[Đoạn 1 - xin lỗi, không có tiêu đề, do đây là văn xuôi]

Hỡi Sossius Senecio, làm thế nào để một người nhận biết được rằng bản thân đang tiến bộ về mặt đức hạnh, nếu những tiến bộ ấy không mang lại sự suy giảm nào cho sự si mê khờ dại, mà thói xấu vẫn nặng cân ngang bằng với mọi thiện ý của họ, "tựa như quả chì kéo chiếc lưới chìm sâu xuống"? Bởi vì, dù là trong âm nhạc hay kiến thức ngữ pháp, chẳng ai có thể nhận ra bất kỳ sự tiến bộ nào nếu người đó vẫn vụng về như trước và không hề gột bỏ được phần nào sự dốt nát thuở ban đầu. Tương tự, đối với một người bệnh, phương pháp điều trị y khoa sẽ chẳng đem lại chút nhận thức nào về việc sức khỏe đang tiến bộ, nếu nó không mang lại sự thuyên giảm hay dễ chịu nhờ bệnh tật phần nào thối lui và dịu đi, cho đến khi trạng thái ngược lại hoàn toàn xuất hiện và cơ thể hồi phục lại trọn vẹn sức mạnh. Nhưng cũng giống như trong những trường hợp ấy, chẳng có sự tiến bộ nào xảy ra trừ khi, nhờ sự suy giảm của những gì đè nặng cho đến khi chúng vượt lên ở phía bên kia bàn cân, họ nhận ra một sự thay đổi; thì cõi lòng của những kẻ tuyên bố theo đuổi triết học cũng vậy, không thể phỏng đoán có bất kỳ sự tiến bộ hay dấu hiệu tiến bộ nào, trừ khi tâm hồn rũ bỏ và gột rửa sạch sẽ một số khiếm khuyết của chính mình, chứ không thể tiếp tục hoàn toàn xấu xa cho đến khi đột ngột trở nên hoàn toàn tốt đẹp và trọn vẹn. Bởi quả thực, một hiền nhân không thể trong một khoảnh khắc mà chuyển biến từ sự tồi tệ tuyệt đối sang sự tốt đẹp hoàn toàn, rồi đột ngột từ bỏ vĩnh viễn mọi thói hư tật xấu mà từ lâu ông chưa từng gột sạch được dù chỉ một phần nhỏ. Thế nhưng hẳn bạn cũng biết rằng, những ai duy trì các quan điểm này thường tự gây cho mình không ít rắc rối và hoang mang trước một nghịch lý: rằng một hiền nhân lại không nhận thức được việc mình đã trở thành hiền nhân, mà lại hồ nghi và không biết rằng trong một khoảng thời gian dài, qua từng chút một, bằng cách gạt bỏ những điều này và bồi đắp những điều khác, sẽ diễn ra một sự tiến bộ thầm lặng và tĩnh tại, tựa như một hành trình bước vào cõi đức hạnh.

Nhưng nếu sự thay đổi lớn lao và đột ngột đến mức kẻ tồi tệ nhất vào buổi sáng có thể trở thành người xuất chúng nhất vào ban đêm, hoặc nếu sự thay đổi diễn ra theo cách mà một kẻ đi ngủ trong văng tục rồi thức dậy vào sáng hôm nào đó với tư cách là một hiền nhân, và sau khi gạt bỏ khỏi tâm trí mọi sự ngu muội cùng lầm lỗi của ngày hôm qua, liền thốt lên rằng:

"Hỡi những giấc mơ gian dối, cút đi,

Lúc ấy các ngươi chẳng có nghĩa gì!"

thì trên đời này làm sao có ai lại phớt lờ nổi một sự thay đổi vĩ đại đến thế đang diễn ra ngay trong chính mình, khi mà đức hạnh bừng sáng lên một cách trọn vẹn và đầy đủ đến nhường ấy? Bản thân tôi cho rằng bất cứ ai, giống như Caeneus – người theo lời cầu xin đã được biến đổi từ phụ nữ thành đàn ông, sẽ sớm không nhận thức được sự chuyển hóa ấy hơn là việc một kẻ từ chỗ hèn nhát, vô tri và thiếu tự chủ lại bỗng chốc trở nên can đảm, minh mẫn và làm chủ hoàn toàn bản thân, rồi trong chớp mắt chuyển từ một cuộc sống thú tính sang một cuộc đời thần thánh mà chẳng hề hay biết.

§ ii. Đó là một nhận xét tuyệt vời: Hãy đo lường hòn đá bằng cây thước của người thợ xây, chứ đừng đo cây thước bằng hòn đá. Nhưng phái khắc kỷ, vì không áp dụng các giáo lý vào thực tế mà lại áp dụng thực tế vào những quan niệm định sẵn của chính mình, lại còn gượng ép mọi sự cho-ăn-khớp với nhau dẫu chúng vốn chẳng hề tương hợp về mặt tự nhiên, đã khiến cho triết học ngập tràn những điều rắc rối. Lớn lao nhất trong số đó là quan niệm cho rằng mọi con người, trừ bậc chân nhân vĩ đại, đều xấu xa ngang nhau; điều này đã đẻ ra cái nghịch lý mang tên "sự tiến bộ", một điều suýt sửa chạm ngưỡng khờ dại tột cùng, bởi nó đánh đồng những kẻ chưa chịu từ bỏ ngay lập tức mọi đam mê và hỗn loạn dưới sự dẫn dắt của nó với những kẻ chưa từng gột bỏ nổi dù chỉ một thói hư tật xấu duy nhất. Thế nhưng, chính họ lại tự mâu thuẫn với bản thân; bởi trong khi rao giảng tại các trường học rằng Aristides cũng bất công chẳng kém gì Phalaris, rằng Brasidas cũng hèn nhát chẳng khác gì Dolon, và thậm chí Plato thì ngu ngốc hệt như Meletus, thì trong đời thực và các công việc trần thế, họ lại quay lưng, né tránh một hạng người vì cho rằng đó là những kẻ bất kham, đồng thời vẫn tận dụng hạng người kia và đặt trọn niềm tin vào họ trong những vấn đề trọng đại nhất như thể họ là những bậc ưu tú nhất.

§ iii. Nhưng chúng ta, những người nhận thấy rằng trong mọi loại hình cái ác – đặc biệt là trong trạng thái tâm trí hỗn loạn và bất định – luôn tồn tại những cấp độ lớn nhỏ khác nhau (sao cho tiến bộ đạt được sẽ khác nhau tùy từng trường hợp, khi cái xấu dần suy vi hệt như một chiếc bóng trốn chạy dưới ảnh hưởng của lý trí – thứ đang bình thản soi rọi và tẩy uế tâm hồn), không thể coi việc tin rằng sự thay đổi ấy sẽ được nhận thức rõ là điều bất hợp lý, giống như những người leo lên từ một hẻm núi sâu thẳm có thể ghi nhận từng bước tiến của họ hướng lên phía trước. Trước hết, hãy nhìn nhận vấn đề từ góc độ sau đây. Của đáng tội, những thủy thủ giương buồm lướt đi trên đại dương bao la cuồn cuộn sóng gió thường đo lường hải trình họ đã đi qua dựa vào khoảng thời gian họ đã trải qua cùng sức gió, từ đó tính toán mức độ tiến bộ của mình; thì bất kỳ ai cũng có thể tính toán bước tiến của bản thân trong triết học bằng hải trình liên tục và không mệt mỏi của họ, bằng việc không dừng chân quá nhiều dọc đường rồi lại tiến lên bằng những bước nhảy vọt, mà bằng một cuộc hành quân tiến về phía trước một cách thầm lặng, đều đặn và vững chãi dưới sự dẫn dắt của lý trí. Bởi câu nói của nhà thơ, "Nếu con liên tục thêm chút ít vào một chút ít, chẳng mấy chốc nó sẽ thành một đống lớn," không chỉ đúng với sự gia tăng của tiền tài, mà còn có giá trị phổ quát cho mọi lĩnh vực, đặc biệt là sự gia tăng trong đức hạnh, bởi lý trí luôn kêu gọi sức mạnh khổng lồ của thói quen đến cứu trợ. Mặt khác, sự bất nhất và trì độn của một số triết gia không chỉ kìm hãm tiến độ trên đường đi, mà thậm chí còn phá nát cả hành trình, vì thói xấu luôn chực chờ tấn công vào những lúc nó thảnh thơi nhất và xô đẩy lùi lại bất cứ ai chịu khuất phục trước nó. Các nhà toán học bảo chúng ta rằng các hành tinh, sau khi hoàn tất quỹ đạo của mình, sẽ trở nên tĩnh lặng; nhưng trong triết học thì chẳng có sự ngắt quãng hay vị trí đứng yên nào do sự chấm dứt tiến bộ cả, bởi bản chất của nó là luôn vận động và, tựa như đang nằm trên đĩa cân, có lúc bị trĩu xuống do phần thiện chiếm ưu thế, có lúc lại do phần ác. Do đó, nếu bắt chước lời sấm truyền mà vị thần ban cho người Amphictyones rằng "hãy chiến đấu chống lại người dân Cirrha mỗi ngày và mỗi đêm," bạn ý thức được rằng ngày lẫn đêm bạn vẫn luôn duy trì một cuộc chiến khốc liệt chống lại thói xấu, không lơi lỏng sự cảnh giác, không rời bỏ sự phòng bị trong thời gian dài, hay không chấp nhận những niềm vui, sự lười biếng hoặc áp lực công việc làm sứ giả đến để thương lượng hòa bình, thì bạn hoàn toàn có thể hiên ngang và tự tin bước tới tương lai.

§ iv. Hơn nữa, nếu triết học đôi khi có những quãng ngắt quãng, thế mà việc học tập sau này của bạn vẫn kiên định và liên tục hơn trước, thì đó không phải là điềm gở cho thấy sự lười biếng của bạn đã bị đánh đuổi bởi lao động và rèn luyện; bởi điều ngược lại mới là một điềm xấu, khi mà sau một thời gian ngắn, những lần bạn xao nhãng lòng nhiệt huyết lại trở nên dồn dập và liên tục, tựa như ngọn lửa hăng hái đangụ tắt dần. Bởi vì, sự phát triển của một thân sậy vươn lên từ mặt đất một cách đẹp đẽ và thanh thoát đạt tới độ cao đều đặn và liên tục – mặc dù thoạt đầu do các khoảng cách đốt quá xa mà bị cản trở và bối rối trong quá trình sinh trưởng, rồi sau đó vì sự yếu ớt mà đâm ra nản lòng trước bất kỳ luồng gió thoảng nào, và dẫu đã được củng cố bởi nhiều mấu sậy thường xuyên nhưng một cơn gió dữ vẫn khiến nó rung chuyển và run rẩy – cũng giống hệt như những kẻ thoạt đầu dấn thân mạnh mẽ vào triết học, để rồi sau đó nhận ra rằng bản thân liên tục bị cản trở, bối rối và chẳng thể nhận thấy bất kỳ sự tiến bộ nào, cuối cùng liền kiệt sức và buông xuôi. "Nhưng kẻ nào tựa như có đôi cánh" lại được sự đơn sơ đưa lối đến đích đến của mình, và bằng lòng nhiệt thành cùng năng lượng của bản thân đã vượt qua những chướng ngại vật trên đường tiến bước như thể chúng chỉ là những vật cản vặt vãnh. Giống như việc một tình yêu mãnh liệt nảy nở không phải ở chỗ người ta vui mừng biết bao khi có sự hiện diện của người mình yêu (bởi ai mà chẳng làm thế), mà là ở nỗi đau đớn và sầu khổ khi vắng bóng họ; thì rất nhiều kẻ bày tỏ sự mến mộ đối với triết học và dường như có niềm say mê kỳ lạ với môn học này, nhưng nếu họ bị phân tâm bởi những vấn đề và công việc khác thì niềm đam mê ấy liền bay biến và họ đón nhận nó một cách vô cùng nhẹ nhàng. "Nhưng bất cứ ai bị sét đánh trúng bởi tình yêu dành cho người thương của mình" sẽ bộc lộ sự ôn hòa và dễ mến khi ở bên cạnh và cùng theo đuổi sự thông thái với người ấy, nhưng nếu bị kéo đi xa và không được ở bên người ấy, bạn sẽ thấy kẻ đó bấn loạn, bứt rứt và cáu kỉnh dù đang làm việc hay lúc thảnh thơi, đến mức quên béng cả bạn bè một cách vô lý, và bị thúc đẩy hoàn toàn bởi niềm đam mê dành cho triết học. Bởi chúng ta không nên chỉ vui mừng trước những bài diễn thuyết khi nghe chúng, giống như người ta chỉ thích thú với hương thơm khi ngửi thấy chúng chứ không tìm kiếm hay bận tâm đến chúng lúc vắng bóng; trái lại, với trạng thái tương tự như những kẻ đang đói khát bị dứt ra khỏi thức ăn và thức uống, chúng ta phải theo đuổi sự uyên bác đích thực trong triết học, mặc cho hôn nhân, tài sản, tình bạn hay binh nghiệp có xen vào và gây ra sự chia cắt. Bởi vì, cũng giống như việc ta thu nhận được từ triết học bao nhiêu, thì những thứ ta không thể đạt được lại càng gây phiền muộn cho ta bấy nhiêu.

§ v. Chính xác là điều tương tự hoặc rất giống với điều này chính là định nghĩa vô cùng cổ xưa của Hesiod về sự tiến bộ trong đức hạnh, đó là con đường giờ đây không còn quá dốc hay hiểm trở, mà trở nên dễ dàng, mỏng manh và bằng phẳng, với những sự xù xì đã được mài giũa lại qua rèn luyện, đồng thời dọi ánh sáng rực rỡ của triết học vào những nỗi hoài nghi, sai lầm và tiếc nuối – những thứ vẫn thường dằn vặt những kẻ mới bước chân vào con đường triết học, hệt như những người rời bỏ một mảnh đất quen thuộc mà vẫn chưa nhận ra được bến bờ họ đang chèo thuyền hướng tới. Bởi vì bằng cách từ bỏ những điều thông thường và quen thuộc, trước khi họ kịp thấu hiểu và nắm bắt được cái gì tốt hơn, họ thường bơi lội vật lộn giữa dòng và đành phải quay đầu trở lại. Người ta kể rằng vị la-mã Sextius, từ bỏ mọi vinh quang và chức vị ở Rome vì triết học, sau đó lại cảm thấy bất mãn với triết học vì những khó khăn gặp phải lúc ban đầu nên suýt chút nữa đã tự đâm đầu qua cửa sổ. Tương tự như vậy, họ kể về Diogenes xứ Sinope rằng, khi ông bắt đầu trở thành một triết gia đúng lúc người Athens đang tổ chức lễ hội với các bữa tiệc công cộng, triển lãm, hội hè cùng những buổi chè chén, tiệc tùng thâu đêm, còn ông thì cuộn mình trong một góc chợ với ý định chìm vào giấc ngủ, lại rơi vào một mạch suy nghĩ có sức mạnh nghiêm túc kéo ông rời xa mục tiêu và làm lung lay quyết tâm của mình; bởi ông phản chiếu lại rằng bản thân đã rước lấy một thứ đời sống nhọc nhằn và khác thường chẳng vì lý do gì bận bịu, để rồi tự chuốc lấy lỗi lầm mà ngồi đó chịu cảnh tước đoạt mọi điều tốt đẹp. Tuy nhiên, đúng lúc ấy, người ta kể rằng một con chuột nhắt đã bò đến và bắt đầu gặm nhấm vài mẩu vụn bánh đại mạch của ông, thế là ông liền xốc lại lòng dũng khí và tự nhủ bằng giọng điệu châm chọc, quở trách: "Sao thế, hỡi Diogenes? Những thứ ngươi bỏ thừa lại cũng đủ ban cho con chuột này một bữa thị soạn, thế mà ngươi, một bậc trượng, lại đang sụt sùi than khóc chỉ vì không được say sưa ở đằng kia và ngả mình trên những chiếc giường mềm mại, xa hoa sao?" Bất cứ khi nào những cơn trầm uất trong tâm hồn không xuất hiện quá thường xuyên, và tâm trí mỗi khi rơi vào trạng thái ấy nhanh chóng phục hồi trở lại sau khi đã xua đuổi chúng đi như thể đánh bay một luồng gió dữ, đồng thời khi những phiền muộn và xao lãng ấy dễ dàng bị tống khứ, thì người ta có thể xem sự tiến bộ trong đức hạnh của mình là một điều chắc chắn.

§ vi. Và vì không chỉ những yếu tố tự thân có sức mạnh rung chuyển và bẻ hướng những triết gia yếu đuối sang chiều ngược lại, mà cả những lời khuyên nghiêm túc từ bạn bè, những lời châm chọc đùa cợt từ kẻ thù cũng bẻ cong, làm mềm con người ta và từng đánh bật không ít kẻ khỏi con đường triết học, nên sẽ chẳng phải là một dấu hiệu nhỏ nhoi gì về sự tiến bộ trong đức hạnh nếu một người điềm nhiên đón nhận tất cả những điều ấy, chẳng mảy bận tâm hay tức giận trước những kẻ đến kể lể và nhắc nhở chúng ta rằng một vài người bạn cũ của chúng ta đang phất lên tại các triều đình vương giả, hoặc đã cưới được những người vợ giàu sụ của hồi môn, hay được cả đám đông bạn bè vây quanh khi họ bước xuống diễn đàn để xin xỏ một chức vụ hay một chân biện hộ sư. Kẻ nào không bị dao động hay ảnh hưởng bởi tất cả những điều đó thì rành rành đã là người mà triết học tóm được một cách vững chắc; bởi chúng ta không thể nào ngừng ganh tị với những gì đa số mọi người ngưỡng mộ, trừ khi lòng ngưỡng mộ đức hạnh đã cắm rễ thật sâu trong tâm hồn ta. Sự tự tin thái quá đôi khi có thể sinh ra từ sự giận dữ và ngu muội, nhưng việc khinh miễn những gì người ta ngưỡng mộ là điều bất khả nếu thiếu đi một tầm vóc tinh thần chân chính và kiên định. Do đó, những kẻ có trạng thái tâm lý như vậy, khi so sánh nó với người khác, liền lấy làm tự hào và mượn lời Solon mà thốt lên rằng: "Chúng tôi chẳng đời nào đổi đức hạnh lấy tài sản, bởi dẫu đức hạnh trường tồn, tài sản vẫn đổi chủ, khi thì người này nắm giữ, lúc lại là kẻ khác." Và Diogenes từng ví von việc ông di chuyển từ Corinth đến Athens, rồi từ Thebes trở lại Corinth, chẳng khác nào những nơi ở thay đổi của vua Ba Tư như dinh thự mùa xuân ở Susa, dinh thự mùa đông ở Babylon và dinh thự mùa hè ở Media. Agesilaus cũng nói về vị đại vương rằng: "Hắn ta có gì hơn ta, nếu hắn chẳng hề ngay thẳng hơn?" Còn Aristotle, khi viết thư cho Antipater bàn về Alexander, đã bảo rằng: "Hắn ta không nên tự đắc chỉ vì bản thân cai trị nhiều thần dân, bởi bất cứ ai có quan niệm đúng đắn về các vị thần đều có quyền tự hào về bản thân chẳng kém gì hắn." Riêng Zeno, khi quan sát thấy Theophrastus được ngưỡng mộ vì có đông đảo học trò, đã bình rằng: "Quả thật dàn hợp xướng của ông ta đông hơn của tôi, nhưng giàn của tôi hòa âm hơn nhiều."

§ vii. Bất cứ khi nào, bằng cách so sánh những lợi ích của đức hạnh với các yếu tố bên ngoài như thế, bạn gạt bỏ được lòng đố kỵ, sự ghen ghét và những thứ vốn dằn vặt, đè nén tâm trí của biết bao kẻ mới nhập môn triết học, thì đó cũng là một dấu hiệu lớn lao cho thấy sự tiến bộ trong đức hạnh của bạn. Một dấu hiệu khác, và chẳng hề nhỏ nhặt chút nào, chính là sự thay đổi trong phong cách diễn đạt của bạn. Bởi nói chung, tất cả những kẻ mới học triết học thường áp dụng phần lớn những bài diễn thuyết có xu hướng tô vẽ cho sự vinh quang của chính họ; một số người, tựa như loài chim với sự nhẹ dạ và tham vọng, bay vút lên tầm cao và ánh sáng rực rỡ của các hiện vật tự nhiên; số khác hệt như những chú chó con tò mò, như lời Plato từng nói, chỉ thích xé xác và cắn xé, liền lao vào những cuộc tranh cãi, những câu hỏi hóc búa và các ngụy biện; phần lớn thì tự nhấn chìm mình vào phép biện chứng để rồi ngay lập tức tích trữ cho trò ngụy biện; và vài kẻ lại đi thu thập những câu châm ngôn cùng sử liệu rồi lang thang khắp nơi (hệt như Anacharsis từng nói ông thấy người Hy Lạp sử dụng tiền bạc chẳng vì mục đích gì ngoài việc đem ra đếm), chỉ cốt để chất đống và so sánh chúng chứ chẳng hề ứng dụng chút nào vào thực tế. Rất thích hợp ở đây là câu nói của Antiphanes mà ai đó từng áp dụng cho các học trò của Plato. Antiphanes từng đùa rằng tại một thành phố nọ, các lời nói bị đóng băng ngay khi vừa thốt ra vì trời quá lạnh, rồi sau đó lại tan chảy vào mùa hè, nhờ vậy người ta mới có thể nghe được những gì đã được nói vào mùa đông. Tương tự, ông nói về những lời do Plato thốt ra với đám thanh niên rằng phần lớn họ chỉ hiểu được chúng khi đã về già và trở thành những ông lão. Và đó cũng là tình trạng của con người đối với mọi vấn đề triết học, cho đến khi khả năng phán đoán đạt được trạng thái lành mạnh, vững vàng, rồi bắt đầu tự điều chỉnh sao cho tương thích với những yếu tố có khả năng nhào nặn nên nhân cách và sự vĩ đại trong tâm hồn, đồng thời tìm kiếm những bài diễn thuyết có bước chân quay vào trong thay vì hướng ra ngoài, mượn theo ngôn từ của Aesop. Bởi như Sophocles từng chia sẻ rằng ông đã từng bước gạt bỏ phong cách khoa trương của Aeschylus, rồi đến phương pháp khắc nghiệt và quá đỗi cầu kỳ của ông ấy, và ở bước thứ ba đã thay đổi hẳn cách thức diễn đạt – một điểm vô cùng quan trọng và gắn kết khăng khít nhất với nhân cách – thì những ai dấn thân vào triết học, một khi đã chuyển từ những bài diễn thuyết nịnh hót, gượng gạo sang những bài bàn về nhân cách và cảm xúc, chính là lúc họ đang bắt đầu tạo ra những bước tiến thực chất và khiêm nhường trong đức hạnh.

§ viii. Hơn nữa, hãy cẩn trọng khi đọc các tác phẩm của các triết gia hay lắng nghe lời họ diễn thuyết, sao cho bạn không quá chú tâm vào câu chữ hơn là bản chất sự việc, cũng đừng để bản thân bị thu hút bởi những điều hóc búa, kỳ lạ nhiều hơn là những thứ thiết thực, vững chắc và hữu ích. Và đồng thời, khi nghiên cứu thơ ca hay lịch sử, đừng để lọt lưới bất kỳ điều gì xác đáng có khả năng chấn chỉnh nhân cách hoặc làm dịu đi những cơn sóng lòng. Bởi như Simonides nói, con ong bay lượn giữa muôn hoa "để tạo ra thứ mật vàng", trong khi những kẻ khác chỉ trân trọng và ngắt hái hoa cỏ vì vẻ đẹp và hương thơm của chúng; thì trong số tất cả những ai đọc thơ ca chỉ vì niềm vui và sự giải trí, chỉ có một mình kẻ biết tìm kiếm và thu nhặt những điều giá trị mới tỏ ra có năng lực thấu triệt tri thức nhờ sự quen thuộc và tình bạn với những gì cao cả, tốt đẹp. Bởi những ai nghiên cứu Plato và Xenophon chỉ vì phong cách văn chương của họ, chỉ chắt lọc những gì thuần khiết, đậm chất Attica, tựa như giọt sương mai và lớp phấn hoa, há chẳng giống với những người yêu dược liệu vì mùi hương và màu sắc của chúng, nhưng lại chẳng màng gì đến chúng với tư cách là thuốc giảm đau hay thuốc tẩy, và hoàn toàn mù tịt về những công năng ấy sao? Trong khi đó, những kẻ có trình độ uyên bác hơn có thể rút ra bài học hữu ích không chỉ từ các bài diễn thuyết, mà còn từ những cảnh tượng và hành động, để rồi chắt lọc những điều hay ý đẹp, y như ghi chép về Aeschylus và những nhân vật tương tự. Riêng Aeschylus, khi đang theo dõi một trận đấu quyền anh tại eo biển Isthmus và thấy toàn bộ khán giả la ó một võ sĩ đang bị đập tơi bời, ông đã huých cùi chỏ vào Ion xứ Chios và bảo rằng: "Cậu có nhận ra sức mạnh của sự huấn luyện không? Kẻ bị đánh thì ngậm miệng im thin thít, trong khi đám khán giả lại la hét om sòm." Còn Brasidas, sau khi tóm được một con chuột nhắt giữa đống quả vả và bị nó cắn, liền buông tay thả nó ra rồi tự nhủ: "Hỡi Hercules, chẳng có sinh vật nào dẫu nhỏ bé hay yếu ớt đến mấy mà lại không chịu chiến đấu vì mạng sống của chính mình!" Và Diogenes, khi nhìn thấy một thiếu niên đang dùng lòng bàn tay hứng nước uống, liền vứt luôn chiếc cốc mà ông vẫn kè kè mang theo trong cái bị của mình. Sự chú tâm và rèn luyện bền bỉ có thể khiến con người ta nhạy bén và rộng mở đến nhường nào trước những gì góp phần bồi đắp đức hạnh xuất phát từ bất kỳ nguồn cội nào. Điều này lại càng đúng hơn đối với những ai biết dung hòa giữa lời nói và hành động, những kẻ không chỉ, theo ngôn từ của Thucydides, "rèn luyện bản thân trước sự hiện diện của hiểm nguy", mà còn thể hiện quan điểm của mình – hay đúng hơn là định hình quan điểm thông qua thực tiễn – trước những sướng vui, tranh chấp, phán quyết, việc biện hộ và các chức vị quan tòa. Bởi chúng ta chẳng thể nào gán danh xưng triết gia cho những kẻ lúc nào cũng học hỏi, bận rộn và nghiên cứu những gì họ vớ được từ triết học rồi ngay lập tức đem rao giảng ngoài chợ búa, chốn tụ tập của thanh niên, hay trong những bữa tiệc tối vương giả, cũng giống như cách chúng ta từ chối gọi những kẻ buôn bán thuốc men và hỗn hợp dược liệu là thầy thuốc vậy. Ngược lại, một kẻ ngụy biện như thế chẳng khác gì mấy so với loài chim được miêu tả trong sử thi Homer, khi nó mang dâng cho đám học trò bất cứ thứ gì nó kiếm được, hệt như cách nó mớm mồi từ chính chiếc mỏ của mình cho đàn con hãy còn lông tơ "dù bản thân đang phải khốn đốn", kết quả là nó chẳng thu được chút lợi lộc hay dinh dưỡng nào từ những thứ nó đã tự nhặt nhạnh được.

§ ix. Do đó, chúng ta phải cẩn trọng sao cho những lời ta nói ra phải hữu ích cho chính mình, không biến thành những kẻ khoác lác hay tham vọng trong mắt người khác, đồng thời phải cho thấy bản thân sẵn sàng lắng nghe cũng như truyền đạt; đặc biệt, chúng ta phải gạt bỏ mọi thói hiếu chiến và ưa tranh cãi trong các cuộc tranh luận, chấm dứt việc ném vào mặt nhau những lời cay độc hệt như đang thượng đài quyền anh, và thôi ngay cái trò lấy làm thích thú với việc đấm đá, quật ngã nhau hơn là việc học hỏi và giảng dạy. Bởi trong những trường hợp ấy, sự ôn hòa, điềm đạm, việc bắt đầu tranh biện mà không gây hấn và kết thúc mà không nổi giận, cũng như việc chẳng hề hống hách nếu giành phần thắng hay nản lòng nếu thua cuộc, chính là biểu hiện đầy đủ cho sự tiến bộ trong đức hạnh. Aristippus là một tấm gương xuất sắc cho điều này; khi bị đánh bại trong một cuộc tranh luận bởi ngụy biện của một gã đầy sự tự mãn nhưng thực chất lại là kẻ điên hoặc nửa tỉnh nửa mê, nhận ra đối phương đang vô cùng vui mừng và đắc thắng về chiến thắng đó, ông đã điềm tĩnh nói rằng: "Kẻ vừa bị đánh bại trong cuộc tranh luận như ta đây tối nay sẽ có một giấc ngủ ngon hơn nhiều so với kẻ chiến thắng." Chúng ta cũng có thể tự kiểm chứng bản thân trong lĩnh vực diễn thuyết trước công chúng: liệu ta có còn rụt rè, né tránh việc phát biểu khi bất ngờ phải đối diện với một cử tọa đông đảo hay không, có bị nản lòng khi chỉ phải diễn thuyết trước một nhóm nhỏ hay không, và liệu khi phải cất lời trước nhân dân hay các quan chức, ta có vì thiếu chuẩn bị chu đáo mà lỡ mất thời cơ hay không; bởi tất cả những điều này từng được ghi chép lại ở cả Demosthenes lẫn Alcibiades. Riêng Alcibiades, dẫu sở hữu một trí tuệ cực kỳ xuất sắc, nhưng vì thiếu tự tin khi phát biểu nên ông thường xuyên vấp váp, thậm chí phải khựng lại giữa chừng khi cố gắng nhớ lại một từ ngữ hay ý tưởng vừa trượt khỏi trí nhớ. Thậm chí Homer cũng chẳng phủ nhận việc câu thơ mở đầu của ông không đúng luật vận, dẫu ông đủ tự tin để tiếp nối nó bằng ngần ấy câu thơ khác – đủ thấy thiên tài của ông vĩ đại đến nhường nào. Do đó, những ai hướng tới đức hạnh và những điều cao cả lại càng không được phép bỏ lỡ bất kỳ cơ hội diễn thuyết trước công chúng nào, đồng thời hãy phớt lờ đi những tiếng la ó hay tràng pháo tay dành cho bài phát biểu của mình.

§ x. Không chỉ vậy, mỗi người còn phải kiểm tra xem trong hành động của mình, bản thân có ưu tiên sự hữu dụng hơn là hình thức phô trương, chuộng chân lý hơn là sự hào nhoáng hay không. Bởi nếu một mối tình chân chính dành cho thiếu nam hay thiếu nữ không cần đến sự chứng kiến của ai mà vẫn mãn nguyện tận hưởng niềm hạnh phúc một cách riêng tư, thì một triết gia và người yêu chuộng cái đẹp – kẻ luôn gắn bó với đức hạnh thông qua hành động – lại càng phải tự hào về sự lặng thầm của mình, không cần đến sự ca tụng hay lắng nghe từ bất kỳ ai. Hệt như người đàn ông từng gọi cô hầu gái trong nhà ra và lớn tiếng bảo rằng: "Này Dionysia, hãy nhìn đây, ta không còn tức giận nữa," kẻ nào làm được một việc tử tế, lịch thiệp rồi lại đem oang oang đi rao khắp chốn thị thành chính là kẻ đang rành rành bộc lộ sự thèm khát những lời tán dương của thiên hạ, mang nặng tâm lý khoác lác, và chưa hề quen thuộc với đức hạnh như một thực thể đời thực mà chỉ xem nó như một giấc mơ, cứ bơ vơ lang thang giữa những ảo ảnh cùng bóng ma, rồi trưng bày mọi việc mình làm ra hệt như đám hoạ sĩ bày biện tranh ảnh. Do đó, biểu hiện của sự tiến bộ trong đức hạnh không chỉ nằm ở việc giúp đỡ bạn bè hay làm một ơn nghĩa cho người quen mà chẳng mảy may khoe khoang với ai, mà còn ở chỗ biết cất lên một lá phiếu chính trực giữa muôn vàn lá phiếu bất công, biết khước từ những yêu cầu trái đạo đức của một gã nhà giàu hay kẻ có quyền thế, biết đứng cao hơn những đồng tiền hối lộ, và – lạy Zeus – biết chịu đựng cơn khát cháy cổ suốt cả đêm mà không uống một giọt nước nào, hoặc như Agesilaus, biết chống lại nụ hôn đầy cám dỗ của một thiếu nam hay thiếu nữ xinh đẹp dẫu lòng vô cùng xao xuyến, rồi giữ kín chuyện đó cho riêng mình và ngậm tăm im lặng. Bởi việc cảm thấy thỏa mãn với chính cự phách phán đoán của bản thân, không khinh miễn nó mà còn hoan hỉ, thuận theo nó như một năng lực đủ sức nhìn nhận và định đoạt đâu là điều cao quý, chính là minh chứng cho thấy lý trí đã bám rễ sâu xa trong tâm hồn, và theo ngôn từ của Democritus, con người ta đã quen với việc rút ra niềm vui từ chính mình. Và cũng giống như những người nông dân ngắm nhìn với niềm hân hoan lớn hơn đối với những bông lúa oằn mình cúi sát mặt đất, trong khi lại coi những bông lúa vì nhẹ bẫng nên cứ vươn thẳng đứng cao lộc ngộc chỉ là những kẻ rỗng tuếch làm màu; thì trong số những thanh niên mong muốn trở thành triết gia, những kẻ trống rỗng nhất, thiếu thốn sự vững chãi nhất lại thường tỏ ra tự mãn nhất qua vẻ bề ngoài lẫn dáng đi, với một bộ mặt đầy vẻ kiêu kỳ, khinh khỉnh coi thường tất cả mọi người, thế nhưng một khi họ bắt đầu trở nên trọn vẹn và gặt hái được chút thành quả từ việc học tập, họ sẽ tự khắc rũ bỏ cái vẻ ngạo mạn, phù phiếm ấy. Và giống như trong những chiếc bình chứa đầy nước thì không còn chỗ cho không khí, thì ở những con người tràn ngập công trạng vững chãi, sự kiêu căng của họ sẽ xẹp xuống, cách họ tự đánh giá về bản thân cũng khiêm nhường hơn, họ ngừng việc khoe khoang về bộ râu dài hay chiếc áo choàng rách rưới, chuyển dịch việc rèn luyện sang cõi tâm trí, trở nên nghiêm khắc và khắc kỷ nhất với chính mình trong khi lại ôn hòa hơn trong giao ứng với tất cả những người xung quanh; họ không còn tha thiết chộp lấy danh xưng hay tiếng tăm triết gia như trước, cũng chẳng tự nhận mình là triết gia, thậm chí nếu có bị ai đó gọi bằng danh hiệu ấy, một thanh niên chân chất sẽ mỉm cười và đỏ mặt đáp rằng: "Tôi nào phải thần thánh: sao anh lại đi ví tôi với những kẻ bất tử?" Bởi như Aeschylus từng nói:

"Ta chẳng thể nào nhầm lẫn nổi ánh mắt rực lửa

Của người thiếu nữ đã từng nếm trải đàn ông,"

thì đối với người thanh niên đã nếm trải hương vị của sự tiến bộ đích thực trong triết học, những câu thơ sau đây của Sappho hoàn toàn ứng nghiệm: "Lưỡi tôi dính chặt vào vòm họng, và một ngọn lửa càn quét khắp cơ thể gầy gò của tôi", lúc ấy ánh mắt cậu sẽ dịu dàng, ôn hòa và bất cứ ai cũng sẽ khao khát được lắng nghe cậu cất lời. Bởi cũng giống như những người đến tham gia các nghi thức huyền bí, thoạt đầu họ tụ tập trong sự hỗn độn, ồn ào và xô đẩy lẫn nhau, nhưng một khi các bí ẩn được cử hành và trưng bày, họ sẽ hướng sự chú ý vào đó trong sự kính và im lặng; thì ngay tại thềm cửa của triết học, bạn cũng sẽ chứng kiến biết bao sự hỗn loạn, tự phụ và ba hoa, với những kẻ thô lỗ, bạo lực xô đẩy nhau để giành lấy danh tiếng, nhưng một khi đã bước hẳn vào trong và chứng kiến ánh sáng vĩ đại hệt như khi các ngôi đền mở toang cánh cửa đón chào, họ sẽ khoác lên mình một diện mạo khác, trở nên trầm lặng, đầy kinh ngạc, rồi trong sự khiêm nhường và mực thước mà bước theo lý trí như thể đó là một vị thần. Và lời nhận xét đầy dí dỏm của Menedemus dường như rất phù hợp với những người này. Ông nói rằng phần lớn những kẻ đến theo học tại Athens thoạt đầu đều trở thành những người thông thái, rồi sau đó mới thành triết gia, tiếp đến hóa thành các nhà hùng biện, và theo thời gian, khi càng dính líu nhiều đến học thức, họ càng rũ bỏ triệt để niềm tự hào cùng cái tôi cao ng ngút trời của mình để trở thành những con người bình dị.

§ xi. Trong số những người cần đến sự trợ giúp của thầy thuốc, có kẻ hễ đau răng hay chỉ nhức ngón tay là lập tức chạy ngay đến bác sĩ, có kẻ bị sốt liền cho gọi và khẩn khoản cầu cứu tại nhà, lại có những kẻ u sầu, điên loạn hoặc mê sảng đôi khi thậm chí chẳng thèm nhìn mặt thầy thuốc lúc họ đến tận nhà, mà xua đuổi hoặc né tránh họ, vì cơn bệnh trầm kha đã khiến họ u mê đến mức chẳng nhận ra mình đang lâm bệnh. Tương tự như vậy, trong số những kẻ đã làm điều sai quấy, có những kẻ không thể cứu chữa nổi, tỏ thù hằn, phẫn nộ và nổi giận lôi đình với những ai đến quở trách, khuyên răn; trong khi số khác lại mềm mỏng hơn, biết chịu đựng và lắng nghe lời quở trách. Giờ đây, một khi đã phạm lỗi, việc dám dâng mình cho những lời quở trách, phơi bày sự việc và vạch trần thói hư tật xấu của chính mình, không lấy làm mừng rỡ nếu nó được che giấu hay thỏa mãn khi không bị ai hay biết, mà dũng cảm thú nhận nó rồi cầu xin sự can thiệp cùng lời răn đe, chính là một dấu hiệu không hề nhỏ bé chút nào của sự tiến bộ trong đức hạnh. Do đó Diogenes từng nói rằng một kẻ muốn làm điều đúng đắn phải đi tìm hoặc là một người bạn tốt, hoặc là một kẻ thù nóng tính như lửa đỏ, để nhờ những lời quở mắng hay lời nài nỉ ôn tồn mà trốn chạy khỏi thói xấu. Nhưng chừng nào một kẻ còn đang trưng bày sự dơ bẩn, nhếch nhác trên quần áo hay một chiếc giày rách rưới, tự hào với người ngoài về sự khiêm nhường không vướng chút kiêu ngạo của mình, và – lạy Zeus – tự cho là mình vô cùng khôn ngoan khi tự chế nhạo bản thân là một tên lùn hay gù lưng, trong khi lại bọc lót và che giấu kín mít hệt như những ổ loét thứ bản chất nhơ nhớp bên trong tâm hồn cùng sự méo mó của đời sống như lòng đố kỵ, tính hiểm độc, sự tiểu nhân, thói ham mê khoái lạc, và kiên quyết không cho bất kỳ ai chạm vào hay ngó ngàng tới vì sợ bị phơi bày ô nhục, thì kẻ ấy chẳng hề có chút tiến bộ nào trong đức hạnh, hay nói đúng hơn là hoàn toàn không có. Nhưng kẻ nào dám đối đầu trực diện với thói hư tật xấu của mình, cho thấy bản thân còn cảm thấy đau đớn và dằn vặt vì chúng hơn bất kỳ ai khác, hoặc ở mức độ tốt thứ nhì là có khả năng lẫn sự sẵn lòng lắng nghe kiên nhẫn những lời quở trách từ người khác để rồi tự chấn chỉnh lại cuộc đời, kẻ ấy mới thực sự cảm thấy ghê tởm sự đồi bại của bản thân và kiên quyết rũ bỏ nó. Chúng ta chắc chắn phải cảm thấy hổ thẹn và né tránh mọi biểu hiện của thói xấu, nhưng ai bị dằn vặt bởi chính thói xấu nhiều hơn là bởi tiếng xấu bủa vây theo sau nó, sẽ chẳng ngại ngùng gì việc nghe người khác lên án nó, thậm chí tự mình chỉ trích nó nếu điều đó giúp anh ta trở thành một con người tốt hơn. Đó là một lời nhận xét đầy hóm hỉnh của Diogenes dành cho một chàng thanh niên khi nhìn thấy cậu ta lùi vào khu nhà bếp lúc bị bắt gặp đang lai vãng trong quán rượu: "Ngươi càng lùi về phía sau," ông nói, "thì ngươi lại càng lún sâu vào quán rượu mà thôi." Hệt như vậy, một kẻ xấu xa càng chối bay chối biến thói hư của mình, thì nó lại càng len lỏi và thống trị y sâu sắc hơn: giống như những kẻ nghèo túng thực sự nhưng lại ra điều ta đây giàu có để rồi càng thêm bần cùng bởi những màn phô trương giả dối. Nhưng kẻ thực sự đang tiến bộ trong đức hạnh lại bắt chước Hippocrates – người từng công khai thừa nhận và ghi lại rành mạch bằng văn bản rằng bản thân đã mắc sai lầm về các đường khớp của hộp sọ; bởi y sẽ coi việc một vĩ nhân dám tuyên bố sai lầm của mình để hậu thế không giẫm lên vết xe đổ là điều hiển nhiên, thế mà bản thân y trong công cuộc tự giải cứu mình khỏi thói xấu lại không thể chịu đựng nổi việc bị vạch trần sai phạm cùng việc phải thú nhận sự u muội, dốt nát của chính mình. Hơn thế nữa, những châm ngôn của Bion và Pyrrho sẽ là thước đo kiểm chứng không chỉ cho sự tiến bộ mà còn cho một thói quen đức hạnh vĩ đại và trọn vẹn hơn. Bion từng duy trì quan điểm rằng bạn bè của ông có thể tự cho là mình đã tiến bộ, khi họ có thể lắng nghe những lời lăng mạ điềm tĩnh hệt như khi nghe những câu nói thế này: "Hỡi người lạ, trông anh chẳng giống kẻ xấu xa hay ngu ngốc chút nào", hoặc "Chúc anh mạnh khỏe và vui vẻ, cầu xin các vị thần ban cho anh hạnh phúc!" Trong khi đó, người ta kể rằng khi Pyrrho đang ở trên biển và đối mặt với hiểm nguy giữa cơn giông bão, ông đã chỉ vào một chú heo con đang thản nhiên thưởng thức đống ngũ cốc vung vãi và bảo với những người đồng hành rằng: kẻ nào không muốn bị xáo trộn bởi những đổi thay cùng biến cố của cuộc đời cũng cần phải đạt được một sự bình thản tâm hồn tương tự thông qua lý trí và triết học.

§ xii. Hãy nhìn nhận cả quan điểm của Zeno, người cho rằng bất kỳ ai cũng có thể tự đo lường sự tiến bộ trong đức hạnh của mình qua những giấc mơ, nếu trong chiêm bao, họ thấy bản thân không mảy may hoan hỉ trước bất kỳ điều ô nhục nào, không làm cũng chẳng mong muốn thực hiện bất kỳ hành động kinh khủng hay bất công nào, mà trái lại – hệt như trong làn nước trong vắt của một vùng biển phẳng lặng, tĩnh mịch – trí tưởng tượng cùng những đam mê của họ được phơi bày rõ rệt dưới sự kiểm soát của lý trí. Điều này xem ra đã không lọt khỏi tầm mắt của Plato, người từng phác họa từ sớm hình thù và đường nét cho vai trò của trí tưởng tượng và sự vô minh trong giấc ngủ của một tâm hồn mang bản tính bạo chúa, "bởi nó thử mưu toan loạn luân," ông nói, "với chính mẹ mình, tự tìm kiếm cho bản thân những món ăn phi pháp, và hiến dâng trọn vẹn cho những dục vọng đồi bại nhất – những thứ mà vào ban ngày, luật pháp vì sự hổ thẹn và nỗi sợ hãi đã ngăn cấm con người." Do đó, cũng giống như những con vật mang vác đã được huấn luyện bài bản sẽ chẳng mảy may tìm cách rẽ ngang hay rời bỏ con đường chính đạo ngay cả khi người đánh xe tuột cương, mà vẫn tiến bước trật tự như thường lệ, cứ thế tiếp tục hành trình mà chẳng hề vấp váp; thì những ai có phần vô minh đã trở nên ngoan ngoãn, ôn hòa và được tôi luyện bởi lý trí sẽ không dễ dàng gì khao khát, dù là trong những giấc mơ hay khi lâm trọng bệnh, hành động ngạo mạn hoặc trái pháp luật thông qua các ham muốn của mình, mà sẽ bám sát những thói quen thông thường – những thứ vốn đã giành được quyền lực và sức mạnh nhờ sự chú tâm. Bởi nếu cơ thể có thể thông qua việc rèn luyện mà khiến bản thân cùng các chi trở nên vâng lời đến mức đôi mắt khi buồn đau có thể kìm nén giọt lệ, trái tim có thể ngăn nhịp đập hoảng sợ trong lồng ngực, và những đam mê có thể giữ được sự bình thản trước sự hiện diện của những thiếu nam thiếu nữ xinh đẹp, thì há chẳng phải việc rèn luyện các đam mê cùng cảm xúc của tâm hồn lại càng có khả năng cao hơn trong việc làm dịu, thuần hóa và nhào nặn các khuynh hướng của chúng ngay cả trong giấc mơ sao? Có một câu chuyện được kể về triết gia Stilpo rằng ông tưởng tượng mình nhìn thấy Poseidon đang nổi giận với mình chỉ vì ông đã không tế một con bò cho thần như thói quen thường lệ của người dân Megara; và rằng ông chẳng hề mảy may sợ hãi, bèn cất lời: "Ngươi đang nói cái quái gì thế, hỡi Poseidon? Ngươi đến đây để hờn dỗi như một đứa trẻ chỉ vì ta không dùng tiền đi vay để bọc đầy thị thành trong mùi hương khói tế lễ, mà chỉ tế thần từ những thứ khiêm tốn có sẵn ngay trong nhà mình sao?" Khi ấy, ông tưởng tượng ra cảnh Poseidon mỉm cười với mình, giơ tay phải ra và bảo rằng vì lợi ích của ông, thần sẽ ban cho dân Megara một đàn cá cơm khổng lồ. Những ai sở hữu những giấc mơ dễ chịu, trong trẻo, không đau đớn và hoàn toàn vắng bóng những hiện thân đáng sợ, khắc nghiệt, độc ác hay trớ trêu như thế, có thể được xem là đang sở hữu những tấm gương phản chiếu sự tiến bộ trong đức hạnh của mình; trong khi sự bấn loạn, hoảng loạn, những cuộc tháo chạy nhục nhã, niềm vui trẻ con và những tiếng khóc than trong các giấc mơ buồn bã, kỳ lạ lại hệt như những con sóng vỗ tan tành trên bờ cát, khi tâm hồn vẫn chưa đạt được sự điềm tĩnh đích thực mà vẫn đang trong quá trình bị nhào nặn bởi các quan niệm cùng luật lệ – thứ mà nó tìm cách trốn chạy xa nhất có thể trong giấc mơ để một lần nữa được giải phóng và phơi bày cho các đam mê. Hãy tự mình nghiên cứu tất cả những điểm này xem chúng là dấu hiệu của sự tiến bộ trong đức hạnh, hay chỉ là một thói quen đã đạt được sự kiên định và sức mạnh vững chắc thông qua lý trí.

§ xiii. Giờ đây, vì sự giải thoát hoàn toàn khỏi các đam mê là một điều vĩ đại và thần thánh, và sự tiến bộ trong đức hạnh dường như, như chúng ta vẫn nói, nằm ở một mức độ lơi lỏng và ôn hòa nhất định của các đam mê, chúng ta phải quan sát các đam mê cả trong bản chất tự thân lẫn trong mối tương quan với nhau để đo lường sự khác biệt: tự thân chúng là để xem liệu ham muốn, nỗi sợ hãi và cơn thịnh nộ ở ta hiện tại có còn mạnh mẽ như trước hay không, thông qua việc ta nhanh chóng dập tắt bạo lực cùng sức nóng của chúng bằng lý trí; còn trong tương quan với nhau là để xem liệu chúng ta hiện đang được thúc đẩy bởi sự khiêm nhường nhiều hơn là nỗi sợ, bởi sự ganh đua nhiều hơn là lòng đố kỵ, bởi tình yêu vinh quang nhiều hơn là ham mê tiền tài, và nói chung – mượn ngôn từ của các nhạc công – liệu chúng ta đang sai lầm (dù là ở mức thái quá hay thiếu hụt) ở nhịp điệu Dorian nhiều hơn hay nhịp điệu Lydian, liệu lối sống của chúng ta giản dị hơn hay xa hoa hơn, hành động của ta chậm chạp hơn hay nhanh nhẩu hơn, liệu ta có đang ngưỡng mộ con người và những bài diễn thuyết của họ quá mức cần thiết hay lại khinh miễn họ. Bởi cũng giống như trong bệnh tật, nếu các triệu chứng rút lui khỏi các bộ phận sinh 124mệnh trọng yếu của cơ thể thì đó là một điềm tốt, thì đối với những kẻ đang tiến bộ trong đức hạnh, khi thói xấu dường như chuyển dịch sang các đam mê ôn hòa hơn, đó chính là dấu hiệu cho thấy nó sẽ sớm lụi tàn. Khi Phrynis thêm vào bảy dây đàn hai dây nữa, các quan giám sát Ephor đã hỏi ông rằng ông muốn họ cắt bỏ những dây nào, dây phía trên hay phía dưới; chúng ta cũng phải cắt bỏ cả hai đầu trên lẫn dưới, nếu chúng ta muốn vươn tới điểm trung dung và tỷ lệ đích thực: bởi sự tiến bộ trong đức hạnh trước hết làm suy giảm sự thái quá và sắc bén của các đam mê,

"Thứ sắc bén khiến những kẻ cuồng điên trở nên cuồng nộ,"

như lời Sophocles đã nói.

§ xiv. Tôi đã từng nói rằng việc chuyển hóa phán đoán của chúng ta thành hành động, không để lời nói chỉ mãi là lời nói mà biến chúng thành những việc làm thực tế, chính là một biểu hiện vô cùng vĩ đại của sự tiến bộ trong đức hạnh. Biểu hiện rõ nhất của điều này trước hết là sự ganh đua đối với những gì ta ca ngợi, niềm nhiệt huyết muốn hành động theo những gì ta ngưỡng mộ, và sự bất tuân trong việc làm hay dung túng cho những gì ta chỉ trích. Để làm rõ ý mình bằng một ví dụ, có lẽ tất cả người Athens đều ca ngợi sự táo bạo và dũng cảm của Miltiades; nhưng chỉ có một mình Themistocles tuyên bố rằng chiếc cúp chiến thắng của Miltiades đã khiến ông không tài nào chợp mắt nổi, mà đánh thức ông dậy giữa đêm khuya, đồng thời không chỉ ca ngợi hay ngưỡng mộ vị anh hùng ấy, mà còn công khai ganh đua và bắt chước những chiến công hiển hách của ông. Do đó, chúng ta có thể thấy sự tiến bộ của bản thân còn quá đỗi nhỏ nhoi, chừng nào lòng ngưỡng mộ của ta dành cho những kẻ đã làm nên những việc cao cả vẫn còn cằn cỗi, không tự khắc kích thích ta bắt chước họ. Bởi cũng giống như chẳng có tình yêu nồng cháy nào thiếu đi sự ghen tuông, thì cũng chẳng có lời ca ngợi đức hạnh nào nhiệt thành và đầy năng lượng mà lại không đâm chọc, thúc giục con người ta tiến lên, khiến ta không phải sinh lòng đố kỵ mà là sự ganh đua lành mạnh đối với những điều cao cả, đồng thời khao khát thực hiện một điều gì đó tương tự. Bởi không chỉ tại các bài diễn thuyết của triết gia mà chúng ta mới cần phải rung động cõi lòng và tuôn rơi giọt lệ – như Alcibiades từng nói – mà một bậc uyên bác đích thực trong đức hạnh, khi so sánh những việc làm và hành động của chính mình với những người tốt đẹp và hoàn hảo, vừa đau đớn trước sự thiếu sót của bản thân, vừa hoan hỉ trong hy vọng cùng niềm khao khát, lại tràn trề những xung động chẳng cho phép anh ta ngơi nghỉ, y hệt như lời Simonides:

"Tựa như chú ngựa con bú sữa đang chạy song song bên mẹ,"

với ước muốn chỉ chực hòa làm một với người tốt. Bởi việc yêu mến và ngưỡng mộ khí chất của những kẻ có hành động mà ta đang ganh đua, đồng thời noi gương họ bằng một thiện chí luôn dành cho họ sự tôn vinh và ca ngợi xứng đáng, chính là dấu hiệu đặc trưng của sự tiến bộ đích thực trong đức hạnh. Nhưng bất cứ kẻ nào chìm ngập trong sự hiếu chiến và lòng đố kỵ chống lại những người hơn mình, hãy biết rằng y có thể bị kích thích bởi một ham muốn đầy ganh ghét đối với vinh quang hay quyền lực, chứ y chẳng hề tôn trọng hay ngưỡng mộ đức hạnh chút nào.

§ xv. Bất cứ khi nào chúng ta bắt đầu yêu mến những con người tốt đẹp đến mức coi họ là hạnh phúc, "không chỉ," như Plato nói, "bản thân kẻ tiết độ, mà cả kẻ lắng nghe những lời phát ra từ đôi môi thông thái của ông ấy," thậm chí còn ngưỡng mộ và lấy làm vui thích trước vóc dáng, dáng đi, ánh mắt cùng nụ cười của ông, rồi khao khát điều chỉnh bản thân theo khuôn mẫu của ông và gắn chặt lấy ông, thì khi ấy chúng ta mới có thể cho rằng mình đang thực hiện những bước tiến chân chính. Điều này lại càng đúng hơn nếu chúng ta biết ngưỡng mộ người tốt không chỉ trong những lúc thịnh vượng, mà giống như những kẻ si tình mê mẩn ngay cả tiếng ngọng nghịu hay làn da xanh xao của người trong mộng, hệt như những giọt nước mắt cùng nỗi buồn tủi của Panthea trong đau thương và tang tóc từng chiếm trọn tình cảm của Araspes, chúng ta chẳng hề sợ hãi cảnh lưu đày của Aristides, ngục tù của Anaxagoras, sự nghèo khó của Socrates hay án tử hình của Phocion, mà vẫn đánh giá đức hạnh là xứng đáng với tình yêu của mình ngay cả giữa những thử thách ngặt nghèo ấy, đồng thời sát cánh bên nàng, miệng không ngớt cất cao câu thơ của Euripides:

"Trước bậc cao quý, mọi thứ đều tốt lành."

Bởi ngọn lửa nhiệt tình có thể đi xa đến mức không nản lòng trước viễn cảnh chắc chắn sẽ gặp rắc rối, mà vẫn ngưỡng mộ và ganh đua với cái thiện dẫu cho hoàn cảnh có ngặt nghèo đến thế, sẽ chẳng bao giờ bị bất cứ ai lôi kéo rời xa những điều cao cả. Những con người ấy luôn luôn – dù đang giải quyết công việc, gánh vác một chức trách hay đứng trước một thời khắc ngã ba đường sinh tử – đặt trước mắt họ tấm gương của những bậc vĩ nhân, tự hỏi xem Plato sẽ xử lý tình huống đó ra sao, Epaminondas sẽ cất lời thế nào, Lycurgus hay Agesilaus sẽ ứng phó cách nào; để rồi qua đó, tự điều chỉnh và tái tạo lại bản thân tựa như đang đứng trước gương, họ có thể uốn nắn bất kỳ biểu hiện bất xứng nào và kìm hãm mọi đam mê thấp hèn. Bởi cũng giống như những ai đã học được tên của các Idæan Dactyli thường sử dụng chúng để xua tan nỗi sợ bằng cách thầm thì lặp đi lặp lại chúng, thì việc ghi nhớ và hoài niệm về những con người chính trực – thứ vốn nhanh chóng gợi nhắc một cách mạnh mẽ đến những ai đã đạt được chút tiến bộ trong đức hạnh giữa mọi cảm xúc và khốn khó – sẽ giúp họ luôn đứng vững thẳng hàng và không dễ gì vấp ngã. Hãy coi đây cũng là một dấu hiệu tiến bộ trong đức hạnh dành cho bạn.

§ xvi. Thêm vào đó, việc không bị xáo trộn quá mức, không đỏ mặt, không tìm cách che giấu bản thân hay thay đổi trang phục mỗi khi một nhân vật lỗi lạc và đức hạnh bất ngờ xuất hiện, mà thay vào đó là cảm giác tự tin tiến đến chào đón con người ấy, chính là sự xác nhận cho một lương tâm trong sáng. Người ta kể rằng Alexander, khi nhìn thấy một sứ giả đang hớt hải chạy đến với vẻ mặt đầy hoan hỉ và giơ cao bàn tay phải, đã nói rằng: "Bạn hiền của tôi, anh chuẩn bị báo tin gì thế? Homer đã hồi sinh rồi sao?" Bởi ngài nghĩ rằng những chiến công của chính mình chẳng cần gì hơn ngoài danh tiếng hậu thế. Và một thanh niên đang hoàn thiện nhân cách theo bản năng chẳng yêu thích điều gì hơn việc tự hào và tận hưởng niềm vui trong bầu bạn cùng những con người tốt đẹp, cao quý, đồng thời hào hứng khoe ngôi nhà, bàn ăn, người vợ, những trò giải trí, các theo đuổi nghiêm túc cùng những bài diễn thuyết văn thơ hay bài viết của mình; đến mức cậu ta cảm thấy đau đớn khi nhớ rằng người cha hay người giám hộ của mình đã qua đời mà chưa kịp chứng kiến cậu ở trạng thái ấy của cuộc đời, và chẳng cầu xin các vị thần điều gì tha thiết bằng việc ước gì họ có thể hồi sinh để trở thành những khán giả chứng kiến cuộc đời và hành động của cậu; trái lại, những kẻ buông lung sự nghiệp và rơi vào cảnh khốn cùng sẽ chẳng dám nhìn vào mặt người thân ngay cả trong giấc mơ mà không mang nỗi sợ hãi cùng sự run rẩy.

§ xvii. Xin hãy bổ sung vào những gì tôi vừa trình bày một dấu hiệu không kém phần quan trọng của sự tiến bộ trong đức hạnh: đó là việc không coi bất kỳ hành vi sai trái nào là nhỏ nhặt, mà luôn giữ mình cảnh giác và đề phòng trước mọi thứ. Bởi giống như những kẻ đã tuyệt vọng về việc làm giàu sẽ chẳng thèm đếm xỉa đến những khoản chi tiêu nhỏ nhặt, đinh ninh rằng mình chẳng bao giờ gom góp nổi khối tài sản lớn chỉ từ việc góp nhặt tiểu tiết, nhưng một khi hy vọng gần đến ngày hái quả thì tình yêu tài sản cũng lớn dần theo sự giàu có; thì trong những vấn đề liên quan đến đức hạnh, không phải kẻ thường xuyên gật đầu đồng tình với những câu nói như "Sao phải bận tâm đến tương lai?" hay "Nếu hiện tại tồi tệ, mai sau rồi cũng sẽ tốt đẹp hơn," mà chính là kẻ biết chú tâm vào mọi thứ, cảm thấy phiền muộn và bận lòng nếu thói xấu được dung túng dẫu chỉ sa ngã vào một hành vi sai trái nhỏ nhặt nhất, mới là người phành phạch cho thấy bản thân đã đạt được một mức độ thanh tịnh nhất định và khinh bỉ việc vướng phải bất kỳ vết nhơ nào dù là nhỏ nhất. Bởi quan niệm cho rằng chúng ta chẳng có gì quan trọng để mà đánh mất thể diện chính là thứ khiến con người ta dễ ngả nghiêng về những điều nhỏ nhặt và cẩu thả. Đối với những kẻ đang xây dựng bức tường đá hoặc hàng hiên, việc họ đắp lên đó bất kỳ khúc gỗ ngẫu nhiên nào, hòn đá thông thường nào, hay thậm chí một tấm bia mộ đã đổ nát chẳng hề quan trọng, hệt như cách những thợ xây tồi tệ chất đống và chồng chất hỗn độn đủ mọi loại vật liệu; nhưng những ai đã có chút tiến bộ trong đức hạnh, có cuộc đời "được kiến tạo trên một nền tảng bằng vàng", hệt như móng của một công trình linh thiêng hoặc vương giả, lại không thực hiện bất kỳ điều gì một cách cẩu thả, mà đặt để, điều chỉnh mọi thứ theo đường kẻ và thước ngợi của lý trí, đinh ninh rằng nhận xét của Polycletus là hoàn toàn siêu việt: rằng công trình tuyệt vời nhất là nơi mô hình vượt qua được bài kiểm tra của móng tay.