[§ i.] Hỡi Cornelius Pulcher, ta thừa biết rằng ngài ưa chuộng lối ứng xử ôn hòa nhất trong đời sống công cộng, nhờ đó ngài vừa có thể giúp ích nhiều nhất cho cộng đồng, vừa tạo được sự hòa nhã dễ chịu trong giao tế cá nhân với những ai tiếp xúc với ngài. Song, vì thật khó kiếm được chốn nào không có muôn thú hiểm nghèo, dẫu người ta kể rằng đảo Crete là ngoại lệ; và cho đến nay vẫn chẳng có quốc gia nào chưa từng chịu tổn hại bởi sự đố kỵ, ganh đua và tranh chấp — những mầm mống sai quả nhất của lòng thù hận (bởi lẽ, dẫu không có gì khác đi nữa, chính tình bằng hữu của chúng ta cũng cuốn ta vào vòng thù địch, như nhà hiền triết Chilo từng nhận thức khi ông hỏi kẻ thưa rằng mình không có lấy một kẻ thù nào rằng liệu hắn có được người bạn nào chăng), thiết tưởng một người dấn thân chốn công triều không chỉ nên tường tận cứu xét mọi khía cạnh của vấn đề kẻ thù, mà còn cần lắng nghe lời bàn sâu sắc của Xenophon, rằng một người khôn ngoan sẽ rút tỉa được lợi ích ngay cả từ chính kẻ địch của mình. Do đó, những ý niệm mà ta mới đây chợt nghĩ ra để trình bày, nay ta đã gom góp lại thành văn gần như y nguyên từng chữ rồi gửi đến ngài, ngoại trừ một số nội dung cũng có trong tác phẩm "Các nguyên tắc chính trị", một chuyên luận mà ta thường thấy ngài cầm trên tay.

[§ ii.] Người thuở xưa đã lấy làm mãn nguyện lắm rồi nếu họ không bị sói hay thú dữ làm tổn hại, và đó cũng là động lực duy nhất cho những cuộc đụng độ của họ với chúng; thế nhưng người đời nay giờ đây đã biết cách tận dụng loài vật, vì họ ăn thịt chúng, mặc lông của chúng, dùng mật và sữa non của chúng làm thuốc, lấy da chúng làm khiên thuẫn, thiết tưởng nếu muôn thú tuyệt diệt, ta hoàn toàn có lý do để lo sợ rằng đời sống con người sẽ trở nên thô bỉ, hoang dã và cùng quẫn. Tương tự thế, một khi mọi người chỉ bằng lòng với việc không bị kẻ thù hãm hại, thì người khôn ngoan (như Xenophon đã nói) còn biết mưu cầu lợi ích từ chính họ; ta chớ nên hoài nghi mà phải tìm kiếm phương cách cũng như kế sách để giành lấy lợi thế này, bởi một đời sống mà vắng bóng kẻ thù là điều bất khả. Người làm vườn đâu thể vun trồng mọi thứ cây, người thợ săn cũng chẳng tài nào thuần dưỡng muôn loài thú, thế nên cả hai đều tìm cách thu hái lợi ích tùy theo nhu cầu riêng của mình, người thì từ những gốc cây cằn cỗi, kẻ thì từ chốn thú hoang. Nước biển dẫu mặn chát và chẳng thể uống được, nhưng nó lại nuôi dưỡng loài cá, đồng thời làm phương tiện chuyên chở đưa lữ khách đi muôn nơi. Khi vị thần Satyr lần đầu trông thấy lửa, ông liền muốn ôm hôn nó, nhưng Prometheus đã cảnh báo rằng:

"Hỡi dê non, rồi ngươi sẽ khóc thầm

Vì bộ râu đã bị thiêu trụi mất."

Bởi ngọn lửa sẽ thiêu rụi bất cứ ai chạm vào, nhưng nó đồng thời cũng ban ánh sáng cùng hơi ấm, và là công cụ nghệ thuật cho tất cả những ai biết cách sử dụng nó. Hãy cũng suy ngẫm về trường hợp của kẻ thù: nếu ở những phương diện khác, hắn có nguy hiểm và ngoan cố đến đâu đi chăng nữa, thì ít nhiều hắn vẫn tạo cho ta một cái cớ để tận dụng, và nhờ thế mà trở nên hữu ích. Có rất nhiều điều vốn dĩ khó chịu, đáng ghét và đối chọi với những ai phải gánh chịu chúng, nhưng hẳn ngài từng nhận thấy rằng có người xem cả bệnh tật như một khoảng thời gian nghỉ ngơi cho thể xác, có người nhờ lao nhọc quá sức mà tôi luyện được thể lực cường tráng, lại có kẻ biến cảnh lưu đày cùng sự khốn cùng tiền tài thành lối sống thảnh thơi triết lý, như Diogenes và Crates từng làm. Và Zeno, khi nghe tin về vụ đắm tàu cướp đi toàn bộ gia sản của mình, đã thốt lên rằng: "Vận mệnh thật phải lẽ khi buộc ta phải gắn bó với tấm áo rách rưới này."

Bởi cũng như những loài thú sở hữu dạ dày khỏe mạnh và cường tráng nhất có thể ăn và tiêu hóa rắn rết cùng bò cạp, thậm chí có loài còn ăn cả đá và vỏ sò để chuyển hóa thành dưỡng chất nhờ sức mạnh cùng hơi ấm trong dạ dày chúng, trong khi những kẻ yếu đuối kén ăn hầu như sẽ nôn mửa nếu được dâng cho chút bánh mì và rượu vang; thì trái lại, những kẻ dại dột tự tay vùi dập cả tình bằng hữu của mình, trong khi người khôn ngoan lại biết cách biến ngay cả mối thù hận thành lợi ích cho bản thân.

[§ iii.] Trước hết, có điều này thiết tưởng điểm cay đắng nhất trong thù hận lại có thể trở thành hữu ích nhất cho những ai biết lưu tâm đến nó. Ta đang ám chỉ điều gì ư? Ấy là cách mà kẻ thù của ngài luôn mở to mắt dò la mọi chuyện, mổ xẻ toàn bộ cuộc đời ngài, tìm kiếm sơ hở để chống lại ngài ở bất cứ đâu, không chỉ có khả năng nhìn thấu qua thân cây như Lynceus, hay xuyên qua đá và vỏ sò, mà còn nhìn thấu qua cả bạn bè, người hầu trong nhà cùng mọi thân cận tri kỷ, hòng phát hiện triệt để những việc ngài làm, đồng thời đào bới và soi mói các mưu đồ của ngài. Bởi bạn bè ta đôi khi ngậm đắng nuốt cay rồi qua đời mà ta chẳng hề hay biết vì sự chểnh mảng và lơ đễnh của chính mình, trong khi ta lại hầu như soi mói đến cả những giấc mơ của kẻ thù; và kẻ địch còn nắm rõ về bệnh tật, nợ nần cùng những bất hòa giữa ta với vợ hơn cả chính bản thân ta. Nhưng chúng đặt biệt tâm chú ý đến lầm lỗi của ta và lùng sục chúng; và giống như bầy kền kền đánh hơi thấy thối tha xác chết mà chẳng màng đến những thứ lành lặn khỏe mạnh, bệnh tật, thói hư tật xấu cùng những tội lỗi ở đời chính là thứ thu hút kẻ thù, để rồi những kẻ căm ghét ta sẽ lao vào đó, tấn công và xé nát chúng. Chẳng phải đây là một lợi thế cho ta sao? Chắc chắn là vậy. Bởi nó dạy ta sống thận trọng và cảnh giác, không làm hay nói bất cứ điều gì bừa bãi hay thiếu suy xét, mà phải luôn giữ mình tỉnh táo qua lối sống cẩn trọng để không để lộ sơ hở nào trước kẻ thù. Vì sự thận trọng kìm nén đam mê và tuân theo lý trí ấy sẽ vun đắp lòng cẩn trọng cùng quyết tâm sống thật tốt và không tì vết. Bởi hệt như những quốc gia được tôi luyện qua các cuộc chiến với láng giềng cùng những chiến dịch liên miên vốn rất mực trân quý ơn phước của kỷ luật và hòa bình, những con người bị buộc phải sống chừng mực bởi áp lực từ kẻ thù, phải luôn cảnh giác trước sự lơ đễnh cẩu thả, và làm mọi thứ với lăng kính thực dụng, sẽ vô tình bước vào một lối sống không tì vết và trau chuốt lại phẩm giá của chính mình, dẫu chẳng cần đến quá nhiều lời răn dạy. Bởi những ai luôn ghi nhớ câu thơ:

"Ôi! Priam cùng các con vui sướng biết bao,"

sẽ nhờ đó mà quay lưng, học cách tránh xa mọi hành vi khiến kẻ thù phải hỉ hả và cười chê. Hơn nữa, ta thường thấy các nghệ sĩ diễn kịch và ca sĩ trên sân khấu đôi khi lười nhác, xao lãng, chẳng màng dốc sức cho các màn trình diễn tại nhà hát khi họ biểu diễn một mình; nhưng một khi có sự tranh tài và thi thố với những người khác, họ không chỉ bừng tỉnh mà còn lên dây đàn, chỉnh lại phím, và thổi sáo với sự cẩn trọng cao độ. Tương tự thế, bất cứ ai ý thức được rằng kẻ thù đang chống lại cuộc đời và phẩm hạnh của mình sẽ biết quan tâm đến bản thân nhiều hơn, giám sát hành vi cẩn mật hơn, và điều tiết cuộc đời mình nghiêm ngặt hơn. Bởi nét đặc trưng của thói hư tật xấu là sợ kẻ thù hơn bạn bè khi xét đến những lầm lỗi của ta. Thế nên Nasica, khi có người bày tỏ quan điểm rằng nền Cộng hòa La Mã giờ đây đã vững chãi vì Carthage đã bị san bằng thành bình địa và Achaia bị biến thành nô lệ, liền đáp rằng: "Không, trái lại chúng ta đang rơi vào tình thế nguy kịch, bởi ta chẳng còn ai để mà sợ hãi hay kính trọng nữa."

[§ iv.] Hãy cũng suy ngẫm về câu trả lời đầy tính triết lý và hóm hỉnh của Diogenes dành cho kẻ đã hỏi rằng: "Làm thế nào để ta trả thù được kẻ địch của mình?" — "Bằng cách trở thành một con người lương thiện và tốt đẹp." Vài kẻ cảm thấy vô cùng bất an khi trông thấy ngựa của kẻ thù có vóc dáng đẹp đẽ, hay nghe tiếng chó của chúng được ngợi khen; khi thấy điền trang chúng cày cấy nên thơ, vườn tược chăm chút gọn gàng, họ liền rên rỉ thở dài. Thử nghĩ xem họ sẽ rơi vào trạng thái thế nào nếu chính ngài thể hiện mình là một con người chính trực, khôn ngoan và lương thiện, lời nói tuyệt vời, hành vi trong sáng, phong thái đàng hoàng, "gặt hái hoa trái từ sâu thẳm mảnh đất tâm hồn, nơi dung dưỡng những mưu lược tốt lành." Pindar nói rằng "những kẻ bị khuất phục sẽ buộc phải hoàn toàn câm lặng"; nhưng không hẳn là tuyệt đối, không phải tất cả mọi người, mà chỉ những kẻ nhận ra mình bị kẻ thù vượt mặt về sự siêng năng, lòng tốt, sự hào hiệp, lòng nhân ái, và sự tử tế; những điều này, như Demosthenes từng nói, "khóa chặt chiếc lưỡi, bịt kín miệng, bóp nghẹt con người ta, và buộc họ phải im bặt."

"Hãy sống tốt hơn kẻ tồi tệ: quyền ấy trong tay ngươi."

Nếu ngài muốn chọc giận kẻ căm ghét mình, đừng lăng mạ hắn là kẻ đồi phong bại tục, mềm yếu, trác táng, thấp hèn hay hẹp hòi; mà hãy tự mình trở thành một người đàn ông dũng mãnh, chừng mực, chân thật, tử tế và công minh trong mọi giao tế với những ai ngài tiếp xúc. Nhưng nếu ngài bị cám dỗ muốn thốt lời lăng mạ, hãy lưu ý rằng bản thân ngài phải đứng thật xa khỏi những thói hư tật xấu mà ngài đang dùng để nhục mạ hắn; hãy dấn sâu vào tâm hồn chính mình, tìm kiếm mọi vết nhơ trong nội tâm, kẻo có ai đó lại nhắc nhở ngài câu thơ của nhà soạn kịch:

"Ngươi đi chữa bệnh cho thiên hạ, trong khi chính ngươi lại mang đầy thứ bệnh tật trên người."

Nếu ngài bảo kẻ thù của mình là kẻ vô học, hãy bồi đắp tình yêu học vấn và sự chuyên cần của chính mình; nếu ngài gọi hắn là kẻ hèn nhát, hãy khơi dậy tinh thần cùng bản lĩnh nam nhi ở bản thân lên gấp bội; và nếu ngài bảo hắn là kẻ phóng đãng lăng loàn, hãy tẩy sạch mọi vết tích thầm kín của lòng ham mê khoái lạc ra khỏi tâm hồn mình. Bởi chẳng có gì nhục nhã hay khó chịu hơn là những lời phỉ báng lại dội ngược lại kẻ đã khơi mào nó; hệt như sự phản chiếu của ánh sáng vốn gây tổn hại nhiều nhất cho những đôi mắt kém, lời chỉ trích cũng vậy, khi dội ngược lại người chỉ trích và bị thực tế phơi bày rõ mồn một. Bởi hệt như gió đông bắc thu hút mây đen, một cuộc sống đồi bại sẽ tự chuốc lấy những lời quở trách về mình.

[§ v.] Mỗi khi Plato giao du với những kẻ có hành xử kém văn hóa, ông thường tự nhủ rằng: "Ta có phải là một kẻ như thế này chăng?" Thế nên, kẻ nào chỉ trích cuộc đời của người khác, nếu lập tức tự soi xét và chấn chỉnh chính mình, đồng thời định hướng và bẻ lái nó theo hướng ngược lại, sẽ thu nhận được dăm ba lợi ích từ lời chỉ trích đó, bằng không chúng sẽ trở nên vô bổ và vô ích. Phần đông mọi người sẽ cười ồ lên nếu một kẻ đầu trọc hay gù lưng đem những kẻ y hệt ra để chế giễu và nhạo báng; việc chế nhạo và nhạo báng người khác trong khi chính mình lại đầy rẫy sơ hở để bị bắt bẻ cũng nực cười không kém, đúng như điều mà Leo xứ Byzantium từng chỉ ra trong câu trả lời dành cho kẻ gù lưng dám chế giễu thị vì bệnh yếu mắt: "Ngươi nhạo báng ta về một khiếm khuyết tự nhiên của con người, trong khi chính ngươi lại đang cõng vị thần Báo Ứng trên lưng mình." Do đó, đừng bao giờ thóa mạ người khác là kẻ ngoại tình nếu bản thân ngài đang phát cuồng vì trai trẻ; cũng đừng chửi rủa ai là kẻ phung phí nếu ngài lại là kẻ keo kiệt bủn xỉn. Alcmaeon từng nói với Adrastus rằng: "Ngươi có họ hàng gần với một người đàn bà đã sát hại chồng mình." Phản ứng của hắn là gì? Hắn liền đáp trả lại bằng một câu nói đích đáng không kém: "Nhưng chính tay ngươi đã giết chết người mẹ sinh ra ngươi đấy thôi." Và Domitius nói với Crassus rằng: "Chẳng phải ngươi đã khóc thương cho con cá chình được nuôi trong ao nhà ngươi khi nó chết đó hay sao?" Trả lời lại, Crassus nói: "Thế ngươi có khóc khi chôn cất ba người vợ của mình không?" Do đó, kẻ nào có ý định lăng mạ người khác thì không được phép tỏ ra hóm hỉnh, ồn ào hay trơ tráo, mà phải là một con người không để lộ sơ hở để kẻ khác phản bác và châm chọc lại, bởi dường như các vị thần chẳng hề ban truyền mệnh lệnh "Hãy tự nhận thức lấy chính mình" cho ai nhiều bằng kẻ hay chỉ trích người khác, cốt để ngăn chặn việc họ cứ thích nói gì thì nói về người khác, nhưng lại phải nghe những điều chướng tai gai mắt từ thiên hạ. Vì một kẻ như thế thường, theo lời Sophocles, "để chiếc lưỡi tuôn trào vẩn vơ, để rồi phải miễn cưỡng lắng nghe những điều mà hắn từng vui vẻ thốt ra để bôi nhọ người khác."

[§ vi.] Đó là công dụng và lợi ích khi ta buông lời lăng mạ kẻ thù, và chẳng kém phần ích lợi là khi chính ta bị kẻ thù lăng mạ và bôi nhọ. Thế nên Antisthenes từng có câu nói rất hay rằng những ai muốn sống một cuộc đời tốt đẹp buộc phải có những người bạn chân chính hoặc những kẻ thù nóng bỏng như lửa; bởi nhóm trước ngăn cản ngài làm điều sai trái thông qua những lời quở trách, còn nhóm sau làm điều đó qua những lời mạt sát. Song, vì tình bằng hữu thời nay đã trở nên quá ư dè dặt trong quyền tự do ngôn luận, giỏi bề nịnh hót nhưng lại câm lặng trước những lời quở trách, chúng ta chỉ có thể nghe được sự thật từ kẻ thù của mình. Hệt như Telephus thuở nọ vì chẳng tìm nổi một y sĩ nào bèn đành phó thác vết thương của mình cho ngọn giáo của kẻ thù để được chữa lành, những ai không thể tìm ra những lời quở trách thân ái đành phải thỏa mãn với những lời chỉ trích từ một kẻ thù căm ghét họ, kẻ sẵn sàng khiển trách và trừng phạt những thói hư tật xấu của họ, đồng thời đừng bận tâm đến ác ý của đối phương mà chỉ tập trung vào cốt lõi vấn đề. Bởi giống như kẻ định sát hại vị thần Prometheus xứ Thessaly hóa ra lại chỉ đâm trúng một khối u, và vô tình rạch nó ra khiến tính mạng nạn nhân được cứu sống, khối u cũng vỡ ra và tiêu tan; những lời lăng mạ thốt ra bất chợt trong cơn giận dữ hoặc thù hận thường cũng chữa lành căn bệnh nào đó trong tâm hồn mà một người từng phớt lờ hoặc chẳng hề hay biết. Thế nhưng phần lớn mọi người khi bị lăng mạ lại chẳng màng xem xét liệu những lời mạt sát đó có thực sự thuộc về mình hay không, mà thay vào đó lại dáo dác nhìn quanh xem mình có thể ném lại những lời lăng mạ gì vào mặt kẻ thù, và hệt như những đô vật bị phủ đầy bụi bặm trên võ đài, họ chẳng thèm phủi sạch thứ bụi bẩn vừa ném vào người mình, mà lại đi bôi trét lên kẻ khác, để rồi cuối cùng cả hai bên đều nhem nhuốc và vấy bẩn. Dù vậy, nếu ai đó vướng phải tai tiếng từ kẻ thù, họ phải tìm cách minh oan cho bản thân ráo riết hơn cả việc tẩy sạch bất kỳ vết dơ nào trên quần áo vừa được ai đó chỉ ra; và dẫu đó hoàn toàn là điều bịa đặt, họ vẫn phải điều tra xem điều gì đã làm dấy lên cáo buộc ấy, đồng thời phải cảnh giác và lo sợ rằng vô tình mình đã làm điều gì đó sát nút với thứ bị vu khống. Hệt như Lacydes, vua xứ Argos, vì kiểu chải chuốt mái tóc và dáng đi uốn éo mà bị buộc tội là kẻ yểu điệu thướt tha; hay việc Pompey gãi đầu bằng một ngón tay cũng bị diễn giải theo chiều hướng tương tự, dẫu cả hai người đàn ông này đều đứng rất xa khỏi sự ẻo lả hay phóng đãng. Crassus bị tố cáo có gian tình với một trinh nữ thuộc hội Vesta, chỉ vì ông muốn mua lại từ nàng một điền trang xinh đẹp nên thường xuyên ghé thăm và chầu chực ở đó. Còn Postumia, vì bản tính hay cười đùa và trò chuyện có phần suồng sã với đàn ông, đã bị vu cáo và thậm chí phải ra hầu tòa vì tội loạn luân, dẫu cuối cùng nàng đã được bạch oan; thế nhưng Spurius Minucius, vị Tư tế Tối cao, khi tuyên bố nàng vô tội, vẫn phải khuyên nàng chớ nên ăn nói buông thả hơn cả lối sống của mình. Và dẫu Themistocles hoàn toàn vô can trong tội phản quốc, mối thâm giao của ông với Pausanias cùng những bức thư tín hay thông điệp qua lại thường xuyên đã khiến ông rơi vào vòng nghi kỵ.

[§ vii.] Do đó, bất cứ khi nào xuất hiện một cáo buộc sai trái nhắm vào ta, ta không được phép phớt lờ hay xem nhẹ nó như một chuyện bịp bợm, mà phải tìm xem lời nói hay hành động nào, dẫu trong đùa cợt hay nghiêm túc, đã khiến cáo buộc ấy có vẻ như là thật, để từ nay về sau ta có thể kiên quyết cảnh giác và tránh xa nó. Bởi nếu những kẻ khác khi vấp phải hoạn nạn và rắc rối bất ngờ có thể dạy cho ta những bài học thực tế, như lời Merope rằng:

"Vận mệnh đã ban ta trí khôn,

Dẫu nàng cướp đi những người thân yêu nhất làm thù lao,"

tại sao ta lại không chọn một kẻ thù, chẳng tốn một xu thù lao nào của hắn, để hắn dạy dỗ, mang lại cho ta bài học cùng sự minh triết trong những vấn đề vốn từng lọt ngoài tầm quan sát của ta? Vì kẻ thù luôn có sự nhạy bén sắc sảo hơn cả bạn bè, hệt như lời Plato rằng "kẻ si tình thường mù quáng đối với người mình yêu", trong khi lòng thù hận vừa tò mò lại vừa lắm điều. Hiero từng bị một kẻ thù châm chọc vì hơi thở có mùi, thế nên ông liền quay về nhà và hỏi vợ mình rằng: "Sao thế nhỉ? Nàng chưa từng nói cho ta biết chuyện này." Nhưng nàng, với bản tính đoan trang và ngây thơ, đã đáp rằng: "Em cứ tưởng hơi thở của mọi người đàn ông đều như thế cả." Cứ như vậy, những điều hiển hiện mang tính vật chất, những thứ rành rành ra trước mắt ai nấy đều thấy, lại được tiếp thu từ kẻ thù nhanh hơn là từ bạn bè hay những người tri kỷ.

[§ viii.] Hơn nữa, việc giữ cho chiếc lưỡi được kiểm soát thật tốt — một yếu tố vô cùng quan trọng trong phẩm hạnh đạo đức — và bắt nó phải luôn tuân thủ, phục tùng lý trí, là điều bất khả, trừ khi qua luyện tập, chú tâm và nhẫn nại, một người đã chế ngự được những đam mê tồi tệ nhất của mình, chẳng hạn như cơn giận. Những cách diễn đạt như "lời thốt ra bất giác", "vượt qua hàng rào răng", và "những lời tự phát bay vút đi", miêu tả vô cùng chính xác những gì thường xảy ra ở những tâm hồn kém rèn luyện, luôn dao động và bất ổn vì tính khí thất thường, vì trí tưởng tượng bộc phát không kìm chế, hay vì nền giáo dục lệch lạc. Song, theo vị thần Plato, dẫu lời nói có vẻ là một vấn đề vô cùng tầm thường, hình phạt nặng nề nhất vẫn luôn giáng xuống nó từ cả các vị thần lẫn loài người. Nhưng sự im lặng thì chẳng bao giờ bị quy trách nhiệm, không những chẳng hề khô khan, mượn theo ngôn ngữ của Hippocrates, mà khi bị lăng mạ, nó còn mang vẻ uy nghi đậm chất Socratic, hay đúng hơn là mang tầm vóc của Hercules, nếu quả thực Hercules là người từng nói rằng:

"Những lời cay độc hắn chẳng màng mảy may, hệt như lũ ruồi nhặng."

Giữ im lặng khi bị kẻ thù mạt sát "hệt như ta bơi lội lướt qua một vách đá trơn tuột đầy chế giễu" còn uy nghi và cao quý hơn thế nữa, và trong thực tế, nó mang lại hiệu quả tốt đẹp hơn. Nếu ngài tập cho mình thói quen nhẫn nhịn sự lăng mạ của kẻ thù trong thinh lặng, ngài sẽ vô cùng dễ dàng chịu đựng những lời cằn nhằn của một người vợ hay cãi, sẽ vẫn điềm nhiên khi nghe những lời sắc mỏng từ bạn bè hay anh em, và sẽ thật bình thản, ôn hòa ngay cả khi bị cha mẹ đánh đập hay ném vật gì đó vào đầu. Bởi Socrates từng chịu đựng Xanthippe, một người đàn bà đanh đá và bướng bỉnh, điều đó đã tôi luyện ông trở thành một bạn đồng hành dễ tính hơn với những người khác nhờ thói quen nhẫn nhịn trước tính khí thất thường của bà; và việc rèn luyện, tập tành cho tâm tính biết thản nhiên chịu đựng những lời lăng nhục, cơn thịnh nộ, tiếng chế nhạo cùng lời mỉa mai từ kẻ thù và những kẻ xa lánh mình, thay vì chìm đắm trong phiền muộn, rõ ràng là một lựa chọn tốt đẹp hơn rất nhiều.

[§ ix.] Thế nên đó là cách chúng ta phải thể hiện sự hiền hòa và nhẫn nại trong những mối thù hận, và trong tình bằng hữu thì lại càng phải bày tỏ sự chân tình, lòng hào hiệp cùng sự tử tế nhiều hơn nữa. Bởi việc làm ơn cho một người bạn chẳng lấy gì làm thanh tao cho cam, nhưng việc từ chối giúp đỡ khi họ cất lời thỉnh cầu lại là một điều đáng hổ thẹn; và việc không trả thù kẻ địch khi thời cơ đến chính là biểu hiện của lòng cao thượng. Song, người nào biết đồng cảm với kẻ thù trong nghịch cảnh, phụ giúp họ lúc hoạn nạn, sẵn sàng chìa bàn tay giúp đỡ con cháu, gia quyến cùng tài sản của họ khi lâm vào cảnh khốn cùng, bất cứ ai không ca tụng một con người như thế vì lòng nhân đạo và tán dương sự rộng lượng của họ, thì:

"Hắn đích thực mang một trái tim đen tối làm bằng đá adamand

Hoặc bằng sắt, bằng đồng."

Khi Caesar hạ lệnh dựng lại những bức tượng của Pompey từng bị quật đổ, Cicero từng nói rằng: "Ngài đã dựng lại những bức tượng của Pompey, và qua hành động đó, ngài cũng đang dựng lên những bức tượng cho chính mình." Do đó, chúng ta chớ nên keo kiệt những lời tán dương và vinh danh dành cho một kẻ thù xứng đáng nhận được tiếng thơm. Vì kẻ nào cất lời ca ngợi người khác sẽ nhờ thế mà nhận về sự ngợi khen lớn lao hơn cho chính mình, đồng thời chiếm được nhiều lòng tin hơn trong những dịp khác khi hắn cất tiếng chê bai, bởi người ta hiểu rằng hắn không hề mang mối tư thù cá nhân với đối phương mà chỉ đơn thuần không đồng tình với hành động đó; và điều cao quý cùng có lợi nhất là: kẻ quen ca ngợi kẻ thù, không bực bội hay ganh ghét trước sự thịnh vượng của họ, sẽ giữ mình tránh xa nhất có thể khỏi sự đố kỵ trước vận may của bạn bè và sự thành công của những người thân cận. Mặc dù vậy, liệu có thói quen nào mang lại lợi ích lớn hơn cho tâm trí ta, hay tạo ra một tính khí hạnh phúc hơn, ngoài thói quen trục xuất mọi sự ganh tị và đố kỵ ra khỏi cõi lòng? Hệt như trong chiến tranh, nhiều điều thiết yếu dẫu tự bản chất là tồi tệ vẫn trở thành thói quen và mang trên mình thứ quyền lực tựa như luật lệ, khiến chúng không thể bị xóa bỏ dẫu gây ra bao tổn hại; sự thù hận cũng kéo lê theo sau nó một chuỗi những thứ như lòng căm phang, sự đố kỵ, sự ghen ghét, tính độc ác và lòng báo thù, rồi khắc sâu chúng vào tâm tính con người. Hơn nữa, sự gian xảo, thói lừa lọc cùng sự đồi bại, dẫu thoạt trông có vẻ chẳng tồi tệ hay bất công gì khi được áp dụng lên kẻ thù, một khi đã bén rễ trong tâm trí thì rất khó gột bỏ; và cuối cùng, dưới sức mạnh của thói quen, chúng cũng sẽ được đem ra áp dụng với cả bạn bè, trừ khi những người bạn ấy đã được cảnh báo trước và trang bị sẵn sàng nhờ sự quen thuộc trước đó với những chiêu trò của kẻ thù. Vậy nên, nếu Pythagoras khi tập tus cho các môn đệ lánh xa mọi sự tàn nhẫn và vô nhân tính với muôn thú đã có hành động đúng đắn khi ngăn cấm việc săn bắt chim, mua lại những mẻ cá bị bắt rồi truyền lệnh thả chúng trở lại dòng nước, đồng thời cấm sát hại bất kỳ loài vật nào ngoại trừ thú dữ, thì việc trở thành một kẻ thù hào hiệp, chính trực, chân thành trong những cuộc tranh chấp và bất hòa với đồng loại, đồng thời kìm hãm và thuần hóa mọi xu hướng tồi tệ, thấp hèn và gian xảo, sao cho trong mọi giao tế với bạn bè, người ta vẫn giữ được hòa khí và tránh xa mọi tổn hại, lại là một điều cao cả hơn biết bao!

Scaurus từng là kẻ thù và là người đứng đơn cáo buộc Domitius, thế nhưng khi một tên nô lệ của Domitius đến gặp ông để tiết lộ một vài trọng sự mà Scaurus vốn không hề hay biết, ông đã kiên quyết từ chối lắng nghe, thay vào đó liền bắt giữ tên nô lệ và tống cổ hắn trở về với chủ nhân. Và khi Cato khởi tố Murena vì tội vận động tranh cử trái phép, đồng thời tiến hành thu thập các bằng chứng, ông vẫn được tháp tùng như thường lệ bởi những kẻ theo dõi sát sao mọi hành vi của ông, thậm chí họ thường xuyên hỏi ông rằng liệu hôm nay ông có định tụ tập các nhân chứng và mở tòa hay không, và nếu ông đáp "Không", họ sẽ tin sái cổ rồi lủi thủi ra về. Tất cả những điều đó là minh chứng rõ ràng nhất cho uy tín ngút ngàn mà người ta dành cho Cato, song việc chúng ta tự tập tãi thói quen cư xử công minh ngay cả với kẻ thù còn là một điều tốt đẹp và hệ trọng hơn gấp bội, bởi khi ấy ta sẽ chẳng còn phải lo sợ rằng mình sẽ có lúc hành xử bất công và xảo trá với bạn bè và những người thân cận.

[§ x.] Song, như lời Simonides rằng "hết thảy loài sơn ca đều phải có chỏm lông trên đầu", bản tính của bất kỳ ai cũng đều hàm chứa sự hiếu chiến, lòng ganh ghét và tính đố kỵ — mà tính đố kỵ, theo Pindar, chính là "bạn đồng hành của những kẻ não phẳng" —, người ta hoàn toàn có thể thu về không ít lợi ích đáng kể bằng cách gột rửa những đam mê ấy khỏi bản thân trong mối quan hệ với kẻ thù, và chuyển hướng chúng, tựa như những đường cống rác, cách xa hết mức có thể khỏi những người bạn đồng hành và bầu bạn thâm giao. Và đây dường như là điều mà nhà chính trị học Onomademus từng nhận thức được, bởi khi đứng về phía chiến thắng trong một vụ bạo loạn tại Chios, ông đã hối thúc phe cánh của mình không nên trục xuất toàn bộ phe đối lập, mà hãy chừa lại một ít, với lý do rằng: "Hòng để chúng ta khỏi quay sang kình chống với bạn bè, một khi đã hoàn toàn loại bỏ được kẻ thù." Tương tự thế, việc trút toàn bộ những cảm xúc đầy bực dọc ấy lên kẻ thù sẽ đem lại ít phiền toái hơn cho bạn bè ta. Vì lẽ ra không nên có chuyện, như Hesiod từng miêu tả, rằng "thợ gốm ganh tị thợ gốm, ca sĩ ganh tị ca sĩ, láng giềng ganh tị láng giềng", họ hàng ganh tị họ hàng, và anh em ganh tị anh em, "khi đang vội vã làm giàu" và tận hưởng sự thịnh vượng. Nhưng nếu chẳng còn cách nào khác để rũ bỏ tranh chấp, lòng đố kỵ và những cuộc cãi vã, hãy tập cho mình thói quen cảm thấy bực bội trước vận may của kẻ thù, đồng thời mài giũa và tô đậm sự cay độc của bản thân lên họ. Hệt như những người làm vườn khôn ngoan cho rằng họ có thể thu hoạch được những đóa hồng và hoa violet đẹp đẽ hơn bằng cách trồng tỏi và hành tây song song bên cạnh, để mọi yếu tố cay đắng hoặc nồng nặc sẽ được chuyển hóa sang những luống rau đó; sự ganh đua cùng lòng đố kỵ của ngài khi hướng về phía kẻ thù và thu hút chúng sẽ khiến ngài trở nên tử tế và dễ mến hơn đối với những người bạn đang gặp thời thịnh vượng. Do đó, hãy để chúng ta trở thành những đối thủ của kẻ thù trong vinh quang, chức tước hay những khoản lợi lộc chính đáng, không chỉ tỏ ra bực bội nếu họ vượt lên trước ta, mà còn phải quan sát thật kỹ lưỡng mọi bước đi giúp họ đạt được vị trí đó, đồng thời cố gắng vượt qua họ về sự siêng năng, lòng tận tụy, sự chừng mực cùng sự thận trọng; hệt như lời Themistocles từng nói rằng chiến thắng của Miltiades tại Marathon đã khiến ông mất ngủ. Bởi kẻ nào cho rằng kẻ thù đang vượt mặt mình trong các chức vụ, các bài biện hộ trước tòa, các công việc quốc gia, hay trong sự sủng ái của bạn bè hoặc những nhân vật quyền quý, rồi từ sự năng nổ và lòng ganh đua mà chìm nghỉm vào sự đố kỵ cùng nỗi chán chường, sẽ khiến cuộc đời mình trở nên vô tích sự và đình trệ. Nhưng kẻ nào không bị lòng thù hận che mờ đôi mắt, mà là một quan sát viên sáng suốt về cuộc đời, nhân phẩm, lời nói lẫn hành động, sẽ nhận ra rằng phần lớn những gì khiến hắn ganh tị đều đạt được nhờ sự chuyên cần, tính thận trọng và những hành động tốt đẹp, và khi nỗ lực noi theo chính hướng đi đó, hắn sẽ bồi đắp thêm tình yêu dành cho những điều cao quý, thanh bạch, đồng thời triệt tiêu hoàn toàn sự kiêu ngạo cùng thói lười biếng của bản thân.

[§ xi.] Nhưng nếu kẻ thù của chúng ta có vẻ đã giành được thứ quyền lực bất chính, tai tiếng tại triều đình hay chốn quan trường thông qua nịnh hót, gian lận, hối lộ hoặc những dịch vụ mua chuộc, điều đó chẳng những không nên làm ta phiền muộn mà còn phải mang lại niềm vui cho ta khi đặt lên bàn cân so sánh với sự tự do, thanh bạch cùng đời sống độc lập của chính mình. Bởi hệt như Plato từng khẳng định, "toàn bộ số vàng trên mặt đất hay dưới lòng đất đều không có giá trị ngang bằng với đức hạnh." Và chúng ta phải luôn ghi nhớ lời răn của Solon rằng: "Chúng ta sẽ chẳng đánh đổi đức hạnh của mình lấy sự giàu có của kẻ khác." Ta cũng sẽ chẳng vì những lời tán dương trong các yến tiệc ê hề chốn lầu xanh hội hè, hay vì chức tước cùng những chiếc ghế đầu giữa đám hoạn quan và gái điếm, hay để làm những tên tổng đốc dưới triều vua mà từ bỏ đức hạnh; bởi chẳng có gì đáng ao ước hay cao quý lại xuất phát từ những điều đồi bại. Song, vì như Plato từng nói, "kẻ si tình thường mù quáng đối với người mình yêu", và chúng ta thường chú ý đến những sai quấy của kẻ thù nhiều hơn, ta không nên để niềm vui trước lầm lỗi của họ hay nỗi buồn trước thành công của họ trôi qua vô ích, mà trong mọi trường hợp, ta phải ngẫm nghĩ làm sao để mình có thể trở nên tốt đẹp hơn họ bằng cách né tránh những sai lầm của họ, và bằng cách noi theo những đức hạnh của họ để không bao giờ bị tụt lại phía sau.