốc, và cuối cùng giống như những đứa trẻ chạy đua, những đứa vì yếu sức mà ngã nhào một cách nực cười trước khi chạm đến đích mà chúng đang vội vã chạy tới. Vì vậy, câu nói của người Rhodes với một viên lictor của quan pháp quan La Mã đang la hét và nói một cách xấc xược không phải là không thích hợp, "Tôi không quan tâm đến những gì anh nói, mà là đến những gì chủ nhân của anh nghĩ." Và Sophocles, khi giới thiệu Neoptolemus và Eurypylus trong trang phục chiến đấu, đã dành cho họ lời khen ngợi cao quý này,

"Họ lao vào giữa những chiến binh vũ trang."

Một số người man di thực sự đã tẩm độc vào thép của họ, nhưng lòng dũng cảm không cần mật đắng, vì nó được nhúng trong lý trí, còn sự cuồng nộ và giận dữ không phải là bất khả chiến bại mà là mục nát. Và vì vậy, người Lacedæmonian dùng ống sáo để chuyển hướng cơn giận của các chiến binh của họ, và tế lễ các Nàng thơ trước khi bắt đầu trận chiến, để lý trí có thể ở lại với họ, và khi họ đã đánh bại kẻ thù, họ không theo đuổi chiến thắng, mà thả lỏng sự cuồng nộ, thứ mà giống như những con dao nhỏ họ có thể dễ dàng thu lại. Nhưng cơn giận giết chết hàng vạn người trước khi nó thỏa mãn với sự trả thù, như đã xảy ra trong trường hợp của Cyrus và Pelopidas người Theban. Nhưng Agathocles đã chịu đựng một cách nhẹ nhàng những lời lăng mạ của những kẻ mà ông đang bao vây, và khi một trong số họ hét lên, "Thợ gốm, làm sao ngươi có tiền để trả cho lính đánh thuê của ngươi?" ông trả lời một cách cười cợt, "Từ thị trấn của ngươi nếu ta chiếm được nó." Và khi một số người trên tường thành ném sự xấu xí của Antigonus vào mặt ông, ông nói với họ, "Ta cứ nghĩ là mình còn đẹp trai chán." Nhưng sau khi chiếm được thị trấn, ông bán làm nô lệ những kẻ đã chế giễu mình, phản đối rằng, nếu họ xúc phạm ông lần nữa, ông sẽ đưa vấn đề này ra trước chủ nhân của họ. Tôi cũng nhận thấy rằng các thợ săn và các nhà hùng biện rất không thành công khi họ chiều theo cơn giận. Và Aristotle nói với chúng ta rằng bạn bè của Satyrus đã bịt tai anh ta bằng sáp khi anh ta chuẩn bị tranh luận một vụ án, để anh ta không gây ra bất kỳ sự nhầm lẫn nào trong vụ án do cơn giận trước sự lăng mạ của kẻ thù. Và chẳng phải thường xuyên xảy ra với chính chúng ta rằng một nô lệ đã phạm lỗi trốn thoát khỏi sự trừng phạt, bởi vì chúng bỏ trốn vì sợ hãi những lời đe dọa và gay gắt của chúng ta sao? Những gì các vú em nói với trẻ con, "Đừng khóc nữa, rồi ta sẽ cho con," có thể được áp dụng hữu ích cho cơn giận, như thế này, "Đừng vội vàng, đừng la hét, hay hung hăng, và ngươi sẽ sớm đạt được và đạt được tốt hơn những gì ngươi muốn." Vì một người cha, nhìn thấy con trai mình cố gắng cắt hoặc chẻ thứ gì đó bằng dao, sẽ lấy con dao khỏi tay nó và tự mình làm: và tương tự, một người, lấy việc trả thù ra khỏi tay của đam mê, tự mình trừng phạt một cách an toàn, hữu ích và không gây hại cho người xứng đáng bị trừng phạt, chứ không phải cho chính mình, như cơn giận thường làm.

§ xi. Mặc dù tất cả các đam mê đều cần sự kỷ luật như thế nào để rèn luyện và chế ngự các yếu tố vô lý và không biết vâng lời của chúng, nhưng không có đam mê nào mà chúng ta nên kìm hãm bằng kỷ luật đó nhiều như việc thể hiện cơn giận với những người hầu của mình. Vì không có sự ghen tị, sợ hãi hay cạnh tranh nào nảy sinh giữa họ và chúng ta; nhưng việc chúng ta thường xuyên thể hiện cơn giận với họ, tạo ra nhiều sự xúc phạm và lỗi lầm, khiến chúng ta trượt ngã như thể trên mặt đất trơn trượt do quyền chuyên chế của chúng ta đối với người hầu, điều mà không ai cưỡng lại hay ngăn cản. Vì không thể kiểm soát quyền lực vô trách nhiệm để không bao giờ bùng phát dưới ảnh hưởng của đam mê, trừ khi người ta nắm giữ quyền lực với sự nhu mì lớn, và từ chối lắng nghe những lời phàn nàn thường xuyên của vợ và bạn bè buộc tội mình là quá dễ dãi và lỏng lẻo với người hầu. Và không có gì khiến tôi bực mình hơn đối với họ, như thể họ đang bị hủy hoại vì thiếu sự chỉnh đốn. Cuối cùng, dù muộn màng, tôi nhận ra rằng trước hết, thà làm cho họ tồi tệ hơn vì sự khoan dung, còn hơn là vì sự cay đắng và giận dữ mà làm méo mó chính mình để chỉnh đốn người khác. Tiếp theo, tôi quan sát thấy rằng nhiều người vì lý do chính họ không được chỉnh đốn nên thường xấu hổ khi trở nên tồi tệ, và coi sự tha thứ hơn là trừng phạt như sự khởi đầu của quá trình cải thiện của họ, phải, và làm những nô lệ tốt hơn cho một số người chỉ bằng cái gật đầu của họ một cách thầm lặng và vui vẻ hơn là đối với những người khác với tất cả các đòn roi và sự đóng dấu, và vì vậy tôi đi đến kết luận rằng lý trí được tuân theo tốt hơn là tính khí, vì nó không giống như lời nhà thơ nói,

"Nơi nào có sợ hãi, nơi đó có sự tự trọng,"

mà ngược lại hoàn toàn, vì sự tự trọng sinh ra loại sợ hãi giúp điều chỉnh hành vi. Nhưng việc đánh đập liên miên và tàn nhẫn không tạo ra nhiều sự hối hận vì sai lầm mà tạo ra những mánh khóe để tiếp tục làm sai mà không bị phát hiện. Thứ ba, luôn ghi nhớ và suy ngẫm trong chính mình rằng, giống như người dạy chúng ta cách dùng cung không cấm chúng ta bắn mà chỉ cấm bắn trượt mục tiêu, thì việc dạy mọi người trừng phạt đúng lúc, và với sự chừng mực, hữu ích, và lịch sự sẽ không ngăn cản việc trừng phạt hoàn toàn, tôi cố gắng loại bỏ cơn giận nhất là bằng cách không cấm những người sắp bị chỉnh đốn được nói để bào chữa cho mình, mà bằng cách lắng nghe họ. Vì khoảng thời gian tạm dừng mang lại một sự nghỉ ngơi cho đam mê, và một sự trì hoãn làm giảm bớt nó, và vì vậy sự phán đoán tìm ra cả cách thức phù hợp và mức độ trừng phạt đầy đủ. Hơn nữa, người bị trừng phạt không có gì để bào chữa chống lại sự chỉnh đốn của mình, nếu người đó bị trừng phạt không phải trong cơn giận mà chỉ sau khi tội lỗi của người đó được làm rõ. Và sự ô nhục lớn nhất sẽ không xảy ra, đó là khi người hầu dường như nói lẽ phải hơn cả người chủ. Như Phocion, sau cái chết của Alexander, để ngăn người Athens nổi loạn và tin vào tin tức quá sớm, đã nói với họ, "Hỡi những người đàn ông Athens, nếu ông ấy chết hôm nay, ông ấy chắc chắn cũng sẽ chết vào ngày mai và ngày kia," thì tôi nghĩ người nào vội vàng trừng phạt bất cứ ai trong cơn giận của mình nên suy xét với chính mình, "Nếu người này đã làm sai với ngươi hôm nay, hắn cũng sẽ làm sai với ngươi vào ngày mai và ngày kia; và sẽ chẳng có hại gì nếu hắn bị trừng phạt hơi muộn một chút; trong khi nếu hắn bị trừng phạt ngay lập tức, hắn sẽ luôn có vẻ với ngươi là vô tội, như đã từng xảy ra nhiều lần trước đây." Vì ai trong chúng ta lại tàn bạo đến mức trừng phạt và đánh đập một nô lệ vì năm mười ngày trước hắn nướng thịt quá chín, hay làm đổ bàn, hay hơi chậm trễ trong việc vặt nào đó? Vậy mà đây chính là những điều khiến chúng ta bực bội và gay gắt và không thể nguôi ngoai, ngay sau khi chúng xảy ra và còn mới mẻ. Vì giống như cơ thể dường như lớn hơn trong màn sương, thì những chuyện nhỏ nhặt trong cơn giận cũng vậy. Do đó, chúng ta nên cân nhắc những lập luận như thế này ngay lập tức, và nếu, khi không còn dấu vết của đam mê, vấn đề xuất hiện tồi tệ với lý trí bình tĩnh và sáng suốt, thì lúc đó nó cần được xử lý, và sự trừng phạt không nên bị bỏ bê hoặc từ bỏ, như chúng ta bỏ thức ăn khi chúng ta đã mất cảm giác ngon miệng. Vì không có gì khiến người ta trừng phạt nhiều khi cơn giận của họ dữ dội, bằng việc khi nó được làm dịu đi, họ không trừng phạt chút nào, mà quên hẳn vấn đề, và giống như những tay chèo lười biếng, những kẻ nằm trong bến cảng khi biển lặng, rồi ra khơi đến nguy hiểm khi gió nổi lên. Vì vậy, chúng ta, lên án lý trí vì sự lười biếng và dịu dàng trong việc trừng phạt, lại vội vàng trừng phạt, bị cuốn đi bởi đam mê như bởi một cơn gió nguy hiểm. Kẻ đói thì lấy thức ăn theo bản năng tự nhiên, nhưng kẻ trừng phạt thì không nên có cảm giác đói hay khát đối với nó, cũng không cần sự giận dữ như một loại nước sốt để kích thích mình làm điều đó, mà nên trừng phạt khi mình càng xa ý muốn làm điều đó càng tốt, và phải dùng lý trí để ép mình làm việc đó. Vì chúng ta không nên, như Aristotle nói với chúng ta rằng nô lệ thời của ông bị đánh đập ở Etruria theo tiếng sáo, vội vã lao vào trừng phạt với sự khao khát và nhiệt tình cho nó, và thích thú khi trừng phạt, rồi sau đó hối hận về điều đó—vì điều thứ nhất là man rợ, và điều cuối cùng là yếu đuối—mà chúng ta nên trừng phạt mà không có nỗi buồn hay niềm vui theo sự chỉ đạo của lý trí, không cho cơn giận cơ hội can thiệp.

§ xii. Nhưng điều này có lẽ sẽ không xuất hiện như một cách chữa trị cơn giận nhiều như là một cách loại bỏ và tránh né những lỗi lầm mà con người phạm phải trong cơn giận. Tuy nhiên, mặc dù sự sưng tấy của lá lách chỉ là một triệu chứng của cơn sốt, cơn sốt sẽ được làm dịu bằng cách nó giảm xuống, như Hieronymus nói với chúng ta. Bây giờ khi tôi chiêm nghiệm về nguồn gốc của chính cơn giận, tôi nhận thấy rằng, mặc dù những người khác nhau rơi vào đó vì những lý do khác nhau, nhưng ở gần như tất cả họ đều tìm thấy ý tưởng rằng mình bị coi thường và bỏ mặc. Vì vậy, chúng ta nên giúp đỡ những người cố gắng loại bỏ cơn giận, bằng cách loại bỏ càng xa càng tốt khỏi họ bất kỳ hành động nào mang hơi hướng coi thường hay sỉ nhục, và bằng cách nhìn nhận sự giận dữ của họ như sự ngu ngốc hay sự cần thiết, hoặc cảm xúc, hoặc rủi ro, như Sophocles nói,

"Ở những người bất hạnh, hỡi nhà vua,

Không có tâm trí nào vững vàng, mà tất cả đều mất cân bằng."

Và vì vậy Agamemnon, đổ lỗi cho Ate về việc mình bắt Briseis, vẫn nói với Achilles,

"Ta muốn làm hài lòng ngươi để đền đáp,

và mang lại sự thỏa mãn trọn vẹn nhất."

Vì việc cầu xin không phải là hành động của một người thể hiện sự coi thường của mình, và khi kẻ đã gây ra thương tích tỏ ra khiêm tốn, hắn xóa bỏ mọi ý nghĩ về việc coi thường người khác. Nhưng người giận dữ không nên mong đợi điều này, mà thay vào đó hãy tự lấy cho mình câu trả lời của Diogenes, người, khi được nói với rằng, "Những người này cười nhạo ông," đã trả lời, "Nhưng tôi không phải là kẻ để bị cười nhạo," và không nghĩ mình bị coi thường, mà thay vào đó hãy coi thường kẻ đã gây ra sự xúc phạm, vì hành động đó xuất phát từ sự yếu đuối, hay sai lầm, hay sự vội vàng, hay sự bất cẩn, hay sự thiếu hào hiệp, hay tuổi già, hay tuổi trẻ. Chúng ta cũng không được nuôi dưỡng những ý nghĩ như vậy đối với những người hầu và bạn bè của mình. Vì họ không coi thường chúng ta vì thiếu khả năng hay năng lượng, mà là do sự điềm tĩnh và bản chất tốt của chúng ta, một số vì chúng ta dịu dàng, và những người khác vì cho rằng chúng ta dành tình cảm cho họ. Nhưng như hiện tại, chúng ta không chỉ nổi cơn thịnh nộ với vợ, nô lệ và bạn bè, như thể chúng ta bị họ coi thường, mà chúng ta còn thường xuyên, từ việc hình thành cùng một ý nghĩ về việc bị coi thường, mà đụng độ với chủ quán trọ, thủy thủ và người đánh xe la, và bực bội với chó sủa và lừa cản đường chúng ta: giống như người đàn ông định đánh một người đánh lừa, nhưng khi hắn hét lên rằng hắn là một người Athens, ông ta nói với con lừa, "Dù sao thì ngươi cũng không phải là người Athens," và đánh nó bằng nhiều nhát roi.

§ xiii. Hơn nữa, những cơn giận liên tục và thường xuyên tích tụ trong tâm hồn dần dần, như một đàn ong hay ong bắp cày, được sinh ra trong chúng ta bởi sự ích kỷ và cáu kỉnh, sự xa hoa và mềm yếu. Và vì thế, không gì khiến chúng ta dịu dàng với những người hầu, vợ và bạn bè bằng sự dễ dàng và giản dị, và việc học cách hài lòng với những gì mình có, và không đòi hỏi nhiều thứ dư thừa.

"Kẻ không thích thức ăn của mình nếu quá chín

Hay quá luộc, hay chưa đủ chín hay chưa đủ luộc,

Và không bao giờ khen ngợi dù nó được chế biến thế nào,"

nhưng sẽ không uống trừ khi có tuyết để làm lạnh đồ uống, cũng không ăn bánh mì mua ở chợ, cũng không chạm vào thức ăn được phục vụ trên đĩa rẻ tiền hay đồ gốm, cũng không ngủ trên bất cứ thứ gì ngoài một chiếc giường lông vũ phồng lên xẹp xuống như biển bị khuấy động từ sâu thẳm, và bằng gậy gộc và những cú đòn hối thúc người hầu tại bàn ăn, để họ chạy quanh và la hét và đổ mồ hôi như thể họ đang mang thuốc đắp lên vết thương, hắn ta là nô lệ cho một lối sống yếu đuối, hay than vãn và không hài lòng, và, giống như người bị ho liên tục hoặc mắc nhiều bệnh tật, dù hắn có nhận ra hay không, hắn đang ở trong tình trạng lở loét và đầy đờm liên quan đến khuynh hướng nổi giận. Do đó, chúng ta phải rèn luyện cơ thể để hài lòng bằng lối sống giản dị, để nó có thể dễ dàng thỏa mãn: vì những người đòi hỏi ít thì không bỏ lỡ nhiều; và không phải là một khó khăn lớn khi bắt đầu với thức ăn của chúng ta, và ăn nó một cách im lặng dù nó là gì, và không vì sự nóng nảy và cáu kỉnh mà tự chuốc lấy và chuốc lấy cho bạn bè loại nước sốt tệ nhất cho thịt, đó là cơn giận.

"Không có bữa tối nào khó chịu hơn thế"

hơn bữa tối mà những người hầu bị đánh đập, và vợ bị mắng mỏ, vì thứ gì đó bị cháy hoặc ám khói hoặc không đủ mặn, hoặc vì bánh mì quá lạnh. Arcesilaus từng chiêu đãi một số bạn bè và người lạ, và khi bữa tối được dọn ra, không có bánh mì, do những người hầu đã quên mua. Trong trường hợp này, ai trong chúng ta lại không phá vỡ các bức tường bằng tiếng la hét? Nhưng ông chỉ mỉm cười và nói, "Một nhà thông thái thật không phù hợp để tổ chức tiệc chiêu đãi!" Và khi Socrates một lần đưa Euthydemus về nhà với mình từ trường đấu vật, Xanthippe đã nổi trận lôi đình, và mắng mỏ, và cuối cùng lật đổ chiếc bàn, và Euthydemus đứng dậy và bỏ đi trong sự đau buồn. Nhưng Socrates nói với anh ta, "Ngày hôm nọ, một con gà mái ở nhà anh chẳng phải đã bay vào và hành động y như vậy sao? Và chúng ta đã không tự làm mình bực mình về điều đó." Chúng ta nên đón tiếp bạn bè bằng sự vui vẻ và nụ cười và sự chào đón, không phải cau mày, hay gieo rắc sự sợ hãi và run rẩy trong những người phục vụ. Chúng ta cũng nên tập làm quen với việc sử dụng bất kỳ loại đồ dùng nào tại bàn ăn, và không giới hạn mình vào một loại thay vì loại khác, như một số người chọn một chiếc bình hoặc chiếc sừng đặc biệt, như họ nói Marius đã làm, trong số nhiều loại, và sẽ không uống từ bất cứ thứ gì khác; và một số người hành động theo cùng một cách đối với các bình dầu và dụng cụ cạo, hài lòng với chỉ một trong tất cả, và vì vậy, nếu một món đồ như vậy bị vỡ hoặc mất, họ rất khó chịu về điều đó, và trừng phạt một cách nghiêm khắc. Người nào hay nổi giận thì không nên sử dụng những thứ quý hiếm và tinh xảo, chẳng hạn như những chiếc cốc, con dấu và đá quý: vì nếu chúng bị mất, chúng khiến một người mất kiểm soát nhiều hơn là sự mất mát của những thứ thông thường và dễ kiếm sẽ gây ra. Và vì vậy, khi Nero cho xây dựng một chiếc lều tám góc, một vật thể tuyệt vời cả về vẻ đẹp lẫn sự đắt giá, Seneca đã nói với ông rằng, "Giờ đây ngài đã cho thấy mình là kẻ nghèo, vì nếu ngài mất thứ này, ngài sẽ không thể kiếm được thứ khác như vậy." Và quả thực, chiếc lều đã bị mất do đắm tàu, nhưng Nero đã chịu đựng sự mất mát đó một cách kiên nhẫn, nhớ lại những gì Seneca đã nói. Giờ đây, sự dễ dàng về mọi thứ nói chung cũng khiến một người trở nên dễ dàng và dịu dàng với người hầu của mình, và nếu với họ, thì rõ ràng anh ta cũng sẽ như vậy với bạn bè của mình, và với tất cả những người phục vụ dưới quyền anh ta ở bất kỳ vị trí nào. Vì vậy, chúng ta quan sát thấy những nô lệ mới mua không hỏi về người chủ đã mua họ, liệu anh ta có mê tín hay ghen tị hay không, mà chỉ hỏi liệu anh ta có phải là người nóng tính hay không: và nói chung, chúng ta thấy rằng cả đàn ông cũng không thể chịu đựng được những người vợ trong trắng, cũng như vợ với những người chồng yêu thương, cũng như bạn bè với nhau, nếu họ lại còn nóng tính. Vì vậy, cả hôn nhân lẫn tình bạn đều không thể chịu đựng được với cơn giận, mặc dù không có cơn giận thì ngay cả sự say xỉn cũng chỉ là chuyện nhỏ. Vì cây gậy của Dionysus trừng phạt đủ kẻ say rượu, nhưng nếu có thêm cơn giận thì nó biến rượu từ chỗ là thứ xua tan nỗi lo âu và truyền cảm hứng cho điệu nhảy thành một thứ man rợ và giận dữ. Và sự điên rồ đơn thuần có thể được chữa khỏi bởi Anticyra, nhưng sự điên rồ pha trộn với cơn giận là thứ sản sinh ra những bi kịch và những câu chuyện khủng khiếp.

§ xiv. Vì vậy, chúng ta không nên để cơn giận bộc phát, dù là trong đùa cợ, vì điều đó biến sự thù ghét thành sự thân thiện; hay trong thảo luận, vì điều đó biến tình yêu học hỏi thành sự tranh cãi; hay trên ghế tòa án, vì điều đó thêm sự xấc xược vào quyền lực; hay trong giảng dạy, vì điều đó tạo ra sự chán nản và ghét học hỏi: hay trong sự thịnh vượng, vì điều đó làm tăng sự ghen tị; hay trong nghịch cảnh, vì điều đó tước đi sự cảm thông của mọi người, khi họ cáu kỉnh và đi ngược lại với những người chia buồn với họ, như Priam,

"Dịch hạch trên đầu các ngươi, lũ khốn nạn vô dụng tất cả,

Các ngươi không có nỗi đau buồn ở nhà sao, mà ở đây các ngươi đến

Để thông cảm với ta?"

Ngược lại, tính khí tốt lại hữu ích trong một số hoàn cảnh, tô điểm và làm ngọt ngào những hoàn cảnh khác, và vượt qua mọi sự cáu kỉnh và giận dữ bằng sự dịu dàng của nó. Vì vậy, Euclides, khi anh trai nói với ông trong một cuộc tranh cãi giữa họ, "Chúc cho ta chết, nếu ta không trả thù ngươi!" đã trả lời, "Chúc cho ta chết, nếu ta không thuyết phục được ngươi!" và thế là ngay lập tức làm anh ta thay đổi. Và Polemo, khi một người đàn ông lăng mạ ông, người rất thích đá quý và hoàn toàn phát cuồng vì những chiếc nhẫn con dấu đắt tiền, đã không trả lời, mà dành tất cả sự chú ý của mình vào một trong những chiếc nhẫn con dấu của ông, và nhìn nó kỹ lưỡng; và người kia vì vui sướng nên nói, "Đừng nhìn nó như thế, Polemo, mà hãy nhìn trong ánh sáng của mặt trời, và nó sẽ hiện ra với ông đẹp hơn." Và Aristippus, khi có sự giận dữ giữa ông và Æschines, và ai đó nói, "Ôi Aristippus, tình bạn của ông đâu rồi?" đã trả lời, "Nó đang ngủ, nhưng tôi sẽ đánh thức nó dậy," và đến gặp Æschines, và nói với anh ta, "Tôi có vẻ với anh là người hoàn toàn bất hạnh và vô phương cứu chữa đến mức không đáng nhận được bất kỳ sự cân nhắc nào sao?" Và Æschines trả lời, "Chẳng có gì lạ khi ông, vốn vượt trội hơn tôi về mọi mặt, lại là người đầu tiên phát hiện ra trong vấn đề này đâu là điều cần thiết."

"Vì không chỉ phụ nữ, mà trẻ nhỏ

Vuốt ve con lợn rừng đầy lông cứng bằng bàn tay mềm mại,

Sẽ làm nó nằm phục xuống sớm hơn một vận động viên."

Nhưng chúng ta, những người thuần hóa thú dữ và làm cho chúng trở nên dịu dàng, và bế trên tay những con sói và sư tử con, lại mâu thuẫn khi xua đuổi con cái và bạn bè và người quen trong cơn giận dữ của mình, và thả lỏng tính khí như một con thú dữ đối với người hầu và đồng bào của mình, cố gắng ngụy trang nó một cách vẻ vang nhưng không đúng cách dưới cái tên căm ghét cái xấu, nhưng tôi cho rằng, cũng giống như với các đam mê và căn bệnh khác của tâm hồn, chúng ta không thể loại bỏ bất kỳ thứ nào trong số chúng bằng cách gọi cái này là sự thận trọng, cái kia là sự hào phóng, và cái kia là lòng mộ đạo.

§ xv. Tuy nhiên, như Zeno nói hạt giống là một hỗn hợp và hợp chất được rút ra từ tất cả các năng lực của tâm hồn, thì cơn giận dường như là một hạt giống phổ quát từ tất cả các đam mê. Vì nó được rút ra từ nỗi đau và niềm vui và sự kiêu ngạo, và từ sự ghen tị nó có được đặc tính của sự độc ác—và nó thậm chí còn tệ hơn sự ghen tị, vì nó không quan tâm đến nỗi đau của chính mình nếu nó có thể làm người khác khốn khổ—và loại ham muốn không đáng yêu nhất là bẩm sinh trong đó, đó là sự thèm muốn làm tổn thương người khác. Vì vậy, khi chúng ta đến nhà của những kẻ phung phí, chúng ta nghe thấy tiếng cô gái thổi sáo vào sáng sớm, và thấy "cặn rượu", như ai đó đã nói, và những mảnh vòng hoa, và những người hầu ở cửa bốc mùi của bữa tiệc hôm qua; nhưng đối với những dấu hiệu của những người chủ tàn bạo và cáu kỉnh, những điều này bạn sẽ thấy qua khuôn mặt, dấu vết và còng tay của những người hầu của họ: vì trong nhà của một người giận dữ

"Âm nhạc duy nhất từng nghe thấy là tiếng than vãn,"

những người quản gia bị đánh đập bên trong, và những người hầu gái bị tra tấn, đến mức những người chứng kiến ngay cả trong sự vui vẻ và hạnh phúc của họ cũng thương hại những nạn nhân của đam mê này.

§ xvi. Hơn nữa, những người tình cờ vì sự căm ghét chân chính đối với cái xấu mà thường xuyên bị cơn giận bắt kịp, có thể làm giảm sự thái quá và gay gắt của nó bằng cách từ bỏ sự tự tin quá mức vào những người thân cận của mình. Vì không có gì làm cơn giận dâng cao hơn, khi một người tốt bị phát hiện là kẻ đê tiện, hoặc một người mà chúng ta nghĩ là yêu chúng ta lại cãi vã và bất hòa với chúng ta. Đối với tính khí của riêng tôi, các bạn biết chắc chắn nó nghiêng mạnh như thế nào về sự thiện chí và niềm tin vào nhân loại. Như vậy, những người bước đi trên không gian trống trải, tôi càng tin tưởng một cách tự tin vào tình cảm của bất kỳ ai, thì tôi càng cảm thấy đau buồn và đau khổ nếu đánh giá của tôi là một sai lầm. Và quả thực, tôi không bao giờ có thể thoát khỏi sự nhiệt huyết và lòng nhiệt thành của mình trong tình cảm, nhưng về việc tin tưởng mọi người, tôi có lẽ có thể sử dụng sự thận trọng của Plato như một cái phanh. Vì ông nói ông ca ngợi Helicon nhà toán học như vậy, vì ông ta là một loài vật có thể thay đổi về bản chất, nhưng ông sợ những người được giáo dục tốt trong thành phố, kẻo, là con người và hạt giống của con người, họ sẽ bộc lộ qua một đặc điểm này hay đặc điểm khác sự yếu đuối của bản chất con người. Nhưng dòng thơ của Sophocles,

"Truy tìm hầu hết các hành vi của con người, bạn sẽ thấy chúng hèn hạ,"

dường như giẫm đạp lên bản chất con người và hạ thấp giá trị của nó quá nhiều. Tuy nhiên, một phán xét cáu kỉnh và lên án như thế này có xu hướng làm cho con người trở nên dịu dàng hơn trong cơn giận của họ, vì chính sự đột ngột và bất ngờ mới làm cho con người trở nên điên loạn. Và chúng ta nên, như Panætius đâu đó đã nói, bắt chước Anaxagoras, và như ông nói khi con trai mình qua đời, "Tôi biết rằng tôi đã sinh ra một người phàm trần," thì mỗi người trong chúng ta cũng nên sử dụng loại ngôn ngữ sau đây trong những tình huống bất ngờ làm khuấy động cơn giận của chúng ta, "Tôi biết rằng người nô lệ tôi mua không phải là một triết gia," "Tôi biết rằng người bạn tôi có không phải là người hoàn hảo," "Tôi biết rằng vợ tôi chỉ là một người phụ nữ." Và nếu bất cứ ai cũng thường xuyên tự hỏi mình câu hỏi đó của Plato, "Bản thân tôi đã là tất cả những gì tôi nên là chưa?" và nhìn vào trong nhà thay vì ra ngoài, và kiềm chế khuynh hướng chỉ trích của mình, anh ta sẽ không quá nhạy bén trong việc phát hiện cái ác ở người khác, vì anh ta sẽ thấy rằng chính mình cũng cần nhiều sự bao dung. Nhưng bây giờ mỗi người trong chúng ta, khi giận dữ và trừng phạt, lại trích dẫn lời của Aristides và Cato, "Đừng ăn cắp, Đừng nói dối," và "Tại sao ngươi lại lười biếng?" Và, điều đáng xấu hổ nhất trong tất cả, chúng ta đổ lỗi cho những người giận dữ khi chính chúng ta đang giận dữ, và trừng phạt trong sự nóng giận những lỗi lầm vốn được thực hiện trong sự nóng giận, không giống như những bác sĩ

"Với phương thuốc đắng để tẩy sạch mật đắng,"

vì chúng ta thà làm tăng và làm trầm trọng thêm căn bệnh còn hơn. Bất cứ khi nào tôi bận rộn với những suy ngẫm như thế này, tôi cũng cố gắng cắt giảm sự tò mò của mình. Vì việc xem xét và soi mói mọi thứ quá kỹ lưỡng, và kiểm tra lại mọi công việc của một người hầu, hay hành động của một người bạn, hay trò tiêu khiển của một đứa con, hay lời thì thầm của một người vợ, tạo ra những cơn giận thường xuyên, thực sự là hàng ngày, gây ra hoàn toàn bởi sự cáu kỉnh và tính cách gay gắt. Euripides nói rằng vị Thần

"Can thiệp vào những việc lớn, nhưng những việc nhỏ để lại

Cho số phận;"

nhưng tôi cho rằng một người thận trọng không nên giao phó bất cứ điều gì cho số phận, cũng không nên bỏ bê bất cứ điều gì, mà nên giao một số việc cho vợ quản lý, những việc khác cho người hầu, những việc khác cho bạn bè, (như một thống đốc có những người quản gia, và các nhà tài chính, và các kiểm soát viên của mình), trong khi bản thân ông giám sát những công việc quan trọng và nặng nề nhất. Vì giống như chữ viết nhỏ làm căng mắt, thì những việc nhỏ lại càng làm căng thẳng và làm phiền con người, và khuấy động cơn giận của họ, điều mang thói xấu này đến những việc lớn hơn. Trên hết, tôi nghĩ câu nói của Empedocles, "Hãy nhịn cái ác," là một câu nói vĩ đại và thiêng liêng, và tôi tán thành những lời hứa và lời thề đó là không phải không duyên dáng hay không có triết lý, để kiêng rượu và Venus trong một năm, tôn vinh vị thần bằng sự tiết chế, hoặc trong một thời gian đã định từ bỏ việc nói dối, hết sức chú ý đến bản thân để luôn trung thực dù trong lúc vui đùa hay nghiêm túc. Với những điều này, tôi so sánh lời thề của riêng mình, vì nó không kém phần làm hài lòng các vị thần và thiêng liêng, trước hết là kiêng giận dữ trong vài ngày, giống như dành những ngày không say xỉn hoặc thậm chí không uống rượu chút nào, dâng hiến như thể những lễ vật mật ong không có rượu. Sau đó, tôi đã thử trong một hoặc hai tháng, và vì vậy theo thời gian đã đạt được một số tiến bộ trong sự kiên nhẫn bằng sự quyết tâm nghiêm túc, và bằng cách giữ cho bản thân lịch sự và không giận dữ và sử dụng ngôn ngữ tốt, làm sạch bản thân khỏi những lời nói xấu xa và hành động ngớ ngẩn, và khỏi đam mê, thứ mà vì một chút khoái lạc không đáng yêu lại trả cho chúng ta bằng sự xáo trộn tâm trí lớn và sự hối hận cay đắng nhất. Kết quả của tất cả những kinh nghiệm này của tôi, và sự hỗ trợ của vị thần, đã khiến tôi hình thành quan điểm rằng sự lịch sự, dịu dàng và tử tế không phải là quá dễ chịu, và thú vị, và đáng yêu đối với bất kỳ ai trong số những người chúng ta sống cùng bằng chính chúng ta, những người có những phẩm chất đó.