§ i. "Vận mệnh, chứ không phải sự khôn ngoan, chi phối mọi việc của người phàm." Nhưng chẳng phải công lý, sự công bằng, lòng tiết độ và phép lịch sự mới là những yếu tố điều khiển công việc của con người hay sao? Liệu có phải nhờ vào vận mệnh hay do vận mệnh mà Aristides vẫn giữ được sự nghèo khó của mình, trong khi ông hoàn toàn có thể làm chủ của cải muôn vàn? Và rằng Scipio sau khi chiếm được Carthage đã không hề ngó ngàng hay nhận lấy bất kỳ chiến lợi phẩm nào? Phải chăng Philocrates đã tiêu sạch số tiền nhận được từ Philip vào bọn kỹ nữ và cá tôm là do vận mệnh hay vì vận mệnh? Và việc Lasthenes cùng Euthycrates đánh mất Olynthus, khi họ đo lường hạnh phúc bằng dạ dày và những dục vọng thấp hèn, là do sự sắp đặt của vận mệnh sao? Có phải do vận mệnh mà Alexander, con trai của Philip, không những tự mình từ chối những người phụ nữ bị bắt làm tù binh mà còn trừng phạt những kẻ dám lăng mạ họ? Hay chính dưới ảnh hưởng của một ác thần và vận mệnh mà Alexander, con trai của Priam, đã tư thông với vợ của người chủ nhà đã tiếp đãi mình, rồi bỏ trốn cùng nàng, để rồi gieo rắc chiến tranh và tai ương lên khắp hai châu lục? Bởi vì nếu tất cả những điều này đều do vận mệnh gây ra, thì điều gì ngăn cản chúng ta tuyên bố rằng loài mèo, dê và vượn cũng nằm dưới sự chi phối của vận mệnh trong chuyện tham ăn, dâm dục và thói tục tĩu?

§ ii. Và nếu trên đời thực sự có sự tiết độ, công lý cùng lòng dũng cảm, thì bằng lý do gì mà chúng ta lại chối bỏ sự tồn tại của sự thận trọng; và nếu sự thận trọng hiện hữu, làm sao chúng ta có thể phủ nhận sự tồn tại của sự khôn ngoan? Bởi vì tiết độ vốn là một dạng của sự thận trọng, như người ta thường nói, và công lý cũng đòi hỏi phải có sự hiện diện của sự thận trọng. Hơn thế nữa, chúng ta gọi sự khôn ngoan và thận trọng là thứ giúp con người hướng thiện trước những cám dỗ lạc thú là sự tự chủ và tiết độ; trước hiểm nguy và nghịch cảnh là sự bền bỉ và dũng cảm; còn trong các mối quan hệ giữa người với người và trong đời sống công cộng là sự công bình và chính trực. Do đó, nếu chúng ta quy kết mọi hành vi của sự khôn ngoan cho vận mệnh, thì hãy quy cả công lý và sự tiết độ cho vận mệnh luôn đi, phải, và hãy gán cả thói trộm cắp, móc túi cùng sự dâm ô cho vận mệnh nốt; rồi chúng ta hãy dẹp bỏ mọi lý lẽ, phó thác bản thân hoàn toàn cho vận mệnh, tựa như thể chúng ta chỉ là những hạt bụi hay rác rưởi bị cuốn phăng và thổi bay đi bởi một trận cuồng phong. Bởi vì nếu không có sự khôn ngoan, thì sẽ chẳng thể có chuyện suy xét hay nghiên cứu các vấn đề, cũng chẳng có sự tìm kiếm điều gì là thích hợp; và khi ấy Sophocles chỉ nói nhảm nhơn khi ông bảo rằng,

"Phàm thứ gì kiếm tìm,

Ắt sẽ tìm thấy được;

Còn điều nào lãng quên,

Sẽ trôi vào quên lãng;"

và rồi khi phân chia các công việc của con người, ông lại viết,

"Những gì học được,

Ta học cho tường tận;

Những gì khám phá,

Ta nghiên cứu cho minh bạch;

Và ta cầu xin các vị thần

Những ân huệ ban ơn."

Bởi vì con người có thể khám phá hay học hỏi được điều gì, nếu vạn vật đều do vận mệnh định đoạt? Và hội đồng nghị sự nào của một quốc gia lại không bị vô hiệu hóa, triều đình nào của một vị vua lại không bị bãi bỏ, nếu mọi sự đều chịu sự chi phối của vận mệnh? Thứ mà chúng ta thường nguyền rủa là mù lòa chỉ vì chính chúng ta mới là kẻ mù lòa trong cách ứng xử với nó. Quả thật, làm sao có thể khác đi được, khi chúng ta chối bỏ sự khôn ngoan – chẳng khác nào tự tay móc bỏ đôi mắt của mình – để rồi đi rước một kẻ dẫn đường mù lòa cho cuộc đời ta?

§ iii. Giả sử có ai trong chúng ta cả quyết rằng năng lực nhìn ngó là chuyện của vận mệnh, chứ không phải của thị lực hay của đôi mắt tỏa ra ánh sáng như lời Plato, và rằng thính giác là vấn đề của vận mệnh, chứ không phải do việc tiếp nhận luồng không khí qua tai và não bộ, thì tốt hơn hết là lúc ấy chúng ta nên đề phòng trước những bằng chứng từ các giác quan của chính mình. Nhưng kỳ thực, tự nhiên đã ban cho chúng ta thị giác, thính giác, vị giác, khứu giác cùng tất cả các bộ phận khác của cơ thể cùng chức năng của chúng, để làm những kẻ thừa hành cho sự khôn ngoan và thận trọng. Bởi vì "chính tâm trí mới là kẻ nhìn, và tâm trí mới là kẻ nghe, mọi thứ khác đều điếc và mù." Và cũng giống như việc nếu không có mặt trời, chúng ta sẽ chìm trong đêm tối vĩnh cửu mặc cho có muôn vàn vì sao, như Heraclitus đã nói, thì con người dẫu có đủ mọi giác quan đi nữa, nếu thiếu đi tâm trí hay lý trí, cũng chẳng khá hơn loài thú vật là bao. Nhưng trên thực tế, không phải nhờ vận mệnh hay sự ngẫu nhiên mà chúng ta vượt trội hơn chúng và làm chủ chúng; chính Prometheus, tức lý trí, mới là nguyên nhân của điều đó,

"Mang đến cho chúng ta bò, ngựa và lừa,

Để trút bớt nhọc nhằn, và thay ta phục vụ,"

như lời Eschylus đã nói. Bởi vì nếu xét về vận mệnh và điều kiện tự nhiên, phần lớn loài vật đều có cuộc sống sung sướng hơn chúng ta rất nhiều. Chẳng hạn, một số loài được trang bị sừng, ngà và nọc độc, còn loài nhím, theo Empedocles, thì có tấm lưng xù xì tua tủa những chiếc lông cứng sắc nhọn; vài loài khác lại được mang giày và bảo vệ bởi vảy, lông thú, móng vuốt cùng những chiếc móng guốc đã nhẵn mòn qua quá trình sử dụng; trong khi chỉ có con người, như Plato đã nói, bị thiên nhiên bỏ lại trong trạng thái trần trụi, không vũ khí, không giày dép và chẳng có gì che thân. Thế nhưng, chỉ bằng một món quà duy nhất – đó là lý trí, sự nỗ lực và óc tiên liệu – thiên nhiên đã bù đắp cho mọi sự thiếu hụt ấy. "Sức mạnh của con người quả thật nhỏ bé, nhưng nhờ sự linh hoạt của trí tuệ, cậu ta có thể thuần hóa muôn loài ở dưới biển, trên cạn và cả bầu trời." Không có gì lanh lẹ và nhanh nhẹn hơn loài ngựa, thế nhưng chúng lại chạy phục vụ con người; loài chó vốn là một sinh vật dũng cảm và đầy khí phách, vậy mà nó lại canh gác cho con người; cá là món ăn vô cùng ngon miệng, heo là loài vật béo tốt nhất trong số muôn loài, thế nhưng tất cả đều trở thành thức ăn và cao lương mỹ vị cho con người. Có cái gì to lớn hay có vẻ ngoài đáng sợ hơn loài voi cơ chứ? Thế nhưng nó lại là món đồ chơi của con người, là màn trình diễn trong các buổi lễ công cộng, và được huấn luyện để biết múa lượn hay quỳ gối. Và tất cả những điều này không phải được nhắc đến cho có lệ, mà là để dạy chúng ta hiểu rằng lý trí đã nâng con người lên những tầm cao nào, đặt con người vượt lên trên những gì, và làm thế nào để con người trở thành chúa tể của muôn loài.

"Vì chúng ta chẳng phải võ sĩ cừ khôi,

Cũng chẳng tài vật lộn, hay chạy đua tốc độ,"

bởi vì trong tất cả những mặt đó, chúng ta kém may mắn hơn loài vật. Nhưng thông qua kinh nghiệm, trí nhớ, sự khôn ngoan và mưu trí, như Anaxagoras đã nói, chúng ta biết cách tận dụng chúng, thu lấy mật và sữa của chúng, bắt chúng, rồi điều khiển và dắt chúng đi theo ý muốn của mình. Và chẳng có một chút hơi hướng vận mệnh nào trong chuyện này cả; tất cả đều là thành quả của sự khôn ngoan và óc tiên liệu.

§ iv. Hơn nữa, công việc của những người thợ mộc, thợ đồng, thợ xây nhà và thợ tạc tượng vốn là những công việc của người phàm, và chúng ta thấy rằng không có thành công nào trong những ngành nghề ấy lại đạt được nhờ vận mệnh hay sự ngẫu nhiên. Việc vận mệnh chỉ đóng một vai trò vô cùng nhỏ bé trong cuộc đời của một người khôn ngoan – dù là thợ đồng hay thợ xây nhà – và những công trình vĩ đại nhất chỉ được tạo nên bởi nghệ thuật thuần túy, đã được nhà thơ thể hiện qua những dòng thơ sau:

"Hỡi những thợ thủ công hãy bước ra phố thị,

Hỡi những ai dùng giỏ hình quạt để thờ phụng Ergane,

Ái nữ mắt long lanh của Zeus;"

bởi vì Ergane và Athene, chứ không phải Vận mệnh, mới là những đấng bảo trợ mà những người thợ thủ công tôn kính. Người ta quả thực vẫn truyền tai nhau rằng Nealces, trong một lần vẽ ngựa, đã vô cùng hài lòng với bức tranh của mình ở mọi mặt, chỉ trừ một ít bọt mép do hơi thở của con ngựa phả ra là làm ông chướng mắt, khiến ông nhiều lần tìm cách lau nó đi; cuối cùng trong cơn tức giận, ông đã ném thẳng miếng bọt biển của mình (vẫn còn đẫm màu vẽ) vào bức tranh, và thật kỳ diệu thay, hành động ấy lại tạo ra đúng y như hiệu ứng mà ông hằng mong muốn. Đó là tai nạn may mắn duy nhất trong nghệ thuật mà lịch sử từng ghi lại. Các nghệ nhân ở khắp mọi nơi đều sử dụng thước tấc, trọng lượng và đo lường, để không có bất kỳ công việc nào của họ bị làm một cách bừa bãi và tùy tiện. Và quả thực, các ngành nghệ thuật có thể được xem như sự khôn ngoan ở quy mô nhỏ, hay đúng hơn là những luồng ánh sáng phát ra và những mảnh vỡ của sự khôn ngoan nằm rải rác giữa những nhu cầu sinh hoạt của cuộc đời; giống như ngọn lửa của Prometheus được kể lại là đã bị chia nhỏ và phân tán ra khắp mọi xó xỉnh trên thế giới. Nhờ thế mà những hạt bụi nhỏ và mảnh vụn của sự khôn ngoan ấy, dẫu bị phân rã như thể vỡ ra và chia nhỏ, cuối cùng đã tụ họp lại thành trật tự.

§ v. Thật kỳ lạ làm sao khi các ngành nghệ thuật chẳng cần đến vận mệnh để đạt được mục đích của chúng, thế nhưng nghệ thuật quan trọng và hoàn mỹ nhất trong tất cả, tổng hòa vinh quang và phẩm giá của con người, lại hoàn toàn bất lực như vậy. Sao cơ, thậm chí còn có một dạng khôn ngoan ngay cả trong việc căng hay chùng các dây đàn mà người ta gọi là âm nhạc, trong việc chuẩn bị thức ăn mà ta gọi là nghệ thuật nấu nướng, trong việc giặt giũ quần áo mà ta gọi là nghề thợ giặt, và chúng ta dạy các thiếu niên cách xỏ giày hay mặc quần áo thế nào cho đúng, cách cầm miếng thịt bằng tay phải và mẩu bánh mì bằng tay trái, bởi vì chẳng có điều nào trong số đó tự nhiên mà có, mà tất cả đều đòi hỏi sự chú tâm và chăm sóc. Thế thì chẳng lẽ chúng ta lại cho rằng những điều quan trọng nhất – những thứ góp phần to lớn tạo nên hạnh phúc – lại không đòi hỏi sự khôn ngoan, và chẳng dính líu gì đến lý trí hay óc tiên liệu hay sao? Kỳ thực, chưa từng có ai làm ướt đất bằng nước rồi cứ để mặc đó, nghĩ rằng nó sẽ tự động trở thành gạch nhờ vận mệnh và sự ngẫu nhiên; hay sắm sửa len lác cùng da thuộc, rồi ngồi xuống khấn vái Vận mệnh để chúng tự biến thành quần áo và giày dép; cũng chẳng có ai gom góp thật nhiều vàng bạc cùng một lũ gia nhân, sống trong một dinh thự rộng lớn với vô số cánh cửa, bày biện những chiếc giường và bàn ghế đắt tiền, lại đi tin rằng chừng đó thứ sẽ cấu thành hạnh phúc cho mình, mang lại cho bản thân một cuộc đời hạnh phúc không đau khổ và tránh khỏi mọi biến đổi, trừ phi kẻ đó đồng thời là một người khôn ngoan. Có lần nọ, một kẻ nào đó với giọng điệu qu trách đã hỏi vị tướng Iphicrates xem ông là ai, vì trông ông chẳng ra một tên lính mang giáp nặng, cũng chẳng phải cung thủ hay lính ném lao, và ông đã điềm tĩnh đáp rằng: "Ta là kẻ thống lĩnh và biết tận dụng tất cả những người đó."

§ vi. Cho nên, sự khôn ngoan không phải là vàng, chẳng phải bạc, không phải danh tiếng, của cải, sức khỏe, sức mạnh hay sắc đẹp. Thế thì nó là gì? Nó chính là thứ biết cách sử dụng tất cả những điều đó một cách tốt đẹp, là thứ giúp cho từng món trong số ấy trở nên dễ chịu, đáng quý và hữu ích, và nếu không có nó thì chúng sẽ trở thành vô tích sự, tầm thường, có hại, đồng thời là gánh nặng cũng như nỗi hổ thẹn cho kẻ sở hữu chúng. Do đó, lời khuyên của Prometheus dành cho Epimetheus trong thơ Hesiod thực sự rất khôn ngoan, rằng "đừng nhận những món quà từ vị thần tối cao ở Olympus mà hãy gửi trả chúng về," ý ngài muốn nói đến những thứ ngoại thân và những thứ thuộc về vận mệnh. Bởi vì giống như việc ông giục một kẻ chẳng biết gì về âm nhạc đừng có thổi sáo, hay một kẻ mù chữ đừng có đọc sách, hoặc một kẻ chưa từng quen với ngựa đừng có tập cưỡi ngựa, ông đã khuyên Epimetheus đừng nhận chức tước nếu là kẻ ngốc nghếch, đừng làm giàu nếu là người bần tiện, và đừng lấy vợ nếu có nguy cơ bị vợ thao túng. Bởi vì sự thành công vượt quá giới hạn xứng đáng của bản thân chính là nguyên nhân dẫn đến sự ngu ngốc đối với những kẻ khôn, như lời Demosthenes từng nói, và vận may vượt quá mức xứng đáng sẽ là mầm mống gây ra tai họa cho những ai thiếu phán đoán.