§ i. Y phục dường như sưởi ấm con người, không phải bằng cách tự tỏa nhiệt (vì bản thân mọi mảnh áo đều lạnh ngắt, thế nên trong những cơn nóng bức hay cơn sốt, người ta thường hay thay đổi và cởi bỏ chúng), mà là nhờ hơi ấm phát tiết từ chính cơ thể con người được giữ lại và bọc kín bởi lớp áo ôm sát, không cho hơi ấm tản đi một khi nó đã bám chặt lấy cơ thể. Một trường hợp có phần tương tự là ảo tưởng đã đánh lừa đại đa số nhân loại rằng, nếu được sống trong những ngôi nhà lớn, thu gom nhiều nô lệ và tiền tài, họ sẽ có một cuộc đời hạnh phúc. Song một cuộc đời hạnh phúc và tươi vui không bắt nguồn từ bên ngoài; trái lại, chính con người tự mình bồi đắp niềm vui và sự thỏa mãn vào vạn vật xung quanh, với bản tính tựa như cội nguồn của mọi cảm xúc nơi họ.213

"Nhưng khi ngọn lửa bùng lên, ngôi nhà trông sáng sủa hơn."214

Cũng vậy, sự giàu sang sẽ thú vị hơn, danh vọng và quyền lực cũng lẫy lừng hơn, khi lòng người ngập tràn niềm vui, bởi con người ta có thể dễ dàng và thầm lặng chịu đựng cảnh nghèo khó, lưu đày và tuổi già nếu tâm hồn họ ôn hòa và biết đủ.

§ ii. Vì giống như hương thơm làm cho những chiếc áo rách rưới và sờn cũ trở nên ngát hương, trong khi thân xác của Anchises lại tỏa ra một thứ mùi hôi thối, "rỉ ra từ lưng ngấm vào tấm áo lanh," thì mọi lối sống gắn liền với đức hạnh đều nhẹ nhàng và đầy thú vị; ngược lại, nếu thói hư tật xấu thấm nhiễm vào, nó sẽ biến sự huy hoàng, giàu sang và tráng lệ thành những điều đau đớn, ghê tởm và chướng tai gai mắt đối với những kẻ sở hữu chúng.

"Chàng được ngợi ca là hạnh phúc chốn thị thành, Nhưng khi bước chân về đến tổ ấm, Lại khốn cùng gấp bội, Vợ chúa tể muôn phần, cãi vã và lấn át."215

Thế nhưng, việc tống khứ một người vợ hư hỏng sẽ chẳng có gì là quá khó khăn, nếu người chồng thực sự là một trang nam nhi chứ không phải kẻ tôi đòi. Song một người không thể chỉ bằng cách viết lá đơn ly hôn gửi cho thói hư tật xấu của mình mà rũ bỏ sạch mọi phiền muộn trong chớp mắt, hay tận hưởng sự bình yên bằng cách sống tách biệt: bởi nó luôn hiện hữu trong lục phủ ngũ tạng, bám riết lấy ta ngày đêm, "thiêu đốt ta không cần ngọn đuốc, và đẩy ta vào tuổi già ảm đạm,"216 hóa thành một kẻ đồng hành khó chịu vì tính ngạo mạn, một vị khách tốn kém trên bàn tiệc vì thói ăn uống cầu kỳ, và một kẻ nằm chung giường bất như ý, chuyên quấy phá lẫn hủy hoại giấc ngủ bằng nỗi âu lo, bận tâm và ghen ghét. Bởi trong lúc con người ta ngủ, thân xác quả thực được nghỉ ngơi, nhưng tâm trí lại chìm trong kinh hoàng, mộng mị và xao động do sự mê tín gây ra,

"Bởi khi nỗi thống khổ tóm lấy ta trong giấc ngủ, Ta bị hủy diệt bởi những giấc chiêm bao đáng sợ nhất,"

như người ta vẫn thường nói. Nỗi ghen ghét, nỗi sợ hãi, cơn giận dữ và lòng ham muốn cũng tác động đến con người ta y như vậy. Quả thật, vào ban ngày, thói tật ngước nhìn ra ngoài và bắt chước hành vi của kẻ khác, tỏ ra rụt rè cùng việc che đậy những dục vọng đen tối, không hoàn toàn buông thả theo bản năng, mà đôi khi còn chống trả và quyết liệt đấu tranh lại chúng; nhưng trong giấc ngủ, nó trốn tránh được ánh mắt phàm trần cùng luật pháp, và thoát khỏi nỗi sợ hay sự thẹn thùng nhiều chừng nào hay chừng ấy, để mặc cho mọi đam mê tung hoành, kích động sự đồi bại cùng phóng túng của mình—hay mượn lời của Plato,217 "nó mưu toan loạn luân với chính mẹ mình, tìm kiếm cho bản thân những món ăn trái đạo lý, và không từ bất kỳ hành động nào," rồi tận hưởng sự vô pháp vô thiên hết mức có thể trong những ảo ảnh và hoang tưởng, những thứ chẳng bao giờ dẫn đến niềm vui hay sự thỏa mãn trọn vẹn, mà chỉ có thể khơi sục và thổi bùng lên những đam mê cùng cảm xúc bệnh hoạn.

§ iii. Vậy thì niềm vui của thói tật nằm ở đâu, nếu trong đó hoàn toàn không có sự tự do khỏi nỗi âu lo và đớn đau, không có sự độc lập, tĩnh lặng hay nghỉ ngơi?218 Một thể chất khỏe mạnh và tráng kiện thực sự làm gia tăng những khoái cảm của thể xác, nhưng đối với tâm hồn, sẽ chẳng thể có niềm vui hay sự thỏa mãn bền lâu nào, trừ phi sự tươi vui, lòng không sợ hãi và can đảm mang lại một sự bình an thanh thản không gợn bão giông; vì nếu không thế, dẫu cho hy vọng hay niềm hoan hỉ có mỉm cười với tâm hồn đi chăng nữa, nó cũng sớm bị làm cho bối rối, xáo trộn bởi những lo âu đang ngóc đầu dậy, để rồi tất cả chỉ là sự tĩnh lặng giả tạo trên một mỏm đá ngầm.

§ iv. Hãy chất cao vàng bạc, tích trữ bạc tiền, xây những lối đi có mái che, lấp đầy nhà ngươi bằng nô lệ và thành trì bằng những kẻ nợ nần; nhưng nếu ngươi không dập tắt những đam mê của tâm hồn, không kìm hãm những ham muốn vô độ, không gột bỏ nỗi sợ hãi cùng âu lo, thì ngươi cũng chỉ đang rót rượu cho một kẻ đang lên cơn sốt, ban mật ong cho kẻ mắc bệnh mật, hay bày biện một bữa yến tiệc thịnh soạn cho những kẻ đang bị kiết lỵ—những kẻ vừa không thể giữ lại thức ăn vừa chẳng thu được chút lợi ích nào từ đó, mà ngược lại còn trở nên tồi tệ hơn vì chúng. Ngươi chưa từng quan sát thấy những kẻ đau bệnh thường quay lưng, phun bỏ và cự tuyệt những món ăn ngon lành cùng đắt đỏ nhất dẫu người ta có dâng hiến hay gần như ép chúng trôi qua cổ họng, nhưng vào một dịp khác, khi tình trạng của họ đã đổi thay, nhịp thở điều hòa, dòng máu khỏe mạnh và hơi ấm tự nhiên được phục hồi, họ sẽ đứng dậy, tận hưởng và thưởng thức trọn vẹn một bữa ăn đơn sơ chỉ với bánh mì, phô mai và rau cải xoong đó sao? Tác dụng của lý trí đối với tâm trí cũng tựa như vậy. Ngươi sẽ biết đủ, nếu ngươi đã thấu hiểu điều thiện lương và cao quý. Ngươi sẽ sống phong lưu và trở thành bậc đế vương dẫu trong cảnh nghèo hèn, sẽ tận hưởng một đời sống riêng tư tĩnh lặng chẳng kém gì chốn quan trường của một vị tướng quân hay nhà chính trị. Nhờ sự trợ giúp của triết học, ngươi sẽ sống không mảy may buồn tẻ, bởi ngươi sẽ học được cách chắt chiu niềm vui từ mọi chốn mọi nơi: giàu sang sẽ làm ngươi hạnh phúc, vì nó cho phép ngươi làm phúc cho nhiều người; nghèo khó cũng thế, vì khi ấy ngươi sẽ chẳng vướng bận nhiều âu lo; danh vọng cũng vậy, vì nó khiến ngươi được kính trọng; và sự ẩn dật cũng thế, bởi khi ấy ngươi sẽ được an toàn trước sự ghen tỵ.