§ i. Về phần đức hạnh, chúng ta thường bàn bạc và tranh cãi xem sự khôn ngoan, công lý và lòng chính trực có thể dạy được hay không; và rồi chúng ta chẳng lấy gì làm ngạc nhiên khi mà, trong lúc các tác phẩm của các nhà hùng biện, hoa tiêu, nhạc sĩ, kiến trúc sư và nông dân thì vô số kể, thì những người hiền đức lại chỉ là một cái tên và một lối diễn đạt, giống như Nhân mã Nhân ngư và người khổng lồ một mắt Cyclopes, và rằng thật bất khả thi để tìm thấy bất kỳ hành động đức hạnh nào không bị pha tạp bởi những động cơ thấp hèn, hay bất kỳ nhân cách nào hoàn toàn không vấy bẩn thói hư tật xấu; nhưng nếu tự nhiên có sinh ra ngẫu nhiên bất cứ điều gì tốt đẹp, thì nó lại bị làm cho hoen ố bởi vô số thứ xa lạ với bản chất của nó, giống như trái cây bị bóp nghẹt bởi cỏ dại. Người ta học chơi đàn hạc, khiêu vũ, tập đọc, làm ruộng và cưỡi ngựa: họ học cách xỏ giày và mặc quần áo nói chung: người ta dạy cách rót rượu, cách nấu nướng; và tất cả những việc này không thể được thực hiện một cách trọn vẹn nếu không qua học tập. Nghệ thuật sống đẹp đẽ độc nhất vô nhị, dẫu cho tất cả những điều tôi vừa kể trên chỉ tồn tại vì nhờ có nó, lại là thứ không được dạy dỗ, không có phương pháp, không có nghệ thuật, và được mặc nhiên xem là tự nhiên mà có!

§ ii. Hỡi những vị tôn kính, bằng cách khẳng định rằng đức hạnh không phải là thứ có thể dạy được, tại sao chúng ta lại biến nó thành một điều viển vông? Bởi vì nếu việc giáo dục tạo ra nó, thì việc thiếu vắng giáo dục ắt sẽ ngăn cản nó. Thế nhưng, như Platon đã nói, một tiếng đàn sai lệch và lạc điệu không khiến người anh em cầm vũ khí chống lại anh em mình, cũng không làm cho bạn bè trở nên bất hòa, hay khiến các quốc gia thù hằn lẫn nhau, đến mức phải gây ra và gánh chịu những điều khủng khiếp nhất từ tay nhau: cũng chẳng ai có thể nói rằng từng có một cuộc tranh cãi nào ở bất kỳ thành phố nào về cách phát âm từ Telchines: hay trong một mái ấm gia đình nào lại có sự bất đồng giữa vợ và chồng về đường cửi ngang và dọc. Thế nhưng không một ai mà không qua học tập lại dám cả gan đứng ra vận hành khung cửi, viết một cuốn sách, hay chơi đàn lia, dẫu cho việc đó có chẳng gây ra tác hại lớn lao gì, nhưng họ sợ bản thân trở thành trò cười, bởi như Heraclitus đã nói, "Tốt hơn là nên giấu đi sự dốt nát của mình," thế mà ai nấy lại đều tự cho mình đủ năng lực để quản lý một gia đình, một người vợ, cai quản quốc gia và nắm giữ bất kỳ chức vụ quan trọng nào. Có lần, khi thấy một cậu bé ăn uống có phần tham lam, Diogenes đã giáng cho gia sư của cậu bé một cú đấm, và quy trách nhiệm không phải cho cậu bé, kẻ vốn chưa được học cách ăn uống cho phải phép, mà là cho người gia sư đã không dạy dỗ cậu. Phải chăng người ta không thể cầm nắm một cái đĩa hay cái chén cho phải phép, trừ khi đã được học từ thuở bé, theo như lời Aristophanes bảo chúng ta, "không được khúc khích cười, không được ăn quá nhanh, không được vắt chéo chân," thế mà lại hoàn toàn đủ khả năng để quản lý một gia đình, một thành phố, một người vợ, sống một đời tao nhã và nắm giữ chức vụ quan trọng, khi bản thân lại chưa từng học qua cách thức cư xử sao cho đúng đắn trong đường đời? Khi Aristippus bị ai đó hỏi rằng, "Vậy ông có mặt ở khắp mọi nơi sao?", ông mỉm cười và đáp, "Nếu ta ở khắp mọi nơi, thì ta mất toi tiền vé tàu rồi." Sao anh không thể đáp lại rằng, "Nếu con người không trở nên tốt đẹp hơn nhờ học tập, thì số tiền trả cho các gia sư cũng coi như mất trắng?" Bởi vì cũng giống như những người nhũ mẫu dùng đôi tay để nắn nắn cơ thể đứa trẻ, các gia sư, đón nhận đứa trẻ ngay khi vừa dứt sữa, nhào nặn tâm hồn nó, dạy dỗ nó qua thói quen những mầm mống đầu tiên của đức hạnh. Và vị tướng người Lacedaemonian, khi được hỏi ông đã làm được điều tốt gì trong tư cách là một gia sư, đã trả lời rằng, "Ta làm cho những điều tốt đẹp trở nên thú vị đối với lũ trẻ." Hơn nữa, các gia sư còn dạy đám trẻ cách đi lại trên đường phố với cái đầu cúi thấp, cách chạm tay vào cá muối chỉ bằng một ngón tay, chạm vào các loại cá khác, bánh mì và thịt bằng hai ngón tay, cách gãi ngứa sao cho phải phép, và cách khoác áo cho đúng điệu.

§ iii. Vậy thì sao? Kẻ nào cho rằng tay nghề của thầy thuốc là cần thiết trong trường hợp bị mẩn ngứa ngoài da hay chín mé ở ngón tay, nhưng lại không cần thiết trong trường hợp bị sưng màng phổi, sốt, hay điên loạn, thì kẻ đó khác gì với người cho rằng trường học, sự dạy dỗ và những lời răn dạy chỉ dành cho những bổn phận nhỏ nhặt và trẻ con, trong khi những vấn đề lớn lao và trọng đại lại phải phó mặc cho thói quen và sự ngẫu nhiên? Bởi vì, cũng như kẻ nào cho rằng chúng ta phải học chèo thuyền chứ không cần học lái thuyền là một kẻ nực cười, thì kẻ cho phép người ta học tất cả mọi nghệ thuật khác, trừ đức hạnh, lại có hành xử hoàn toàn trái ngược với người Scythians. Bởi vì họ, như Heraclitus đã kể cho chúng ta nghe, làm mù mắt những tên nô lệ của mình để chúng có thể ở lại với họ, nhưng con người kia lại đặt con mắt lý trí vào những nghệ thuật hèn mọ và mang tính nô lệ, rồi lại tước bỏ nó khỏi đức hạnh. Và vị tướng Iphicrates đã đáp trả rất hay trước câu hỏi của Callias, con trai của Chabrias, khi ông này hỏi rằng: "Anh là cái gì? Một cung thủ? Kỵ binh, hay bộ binh?" "Không phải thứ nào trong số đó," ông đáp, "mà là tổng tư huy của tất cả chúng." Do đó, thật nực cười làm sao kẻ nào cho rằng việc sử dụng cung và các loại vũ khí khác, cùng với ná cao su và việc cưỡi ngựa là những thứ cần phải được dạy dỗ, nhưng chiến thuật và cách chỉ huy một đội quân lại tự nhiên mà có. Lại càng nực cười hơn nữa kẻ nào khẳng định rằng sự khôn ngoan là thứ duy nhất không cần phải dạy dỗ, trong khi thiếu nó thì mọi nghệ thuật khác đều trở nên vô dụng và vô ích, bởi vì nàng chính là chúa tể, là người sắp đặt và điều phối tất cả bọn chúng, và trao cho mỗi thứ đúng chức năng thích hợp của chúng. Chẳng hạn, còn gì tao nhã trong một bữa yến tiệc, dẫu cho các gia nhân đã được huấn luyện bài bản, và đã biết cách cắt thái thịt và rót rượu, nếu thiếu đi trật tự và phép tắc giữa những người hầu bàn?