§ i. Plato nói, thưa Antiochus Philopappus, rằng mọi người đều sẵn sàng tha thứ cho kẻ tự nhận mình là người quá yêu bản thân; nhưng trong thói ích kỷ ấy, ẩn chứa một khuyết điểm vô cùng nghiêm trọng: nó khiến con người ta mất đi khả năng đánh giá một cách công bằng và vô tư về chính mình. Bởi vì tình yêu vốn mù quáng trước đối tượng mà nó tôn sủng, trừ khi một người đã học tập và tự rèn luyện thói quen tôn vinh, theo đuổi những điều cao cả thay vì mưu cầu lợi ích ích kỷ cho riêng mình. Điều này mở ra một mảnh đất màu mỡ cho kẻ nịnh hót trong tình bạn. Hắn tìm thấy một bàn đạp tuyệt vời từ thói ích kỷ của chúng ta — thứ khiến mỗi người tự biến mình thành kẻ nịnh hót đầu tiên và lớn nhất cho chính mình, đồng thời dễ dàng dung túng cho một kẻ nịnh hót bên ngoài, kẻ mà theo họ nghĩ và hy vọng, sẽ vừa là nhân chứng vừa là người xác nhận cho cái tôi tốt đẹp của họ. Bởi vì kẻ nào dễ rơi vào điều tiếng là thích những lời nịnh hót thì chính kẻ đó rất yêu bản thân mình; và nhờ có lòng hảo tâm dành cho chính mình, hắn muốn sở hữu mọi phẩm chất tốt đẹp, lại vừa đinh ninh rằng mình thực sự đang có chúng. Ước muốn ấy thì không có gì đáng cười, nhưng suy nghĩ ấy lại sai lầm và đòi hỏi phải hết sức thận trọng. Và nếu sự thật là một điều thiêng liêng, và theo Plato, là khởi nguồn của mọi điều tốt đẹp cho cả thần linh lẫn con người, thì kẻ nịnh hót ắt hẳn là kẻ thù của thần linh, đặc biệt là của thần Apollo. Bởi vì hắn luôn chống lại câu châm ngôn nổi tiếng: "Hãy tự nhận thức chính mình", gieo rắc vào tâm trí mọi người sự tự lừa dối cùng sự ngu dốt về những phẩm chất tốt hay xấu của chính họ, từ đó biến những điểm tốt của họ trở nên què quặt, khiếm khuyết, và những điểm xấu thì hoàn toàn không thể cứu chữa.

§ ii. Tuy nhiên, nếu như — giống như hầu hết các thói hư tật xấu khác — kẻ nịnh hót chỉ tấn công, hoặc chủ yếu tấn công những kẻ hèn hạ và vô dụng, thì cái tai họa ấy đã không đến nỗi quá hiểm độc hay khó bề phòng bị. Nhưng ngặt một nỗi, giống như loài mọt gỗ sinh sôi nhiều nhất ở những thớ gỗ mềm và ngọt, những kẻ có tính cách cao quý, lương thiện và công bằng lại là những kẻ dung dưỡng và tiếp tay cho kẻ nịnh hót nhiều nhất. Hơn nữa, như Simonides đã nói, "việc nuôi ngựa không đi kèm với cái bình dầu, mà đi kèm với những cánh đồng màu mỡ", chúng ta thấy rằng nịnh hót không bao giờ bén mảng đến những kẻ nghèo khổ, vô danh, hay túng quẫn; trái lại, nó là cái bẫy và là nấm mồ của những gia đình và điền trang quyền quý, và thường lật đổ cả các vương quốc lẫn lãnh địa. Do đó, việc nghiên cứu vấn đề này — để có thể dễ dàng vạch mặt nịnh hót, ngăn không cho nó tổn hại hay làm mất uy tín của tình bạn — là một việc vô cùng quan trọng, đòi hỏi nhiều sự dự phòng. Bởi vì cũng giống như loài rận bỏ đi khi con người lâm trọng bệnh, và rời khỏi thể xác khi dòng máu nuôi sống chúng đang cạn kiệt, chưa ai từng thấy kẻ nịnh hót nào bám lấy sự nghèo hèn khô khan và lạnh lẽo. Chúng chỉ bám lấy sự giàu sang và địa vị để béo múp míp lên, nhưng sẽ chuồn mất tăm ngay khi vận rủi ập đến. Thế nhưng, chúng ta không nên đợi đến khi nếm trải kinh nghiệm đau thương đó, vì điều đó chẳng mang lại lợi ích gì, mà trái lại còn tổn hại và nguy hiểm. Không tìm được bạn bè vào lúc ngặt nghèo vốn dĩ đã là điều cay đắng, cũng như việc không thể đổi một kẻ bạn tồi bạc bẽo lấy một người bạn chân tình, kiên định. Bởi vì một người bạn phải giống như đồng tiền đã được kiểm định trước khi cần dùng, chứ không phải để rồi phát hiện ra tiền giả khi ta túng quấn. Ta không nên đợi đến khi sự việc tồi tệ đã rồi mới chịu tỉnh ngộ, mà phải tìm cách ngăn chặn từ đầu để kẻ nịnh hót không thể làm tổn hại gì đến ta. Bằng không, chúng ta sẽ rơi vào hoàn cảnh thảm hại chẳng khác nào những kẻ thử độc dược bằng cách nếm trực tiếp chúng, để rồi tự sát hoặc suýt mất mạng trong chính thí nghiệm của mình. Chúng ta không ca ngợi những kẻ như vậy, cũng không ca ngợi những ai nhìn nhận người bạn của mình chỉ qua lăng kính phép tắc và sự hữu dụng, để rồi nghĩ rằng họ có thể phát hiện ra mọi kẻ đồng hành khả ái, dễ chịu vốn đích thị là nịnh hót. Bởi vì một người bạn chân chính không thể là kẻ khó chịu hay cau có, và tình bạn cũng không phải là thứ cao ngạo mang dáng vẻ cay nghiệt, khắc khổ; ngay cả cung cách trang nhã của nó cũng phải mang sức hút và sự quyến rũ. Vì chính nơi đó,

"Các nữ thần Ân Huệ và Khát Vọng đã dựng lều,"

và không chỉ đối với một kẻ gặp hoạn nạn rằng "thật ngọt ngào khi được nhìn vào đôi mắt của một người bạn", như Euripides đã nói, mà tình bạn mang lại niềm vui và sự quyến rũ trong buổi thị vượng cũng chẳng kém gì lúc nó xoa dịu nỗi buồn và nghịch cảnh. Và như Evenus đã nói "lửa là thứ nước sốt ngon nhất", vị thần linh, khi hòa quyện tình bạn vào cuộc sống, đã làm cho vạn vật trở nên rực rỡ, ngọt ngào và đáng yêu nhờ sự hiện diện và niềm vui mà nó mang lại. Bằng cách nào khác mà kẻ nịnh hót có thể len lỏi vào bằng thứ niềm vui mà hắn ban phát, nếu hắn không biết rằng tình bạn vốn dĩ dung dưỡng yếu tố hoan hỉ ấy? Thật không tài nào giải thích nổi. Nhưng cũng giống như vàng giả, vàng nhái chỉ bắt chước được độ sáng và vẻ lấp lánh của vàng thật, kẻ nịnh hót dường như cũng bắt chước sự dễ chịu và hòa nhã của một người bạn chân chính, luôn tỏ ra vui tươi, rạng rỡ, chẳng bao giờ mâu thuẫn hay chống đối ai. Tuy nhiên, vì thế mà chúng ta không được nghi ngờ tất cả những ai cất lời ca ngợi đều chỉ là những kẻ nịnh hót đơn thuần. Bởi vì tình bạn đòi hỏi những lời tán dương cũng nhiều như những lời quở trách khi hoàn cảnh thích hợp. Quả thực, tính hay cáu kỉnh và hay phàn nàn hoàn toàn xa lạ với tình bạn và đời sống xã hội; nhưng khi lòng tốt ban phát những lời ca ngợi một cách hào phóng, sẵn sàng cho những hành động đẹp, con người ta cũng sẽ dễ dàng và nhẹ nhàng đón nhận những lời khuyên răn, thẳng thắn. Họ tin tưởng và tiếp tục yêu mến kẻ vốn lấy việc ca ngợi làm vui ấy, cứ như thể giờ đây hắn chỉ cất lời chê trách vì đó là điều bức thiết.

§ iii. Người ta có thể nói rằng thật khó để phân biệt giữa kẻ nịnh hót và người bạn, nếu cả hai chẳng khác nhau chút nào ở niềm vui chúng mang lại hay lời ca ngợi chúng trao ban; bởi vì xét về mặt dịch vụ và sự chăm sóc, ta thường thấy tình bạn còn bị nịnh hót bỏ lại phía sau. Quả thực là như vậy, tôi xin đáp lại, nếu chúng ta đang cố gắng tìm kiếm một kẻ nịnh hót thực thụ — kẻ thao túng nghề của mình bằng sự khôn ngoan và xảo thuật; chứ không phải nếu chúng ta — giống như đa số mọi người — coi những kẻ bợ đỡ, chực chờ bên mâm cơm là nịnh hót: những kẻ bắt đầu huyên thuyên ngay khoảnh khắc tay vừa được rửa sạch để vào tiệc, mà sự khom lưng uốn gối, tục tĩu và mất hết liêm sỉ lộ rõ ngay từ món ăn và ly rượu đầu tiên. Dĩ nhiên chẳng cần đến sự tinh tế gì lớn lao để vạch mặt Melanthius, kẻ ký sinh của Alexander thành Pheræ, kẻ khi được hỏi rằng Alexander đã bị ám sát ra sao, lại đáp rằng: "Qua mạn sườn hắn đâm thẳng vào bụng ta"; hay những kẻ vây quanh một bàn tiệc thị soạn, "những kẻ mà chẳng ngọn lửa, thanh gươm hay lưỡi thép nào có thể ngăn chúng lao đến một bữa yến tiệc"; hay những ả nịnh hót người Cyprus — những kẻ sau khi vượt biển sang Syria đã bị chế giễu gọi là "cái thang", bởi vì chúng nằm rạp xuống cho vợ các vị vua dùng thân mình làm bậc thang trèo lên xe ngựa.

§ iv. Thế thì chúng ta phải đề phòng loại kẻ nịnh hót nào? Đó là kẻ không hề tỏ ra hay thừa nhận mình là kẻ nịnh hót; kẻ mà bạn sẽ không phải lúc nào cũng thấy lảng vảng quanh gian bếp của mình, không phải là kẻ canh chừng đồng hồ xem đã đến giờ ăn chưa, cũng chẳng uống say đến mức ngã quỵ bất đắc kỳ tử; mà là kẻ thường ngày tỉnh táo, bao đồng, nghĩ rằng mình phải nhúng tay vào công việc của bạn, muốn chia sẻ những bí mật của bạn, và đối với tình bạn thì đóng một vai bi kịch nhiều hơn là vai hài kịch hay vai thần rừng satyr. Cũng như Plato đã nói, "đỉnh cao của sự bất công là ra vẻ công chính trong khi thực chất không phải vậy", chúng ta phải coi loại nịnh hót nguy hiểm nhất không phải là loại công khai mà là loại lén lút, không phải loại đùa cợt mà là loại nghiêm túc. Bởi vì nó gieo rắc sự nghi kỵ ngay cả lên một tình bạn chân chính — thứ mà chúng ta thường hay nhầm lẫn với nó nếu không cẩn trọng. Khi Gobryas đuổi theo một trong số các đạo sĩ Magi vào căn phòng tối, ngã xuống sàn và đang vật lộn với hắn, Darius xông đến nhưng còn đang lưỡng lự không biết làm thế nào để giết một kẻ mà không hạ sát cả hai, Gobryas liền giục nhà vua cứ dâm thẳng gươm xuyên qua cả hai người bọn họ. Nhưng chúng ta, vì không đồng tình với câu nói: "Hãy để kẻ thù chết cùng kẻ bạn", nên trong nỗ lực phân biệt kẻ nịnh hót với người bạn — khi mà sự tương đồng giữa họ quá nhiều — phải hết sức cẩn trọng để không vứt bỏ người tốt cùng kẻ xấu, hay vì muốn dung tha cho điều có ích mà lại vướng vào điều tai hại. Giống như hạt cỏ dại lẫn lộn trong lúa mì, nếu có kích thước và vẻ bề ngoài rất giống thì không dễ gì tách rời; bởi vì nếu sàng có lỗ nhỏ thì chúng không lọt qua, còn nếu sàng lỗ lớn thì chúng lại lọt qua cùng hạt lúa. Tương tự như vậy, nịnh hót không dễ gì phân biệt khỏi tình bạn, bởi nó hòa quyện vào tình cảm và cảm xúc, thói quen và lề lối.

§ v. Tuy nhiên, vì tình bạn là điều dễ chịu nhất trong vạn vật, và chẳng có gì làm vui lòng con người hơn thế, nên kẻ nịnh hót thu hút người ta bằng niềm vui mà hắn ban phát, vốn dĩ niềm vui chính là sân nhà của hắn. Và bởi vì sự ân sủng và những việc làm tốt luôn đi kèm với tình bạn — đúng như câu tục ngữ "bạn bè còn cần thiết hơn lửa hay nước" — nên kẻ nịnh hót tình nguyện làm đủ mọi việc, phấn đấu để tỏ ra nhiệt tình, sẵn lòng và ân cần trong mọi hoàn cảnh. Và vì tình bạn chủ yếu được tạo ra bởi sự tương đồng về sở thích và thói quen, việc cùng thích và cùng ghét điều gì từ lâu đã kéo con người lại gần nhau và gắn kết họ qua sự đồng cảm, nên kẻ nịnh hót quan sát điều đó để nhào nặn bản thân như một chất liệu rồi cư xử cho phù hợp. Hắn tìm cách bắt chước và giống hệt những ai mà hắn muốn lấy lòng, uyển chuyển đổi thay, khéo léo trong các màn giả dạng, đến mức người ta phải thốt lên rằng:

"Con trai của Achilles ư? Ồ không, chính là hắn."

Nhưng mánh khóe tinh vi nhất của hắn là thế này: quan sát thấy sự tự do ngôn luận được ca ngợi và xem như tiếng nói đặc trưng, tự nhiên của tình bạn, trong khi việc không dám nói thẳng lại bị coi là kém thân thiết và giả dối, hắn đã không quên bắt chước cả đặc điểm này của tình bạn. Tuy nhiên, cũng giống như những đầu bếp khéo léo pha trộn các loại nước sốt đắng và gia vị cay nồng để ngăn những món ngọt không bị ngấy, những kẻ nịnh hót này không dùng một sự tự do ngôn luận chân chính hay hữu ích, mà chỉ dùng những lời bóng gió nháy mắt, mơn trớn. Do đó, hắn rất khó bị phát hiện, giống như những loài sinh vật có khả năng tự đổi màu theo chất liệu hoặc nơi chốn xung quanh chúng. Nhưng vì hắn đánh lừa và che giấu bản chất thực sự của mình qua những màn giả trang, nhiệm vụ của chúng ta là phải vạch mặt và nhận diện hắn thông qua những điểm khác biệt giữa hắn và người bạn chân chính, đồng thời chỉ ra rằng hắn, như Plato nói, "được trang hoàng bằng màu sắc và hình hài của kẻ khác, bởi vì bản thân hắn chẳng có gì cả."

§ vi. Vậy chúng ta hãy xem xét vấn đề từ đầu. Tôi đã nói rằng tình bạn trong phần lớn các trường hợp xuất phát từ một khuynh hướng và bản tính tương đồng, thường nghiêng về cùng một thói quen, luân lý, và vui mừng trong cùng những theo đuổi, học thức, trò giải trí, đúng như những vần thơ sau đây làm chứng: "Với người già, tiếng nói của người già là ngọt ngào nhất; với thiếu niên, tiếng nói của thiếu niên; với phụ nữ, tiếng nói của phụ nữ là dễ chấp nhận nhất; với người bệnh, tiếng nói của người bệnh; trong khi kẻ bị tai họa bất ngờ ập đến lại chính là nguồn an ủi cho người đang gặp rắc rối." Kẻ nịnh hót, khi biết rằng việc cảm thấy vui thích, tận hưởng bầu bạn và yêu mến những ai giống mình là bản năng vốn có trong ta, bèn tìm cách tiếp cận và tiến lại gần một người theo hướng này (giống như cách người ta cố bắt một con thú trên đồng cỏ), bằng chính những theo đuổi, trò giải trí, học thức và lối sống ấy. Hắn âm thầm thả mồi, ngụy trang dưới những màu sắc giả tạo, cho đến khi con mồi tạo cơ hội cho hắn bắt gọn, trở nên thuần phục và ngoan ngoãn dưới cái chạm của hắn. Sau đó, hắn bắt đầu chê bai những sự vật, lối sống và con người mà hắn biết con mồi căm ghét, đồng thời ca ngợi những gì hắn tưởng tượng một cách quá mức, thậm chí làm quá lên với vẻ ngạc nhiên và thán phục tột độ, khiến nạn nhân càng lúc càng đinh ninh rằng những điều họ thích hay ghét đều là hoa trái của sự phán đoán chứ không phải do bất chợt.

§ vii. Vậy làm thế nào để kẻ nịnh hót bị vạch mặt, và bằng những sự khác biệt nào hắn bị phát hiện chỉ là kẻ giả mạo chứ không thực sự giống nạn nhân của mình? Trước hết, chúng ta phải nhìn vào nhịp điệu đều đặn và sự nhất quán trong nguyên tắc của hắn: liệu hắn có luôn vui thích với cùng những điều đó, luôn ca ngợi cùng những điều đó, và định hướng, quản lý cuộc đời mình theo một khuôn mẫu duy nhất hay không — đúng với phong thái của một kẻ say mê tình bạn chân chính và sự gắn bó. Một người như thế chính là bạn. Nhưng kẻ nịnh hót, vì không có một tính cách cố định nào của riêng mình, không tìm kiếm một cuộc sống phù hợp cho bản thân, mà lại tự nhào nặn và mô hình hóa chính mình theo khuôn mẫu của kẻ khác, nên hắn không hề đơn giản hay đồng nhất, mà rất phức tạp và bất ổn, khoác lên mình những diện mạo khác nhau — giống như nước được đổ từ bình này sang bình khác, luôn trong trạng thái biến đổi và hoàn toàn uyển chuyển theo mốt của những kẻ khoản đãi hắn. Quả thực, con voi (hoặc con khỉ) khi cố bắt chước con người, bị bắt quả tang đang nhại lại cử động và nhảy múa như họ; nhưng bản thân kẻ nịnh hót lại đi thu hút và dụ dỗ những người khác, bắt chước không phải tất cả mọi người đều giống nhau: với người này thì hắn ca hát nhảy múa, với người kia thì hắn vật lộn và bám đầy bụi bẩn của võ đường (palæstra), trong khi hắn lại theo chân một kẻ thích săn bắn và đuổi bắt, suýt chút nữa thì thốt lên những lời của Phaedra:

"Làm sao ta khao khát được cất tiếng hò reo cổ vũ bầy chó,

Đuổi theo những con hươu đốm,"

trong khi thực ra hắn chẳng có chút hứng thú nào với việc săn bắn; thứ mà hắn giăng lưới bẫy bắt chính là người thợ săn. Và nếu đối tượng hắn theo đuổi là một học giả trẻ tuổi yêu thích học thức, hắn sẽ lao đầu vào sách vở, bộ râu rủ dài chấm chân, trông hắn thật ra dáng với chiếc áo choàng sờn rách, tỏ ra dửng dưng hệt như một triết gia phái Khắc kỷ (Stoic), và chẳng nói gì ngoài những hình chữ nhật và hình tam giác của Plato. Nhưng nếu một kẻ giàu có, phóng túng nào đó thích rượu chè lọt vào tầm ngắm của hắn,

"Thì Odysseus khôn ngoan liền cởi bỏ tấm áo rách rưới,"

tấm áo choàng sờn rách bị vứt sang một bên, bộ râu bị cạo sạch như một cánh đồng trơ gốc, hắn lao vào những chiếc bình ướp rượu cùng những vại lớn, cười lớn trên đường phố và chế giễu các triết gia. Người ta kể rằng điều này từng xảy ra ở Syracuse: khi Plato đến đó, Dionysius bị cuốn vào một niềm đam mê cuồng nhiệt dành cho triết học, và số lượng các nhà hình học đông đến mức họ tạo ra cả một đám mây bụi trong cung điện; nhưng khi Plato thất sủng, Dionysius từ bỏ triết học và lao đầu trở lại vào rượu chè, phụ nữ, những trò vô bổ cùng trụy lạc, thì toàn bộ triều đình bỗng biến hình, tựa như tất cả bọn họ đã uống phải chén thuốc của phù thủy Circe, khiến sự ngu dốt, lãng quên và ngớ ngẩn ngự trị ngang ngược. Lời tôi nói được minh chứng bởi hành vi của những kẻ nịnh hót lớn và những kẻ mị dân — kẻ lớn nhất trong số đó là Alcibiades, một kẻ hay chế giễu và nuôi ngựa ở Athens, sống một cuộc đời vui vẻ rộn rã, đã cạo trụi tóc khi ở Lacedaemon, tắm nước lạnh và mặc áo choàng sờn rách; trong khi ở Thrace thì hắn chiến đấu và uống rượu; còn tại triều đình Tissaphernes thì sống xa hoa, phè phỡn theo phong cách kiêu kỳ; và cứ thế hắn nịnh bợ, lấy lòng tất cả mọi người bằng cách bắt chước thói quen và lối sống của họ. Tuy nhiên, đó không phải là cách mà Epaminondas hay Agesilaus hành xử; bởi vì dù họ giao du với rất nhiều người, rất nhiều quốc gia và các lối sống khác nhau, họ vẫn duy trì phong thái thường ngày của mình ở mọi nơi, từ y phục, chế độ ăn uống cho đến ngôn ngữ và cách hành xử. Giống như Plato khi ở Syracuse cũng y hệt như lúc ở Viện Hàn lâm (Academy), đối xử với Dionysius cũng giống như với Dion.

§ viii. Về những sự thay đổi của kẻ nịnh hót — vốn giống với loài mực nang (polypus), người ta có thể dễ dàng nhận ra chúng nhất bằng cách chính mình giả vờ thay đổi liên tục, chê bai kiểu lối sống mà trước đây mình từng ca ngợi, rồi ngay sau đó lại tỏ ra tán thưởng những lời nói, hành động và lối sống mà trước đây mình từng bất mãn. Khi ấy, bạn sẽ thấy kẻ nịnh hót chẳng bao giờ kiên định hay là chính mình, chẳng bao giờ yêu, ghét, vui mừng hay đau khổ theo sáng kiến của riêng hắn; mà giống như một tấm gương, hắn chỉ phản chiếu hình ảnh cảm xúc, tác phong và tâm trạng của người khác. Một kẻ như thế sẽ nói thế này, nếu bạn chê bai một người bạn của mình trước mặt hắn: "Anh phát hiện ra gã đó chậm quá đấy, từ trước đến nay tôi đã chẳng ưa gì hắn ta rồi." Nhưng mặt khác, nếu bạn đổi giọng và ca ngợi người đó, hắn sẽ thề có thần Zeus rằng hắn rất vui mừng về điều đó, bản thân hắn cũng mang ơn người đó và đặt trọn niềm tin vào họ. Và nếu bạn bàn về sự cần thiết phải thay đổi lối sống, rút khỏi chốn quan trường để về với cuộc sống riêng tư và thảnh thơi, hắn sẽ hưởng ứng: "Lẽ ra chúng ta nên tống khứ cái sự ồn ào và ganh ghét ấy đi từ lâu rồi mới phải." Nhưng nếu bạn có ý định quay trở lại chốn quan trường, hắn lại hòa giọng theo: "Tư tưởng của việc ấy thật đáng khen; việc từ bỏ chốn thương trường tuy dễ chịu nhưng lại hèn nhát và ti tiện." Ta phải nói thẳng ngay với một kẻ như thế rằng: "Hỡi lữ khách, trông anh giờ khác hẳn so với trước đây." Tôi không cần một người bạn phải thay đổi quan điểm theo tôi và đồng tình với mọi thứ, cái bóng của tôi sẽ làm điều đó tốt hơn; nhưng tôi cần một kẻ nói sự thật và giúp đỡ tôi bằng óc phán đoán của hắn. Đó là một cách để vạch mặt kẻ nịnh hót.

§ ix. Chúng ta cũng phải quan sát một điểm khác biệt nữa trong sự tương đồng giữa người bạn và kẻ nịnh hót. Người bạn chân chính không bắt chước bạn trong mọi chuyện, cũng không quá nhiệt tình ca ngợi, mà chỉ tán dương những gì xuất sắc; bởi vì, như Sophocles đã nói,

"Hắn sinh ra không phải để chung phần căm ghét mà là chia sẻ tình yêu,"

vâng, thưa thần Zeus, và hắn sinh ra để cùng làm điều phải, cùng yêu mến những gì cao cả, chứ không phải để cùng làm điều sai trái hay cư xử tồi tệ — trừ phi, giống như bệnh đau mắt có thể lây lan, việc giao du và thân thiết khiến hắn vô tình nhiễm phải một thói xấu hay tật mọc nào đó. Người ta nói rằng những người thân cận của Plato bắt chước dáng đi khom của ông, học trò của Aristotle bắt chước giọng nói ngọng của ông, và cận vệ của vua Alexander bắt chước cách nghiêng đầu sang một bên cùng tốc độ nói nhanh ngắt quãng trong hội thoại, bởi vì con người ta phần lớn thường vô tình nhiễm phải những nét tính cách ấy. Nhưng kẻ nịnh hót thì y hệt như loài tắc kè hoa, mang mọi màu sắc trừ màu trắng; và do đó, dù không thể bắt chước những điều đáng giá, hắn chẳng bỏ sót bất kỳ thói hư tật xấu nào mà không nhao vào nhại lại. Cũng giống như những họa sĩ tồi, vì kém tay nghề nên không thể tạo ra một bức chân dung đẹp, bèn làm nổi bật sự giống nhau bằng cách tô vẽ thêm mọi nếp nhăn, nốt ruồi và vết sẹo, kẻ nịnh hót bắt chước sự vô độ, thói mê tín, tính nóng nảy, sự gay gắt với người hầu, cùng sự nghi kỵ của bạn bè và người thân ở chính nạn nhân của hắn. Bởi vì bản chất hắn nghiêng về những điều tồi tệ nhất, và hắn nghĩ rằng việc bắt chước cái xấu thì sẽ ở xa lời chê bai nhất. Vì những ai có hoài bão cao đẹp trong đời, tỏ ra bực bội và ghê tởm trước lỗi lầm của bạn bè thường rất dễ bị nghi kỵ — điều đó từng hủy hoại Dion trước mặt Dionysius, Samius trước mặt Philip, và Cleomenes trước mặt Ptolemy. Nhưng kẻ vừa muốn là vừa tỏ ra vừa dễ chịu vừa đáng tin cậy lại giả vờ tỏ ra sung sướng hơn trước những điều tồi tệ, coi đó như biểu hiện của tình yêu thương quá mức dành cho bạn bè nên thậm chí chẳng thấy phiền lòng trước thói hư tật xấu của họ, mà xem mình đồng cam cộng khổ với họ trong mọi vấn đề. Và thế là chúng nhận vơ cả những bệnh trạng ngẫu nhiên, không tự nguyện, ra điều mình cũng mắc những căn bệnh giống thế để nịnh bợ những ai đang mang bệnh — chẳng hạn như giả vờ thị lực và thính lực bị suy giảm nếu bạn bè của họ hơi mù lòa hay điếc lác. Những kẻ nịnh hót Dionysius — vốn hơi kém thị giác — từng xô đẩy nhau trong một bữa tiệc và hất văng cả đồ ăn khỏi bàn, cứ như thể họ bị khiếm khuyết về tầm nhìn vậy. Và để làm cho trường hợp của mình giống hơn nữa, chúng còn luồn lách sâu hơn, bới móc cả những bí mật gia đình để tìm điểm tương đồng. Vì thấy bạn bè gặp bất hạnh trong hôn nhân, hoặc hoài nghi về hành vi của con cái hay người thân, chúng chẳng tiếc thân mình, tự bịa ra một bản than van thảm thiết về chính con cái, vợ chồng, họ hàng hay người thân của mình, lớn tiếng phơi bày những bí mật gia đình của chính họ. Bởi vì sự tương đồng trong hoàn cảnh khiến con người ta trở nên đồng cảm hơn, và những người bạn — sau khi đã nhận được những thứ giống như con tin qua lời thú tội của chúng — liền giao phó lại bí mật của mình; và một khi đã biến chúng thành người giữ bí mật, họ không dám lấy lại sự tin tưởng đó nữa. Tôi thực sự biết một kẻ đã đuổi vợ ra khỏi nhà chỉ vì người bạn của hắn đã rẫy vợ; nhưng vì hắn lén lút đến thăm và gửi tin nhắn cho nàng, hắn đã bị vợ của người bạn phát hiện ra hành vi đó. Hắn kém cỏi biết bao về bản chất của một kẻ nịnh hót khi nghĩ rằng những dòng thơ sau đây áp dụng cho con cua hợp hơn là kẻ nịnh hót: "Toàn thân là cái bụng, mắt ngó khắp nơi, là sinh vật bò bằng răng" — vì đó chính là bức chân dung đích thực của kẻ ăn bám, "những kẻ bạn của cái chảo rán, đi săn một bữa tối", mượn lời của Eupolis.

§ x. Tuy nhiên, chúng ta hãy gác lại tất cả những điều này cho đúng chỗ trong bài diễn luận. Nhưng chớ nên phớt lờ sự xảo quyệt trong màn bắt chước của kẻ nịnh hót: rằng ngay cả khi hắn nhại lại bất kỳ điểm tốt nào ở kẻ mà hắn đang nịnh, hắn vẫn luôn cẩn trọng nhường chiếc vòng nguyệt quế cho đối phương. Trong khi đó, giữa những người bạn thực sự không hề có sự ganh đua hay đố kỵ lẫn nhau; họ đều mãn nguyện và hài lòng như nhau cho dù họ có ngang hàng hay một người vượt trội hơn. Nhưng kẻ nịnh hót, luôn ghi nhớ rằng mình phải đóng vai trò thứ yếu, luôn làm cho bản sao của mình kém hơn bản gốc một chút, bởi vì hắn thừa nhận mình bị bỏ xa và lép vế ở mọi nơi, ngoại trừ trong tội lỗi. Chỉ riêng ở khoản đó hắn mới đòi tranh ngôi vị trí dẫn đầu; nếu bạn hắn cáu kỉnh, hắn bảo mình mắc bệnh u sầu đen; nếu bạn hắn mê tín, hắn bảo mình là kẻ cuồng tín; nếu bạn hắn đang yêu, hắn bảo mình yêu đến phát điên; nếu bạn hắn cười, hắn sẽ bảo: "Anh cười hơi kém đúng lúc đấy, nhưng em thì suýt chết vì cười." Nhưng đối với bất kỳ điểm tốt nào thì hành động của hắn lại hoàn toàn ngược lại. Hắn nói mình có thể chạy nhanh, nhưng bạn hắn thì bay; hắn nói mình cưỡi ngựa khá tốt, nhưng bạn hắn là một Nhân Mã trên yên ngựa. Hắn nói: "Tôi không phải nhà thơ tồi, và không viết ra những câu thơ quá tệ,"

"Nhưng những vần thơ vang dội của ngài thì tựa sấm sét của thần Jove."

Bằng cách này, hắn vừa cho thấy hoài bão trong đời của bạn hắn là cao đẹp, vừa cho thấy bạn hắn đã đạt tới một tầm cao mà hắn không thể với tới. Đó chính là những điểm khác biệt trong sự tương đồng giữa kẻ nịnh hót và người bạn.

§ xi. Nhưng vì, như đã nói ở trên, việc ban phát niềm vui là điểm chung của cả hai — bởi người tốt cũng lấy làm thích thú với bạn bè của mình nhiều như kẻ xấu với những kẻ nịnh hót của hắn — chúng ta hãy xem xét sự khác biệt giữa họ ngay tại điểm này. Sự khác biệt nằm ở mục đích khác nhau của mỗi bên khi mang lại niềm vui. Hãy nhìn nhận điều này theo cách sau. Chắc chắn có hương thơm trong nước hoa. Nhưng trong y dược cũng có mùi thơm. Chỉ là sự khác biệt nằm ở chỗ: trong khi nước hoa chỉ nhằm mục đích duy nhất là tạo ra niềm vui, thì y dược lại có mục đích tiên quyết là thanh tẩy, làm ấm hoặc bồi bổ cơ thể, còn mùi thơm chỉ là thứ yếu. Lại nữa, các họa sĩ pha trộn những màu sắc và phẩm nhuộm vui tươi; cũng có một số loại thuốc có vẻ ngoài tươi tắn và màu sắc không khó chịu. Vậy sự khác biệt giữa chúng là gì? Hiển nhiên chúng ta phân biệt thông qua mục đích mà mỗi bên hướng tới. Tương tự như vậy, đời sống xã hội của những người bạn dùng sự vui vẻ để tô điểm thêm cho một mục đích tốt đẹp và hữu ích; và đôi khi biến những trò đùa, bàn tiệc, rượu ngon — thậm chí cả những lời trêu chọc, bông đùa — thành gia vị cho những vấn đề cao cả và nghiêm túc, đúng như câu thơ:

"Họ rất đỗi vui mừng khi trò chuyện cùng nhau,"

và một lần nữa:

"Chẳng có gì khác có thể

Làm lung lay tình yêu hay niềm vui chúng ta dành cho nhau."

Nhưng toàn bộ mục đích và cứu cánh của kẻ nịnh hót là nhào nặn và tẩm ướp lời nói đùa, câu nói hay hành động của hắn sao cho tạo ra được niềm vui. Nói một cách ngắn gọn, mục tiêu của kẻ nịnh hót là làm vừa lòng trong mọi việc hắn làm, trong khi người bạn chân chính luôn làm điều phải, và vì thế thường mang lại cả niềm vui lẫn nỗi đau — không mong muốn điều sau, nhưng cũng chẳng né tránh nó nếu y cho rằng đó là điều tốt nhất. Bởi vì giống như người thầy thuốc, nếu thấy tiện ích, sẽ pha thêm nghệ tây hay cam tùng hương, hoặc dùng một thứ thuốc xoa dịu nhẹ nhàng, hay cho bệnh nhân bồi bổ đầy đủ, đôi khi ra lệnh dùng hải ly hương,

"Hay cây thanh cúc, loại thảo mộc có mùi hăng nồng khó chịu,"

hoặc giã rễ trinh nữ (hellebore) và ép bệnh nhân uống — y không coi sự khó chịu hay sự dễ chịu là mục đích và cứu cánh, mà trong cả hai trường hợp chỉ chăm lo cho lợi ích của bệnh nhân — người bạn cũng vậy, đôi khi bằng những lời ca ngợi và lòng tốt, tán tụng và làm vui lòng người bạn của mình, dẫn dắt họ đến những điều cao cả, chẳng hạn như Agamemnon:

"Hỡi Teucer thân mến, hỡi con trai của Telamon, hãy cứ giương cung bắn tiếp đi, thủ lĩnh của những tráng sĩ;"

hoặc Diomede:

"Làm sao ta có thể quên được Odysseus thần thánh?"

Nhưng mặt khác, khi cần phải uốn nắn, y sẽ quở trách bằng những lời cay đắng và sự thẳng thắn xứng đáng với tình bạn:

"Hỡi Menelaus được thần Zeus sủng ái, phải chăng ngươi đã phát điên, và trong sự ngu muội của mình lại chẳng màng gì đến sự an toàn?"

Đôi khi y còn kết hợp hành động với lời nói, chẳng hạn như Menedemus đã kéo một người con trai đồi trụy và vô kỷ luật của bạn mình là Asclepiades về lại sự tỉnh táo bằng cách đóng cửa không cho vào nhà và không thèm nói chuyện với cậu ta. Và Arcesilaus cấm Bato bén mảng đến trường học của mình khi hắn viết một câu thơ trong một vở kịch đả kích Cleanthes, và chỉ chịu làm hòa với hắn sau khi hắn ăn năn và giảng hòa với Cleanthes. Bởi vì chúng ta phải mang lại nỗi đau cho bạn mình nếu điều đó mang lại lợi ích cho họ, nhưng không đến mức cắt đứt tình bạn; mà cũng giống như việc chúng ta dùng một số loại thuốc đắng cay để cứu chữa và bảo tồn mạng sống cho người bệnh. Và do đó, người bạn — giống như một nhạc sĩ — trong việc mang lại sự cải thiện theo hướng tốt đẹp và hữu ích, có khi thì thả lỏng dây đàn, có khi lại căng chúng lên, đôi khi vui vẻ nhưng luôn luôn hữu ích. Nhưng kẻ nịnh hót, luôn chỉ gảy một nốt duy nhất và quen đệm đàn theo hướng làm sao để vừa lòng và lấy lòng, hoàn toàn không biết cách phản đối bằng hành động hay mang lại nỗi đau bằng lời nói; hắn chỉ biết thuận theo mọi mong muốn, luôn hùa theo và vang dội lại tâm tư của chủ nhân mình. Thế nên, như Xenophon nói, Agesilaus rất lấy làm thích thú khi được ca ngợi bởi những kẻ cũng dám chê bai ông; chúng ta cũng phải nghĩ rằng việc làm vui lòng và thỏa mãn chúng ta chỉ là hành động của một người bạn nếu kẻ đó cũng có thể mang lại nỗi đau và sự phản đối; đồng thời phải hoài nghi trước một mối giao du chỉ toàn mang lại niềm vui, sự thỏa mãn mà chẳng hề có chút cay đắng nào — vâng, và thưa thần Zeus, phải luôn sẵn sàng nhắc lại câu nói của người Lacedaemon khi nghe ca ngợi vua Charillus: "Làm sao hắn có thể là một người tốt được, khi mà hắn chẳng hề nghiêm khắc ngay cả với những kẻ tồi?"

§ xii. Người ta nói rằng loài mòng ruồi tấn công vào tai loài bò, và ve bét tấn công vào tai loài chó; cũng vậy, kẻ nịnh hót vây hãm đôi tai của những kẻ thích được ca ngợi bằng những lời tán tụng, bám chặt lấy đó và rất khó để gạt bỏ. Do đó, chúng ta phải đưa ra một sự phân biệt thật tỉnh táo và cẩn trọng xem lời ca ngợi đó dành cho hành động hay dành cho con người. Lời ca ngợi dành cho hành động nếu người ta khen ngợi kẻ vắng mặt hơn kẻ hiện diện, nếu những ai có cùng hoài bão và nguyện vọng không chỉ ca ngợi chúng ta mà ca ngợi tất cả những ai có cùng khuynh hướng ấy, và không rành rành nói lẫn làm một đằng vào lúc này rồi lại làm điều ngược lại hoàn toàn vào lúc khác; và thử thách lớn nhất là nếu chúng ta nhận thức rõ rằng, đối với những vấn đề mang lại cho chúng ta lời ca ngợi ấy, chúng ta chưa từng hối hận, không hề cảm thấy xấu hổ về chúng, và không hề ước gì mình đã nói hay làm theo một cách khác. Bởi vì phán đoán nội tâm của chính chúng ta — chứng thực điều ngược lại và không chấp nhận lời ca ngợi đó — đứng cao hơn mọi thứ tình cảm, không thể bị đánh bại và miễn nhiễm trước kẻ nịnh hót. Nhưng không hiểu sao hầu hết những kẻ gặp hoạn nạn lại không thể chịu đựng nổi những lời khuyên răn, mà dễ bị thu hút hơn bởi sự đồng cảm và chia sẻ; và khi họ đã làm điều gì sai trái hay cư xử không phải phép, kẻ nào dùng lời chê bai và quở trách để gieo rắc vào lòng họ sự cắn rứt của sự ăn năn lại bị họ xem là kẻ thù và kẻ tố cáo, trong khi họ lại chào đón, coi như bạn bè và người có thiện chí đối với những ai ban phát lời ca ngợi và tán dương cho những việc họ đã làm. Những kẻ sẵn sàng ca ngợi và hùa theo để tán thưởng một lời nói hay hành động nào đó của ai đó dù trong đùa cợt hay nghiêm túc, thì chỉ gây ra tác hại nhất thời tại thời điểm đó; nhưng những kẻ hủy hoại nhân cách bằng lời ca ngợi của chúng, vâng, và bằng sự nịnh hót của chúng để bào mòn đạo đức, lại hành động giống như những tên nô lệ không ăn cắp lúa trong thùng, mà ăn cắp lúa giống. Bởi vì chúng làm sai lệch bản tính — vốn là hạt giống của hành động — và nhân cách — vốn là cội nguồn và dòng suối của sự sống — bằng cách gắn cho thói hư tật xấu những cái tên vốn chỉ thuộc về đức hạnh. Giống như Thucydides đã nói, trong thời kỳ chiến tranh và phân liệt, "con người ta thay đổi ý nghĩa quen thuộc của các từ ngữ khi áp dụng vào hành động theo ý muốn và sở thích của họ; khi ấy, sự liều lĩnh mù quáng được coi là lòng dũng cảm đối với đồng đội, sự chần chừ thận trọng bị coi là sự hèn nhát trá hình, sự điềm tĩnh là lớp áo khoác của kẻ nhát gan, và việc cân nhắc mọi điều trước khi hành động thực chất là sự khao khát chẳng muốn làm gì cả." Tương tự như vậy, trong trường hợp nịnh hót, chúng ta phải quan sát và đề phòng việc sự hoang phí bị gọi là hào phóng, sự hèn nhát được gọi là thận trọng, sự điên rồ được gọi là nhanh trí, sự bủn xỉn được gọi là tiết kiệm, kẻ đa tình được gọi là người của xã hội và giàu tình cảm, từ ngữ "nam tính" được áp dụng cho kẻ nóng nảy và hão huyền, và từ "lịch thiệp" được dùng cho kẻ tiểu nhân, bủn xỉn. Như tôi nhớ Plato từng nói, kẻ si tình là kẻ nịnh hót của người mình yêu, hắn gọi cái mũi tẹt là duyên dáng, chiếc mũi khoằm là vương giả, người da ngăm là nam tính, người da trắng là con của thần linh, và nước da ngăm bánh mật chẳng qua chỉ là cách nói của kẻ si tình để che đậy và xoa dịu làn da tái nhợt quá mức. Thế nhưng, một kẻ xấu xí được thuyết phục rằng mình đẹp trai, hay một kẻ lùn được thuyết phục rằng mình cao ráo, sẽ không thể duy trì sự ảo tưởng đó lâu dài, và chỉ chịu tổn hại chút ít chứ không phải tai họa không thể cứu vãn; nhưng những lời ca ngợi áp dụng vào thói hư tật xấu cứ như thể chúng là đức hạnh — khiến cho người ta không những không bực bội mà còn lấy làm thích thú với một lối sống đồi trụy — sẽ gột sạch mọi sự hổ thẹn khỏi hành vi sai trái, và chính điều đó đã hủy hoại người Sicily khi họ gọi sự tàn bạo dã man của Dionysius và Phalaris là sự căm ghét cái ác và lòng ngay thẳng. Nó đã hủy hoại Ai Cập khi gọi sự yếu đuối, mê tín, những tiếng gào thét và tiếng trống khua của Ptolemy là sự tôn đạo và phụng sự thần linh. Nó suýt chút nữa đã lật đổ và phá hủy những phong tục cổ xưa của người La Mã khi ngụy trang sự xa hoa, vô độ và khoa trương của Antony như những màn biểu hiện của sự vui vẻ và tử tế khi quyền lực và vận mệnh của hắn ở đỉnh cao. Cái gì khác đã bắt Ptolemy đeo kèn và gảy đàn? Cái gì khác đã đưa Nero lên sân khấu bi kịch và bắt ông ta mang mặt nạ cùng giày cao đế kịch trường? Chẳng phải là lời ca ngợi của những kẻ nịnh hót đó sao? Và chẳng phải rất nhiều vị vua được gọi là các thần Apollo nếu họ chỉ cất nổi một khúc ca, là các thần Dionysus nếu họ say xỉn, là các thần Hercules nếu họ vật lộn được, và chẳng phải họ lấy làm thích thú với những danh hiệu đó, chẳng phải họ bị lôi kéo vào mọi thứ nhục nhã bởi sự nịnh hót hay sao?

§ xiii. Vì thế, chúng ta phải đặc biệt đề phòng kẻ nịnh hót liên quan đến những lời ca ngợi; bản thân hắn cũng rất ý thức điều đó và vô cùng khéo léo để tránh né sự hoài nghi. Nếu hắn bắt gặp một gã diện đồ màu mè, hoặc một gã nhà quê mặc chiếc áo da dày, hắn sẽ chỉ đối xử với gã bằng những lời chế giễu và nhạo báng — hệt như Struthias lăng mạ Bias, mỉa mai ca ngợi sự ngu ngốc của gã bằng cách nói: "Anh uống nhiều hơn cả vua Alexander," và rằng "hắn sắp chết vì cười trước câu chuyện của gã về người Cyprus." Nhưng khi nhìn thấy những người tinh tế hơn — những kẻ rất cẩn trọng, biết quan sát cả thời gian lẫn địa điểm — hắn sẽ không ca ngợi trực diện, mà lùi ra một chút, quay vòng lại và tiếp cận không một tiếng động, giống như cách người ta cố bắt một con thú hoang. Bởi vì đôi khi hắn kể lại cho một người nghe những lời tán dương của người khác dành cho họ (giống như các nhà hùng biện, lồng vào đó một bên thứ ba nào đó), nói rằng hắn đã có một cuộc trò chuyện rất thú vị ở chợ với một vài người lạ và những bậc hiền tài, những người đã nhắc đến việc họ ngưỡng mộ biết bao nhiêu đức tính tốt đẹp của người đó. Dịp khác, hắn tự bịa đặt và thêu dệt một vài lời buộc tội sai trái, vụn vặt nhắm vào người đó, giả vờ như đã nghe được chúng từ người khác, rồi hớt hải chạy đến với bộ mặt nghiêm trọng và hỏi han về việc người đó đã nói hoặc làm điều này điều nọ ở đâu. Và khi người đó phủ nhận chưa từng làm thế, hắn lập tức chộp lấy cơ hội và nịnh bợ nạn nhân bằng câu: "Tôi lấy làm lạ là ngài lại đi nói xấu bạn bè của mình, trong khi ngài đối với kẻ thù còn chẳng làm thế; và rằng ngài lại đi mưu toan cướp bóc của người khác, trong khi ngài lại quá hào phóng với chính tiền của mình."