Sau những nghi lễ cưới hỏi thông thường mà nữ tư tế của Demeter đã dùng để kết duyên cho hai bạn, tôi nghĩ rằng việc đưa ra một lời bàn phù hợp, hòa nhịp với hoàn cảnh này, sẽ hữu ích cho hai bạn và đẹp lòng luật lệ. Bởi vì trong âm nhạc, một trong những giai điệu được tấu bằng sáo gọi là Hippothorus, vốn là khúc điệu khơi dậy khao khát mãnh liệt ở những con ngựa đực muốn giao phối với ngựa cái; và dẫu trong triết học có vô số đề tài hay ho, thì chẳng có chủ đề nào xứng đáng được quan tâm hơn hôn nhân — một lĩnh vực mà triết học rưới lên đó thứ ánh hào quang quyến rũ đối với những ai sắp chung sống trọn đời, đồng thời uốn nắn họ trở nên ôn hòa và dịu dàng với nhau. Do đó, tôi xin gửi tặng cả hai bạn bản tóm lược của những điều các bạn từng nhiều lần lắng nghe, bởi cả hai đều tinh thông triết học, tôi sắp xếp ý tưởng thành một loạt các quan sát ngắn gọn để các bạn dễ dàng ghi nhớ hơn, và tôi cầu nguyện các Nữ thần Thơ ca sẽ trợ giúp và đồng hành cùng Aphrodite, sao cho chẳng có khúc ly hay tiếng đàn lute nào hòa âm chuẩn mực hay êm ái hơn cuộc sống hôn nhân của hai bạn, thành quả của triết học và sự hòa hợp. Thế nên người xưa đã đặt cạnh tượng Aphrodite những bức tượng Hermes, nhằm cho thấy trò chuyện là một trong những sức hút lớn lao của hôn nhân, cùng với các bức tượng Peitho và các Nữ thần Ơn Huệ, để dạy cho các cặp vợ chồng cách thuyết phục lẫn nhau thay vì dùng đến cãi vã hay tranh chấp.

§ i. Solon từng khuyên cô dâu hãy ăn một quả mộc qua trong đêm tân hôn, qua đó ngầm ý rằng, có lẽ, chú rể sẽ tìm thấy niềm vui đầu tiên của mình từ lời ăn tiếng nói và sự trò chuyện của người vợ.

§ ii. Ở Bœotia, người ta trang hoàng cho cô dâu một vòng hoa măng tây; bởi giống như măng tây sinh ra những chồi non tuyệt mĩ từ một thân cây gai góc, cô dâu cũng vậy, nếu không quá rụt rè và e ấp trong những bước đầu tiếp cận, sẽ làm cho đời sống gia đình thêm phần thú vị và dễ chịu. Nhưng những người chồng nào không thể chịu đựng được tính khí khó chiều thuở ban đầu của vợ mình, thì chẳng khôn ngoan hơn những kẻ hái nho xanh mà để lại nho chín cho người khác. Ngược lại, nhiều cô dâu, vì ban đầu cảm thấy chán ghét chồng, nên chẳng khác nào kẻ dám chịu vết đốt của ong lại bỏ quên mật ngọt.

§ iii. Các cặp vợ chồng, đặc biệt là vào giai đoạn khởi đầu, nên đề phòng trận cãi vã và va chạm đầu tiên, hãy quan sát xem những chiếc bình khi mới chế tạo rất dễ bị vỡ tung thành từng mảnh nhỏ, nhưng qua thời gian, chúng trở nên khít khao và hàn gắn vững chắc, có thể chống lại cả lửa lẫn thép.

§ iv. Giống như ngọn lửa dễ dàng bùng lên trong lớp trấu, trên một sợi bấc, hay trong bộ lông thỏ, nhưng cũng nhanh chóng lụi tàn nếu không có vật liệu giữ lửa và nuôi dưỡng nó, chúng ta không thể cho rằng tình yêu của các cặp tân hôn — thứ bùng cháy dữ dội nhờ sức hút của tuổi trẻ và sắc đẹp — sẽ bền vững và lâu dài, trừ khi nó được neo giữ trong tính cách, chiếm lĩnh tâm trí và để lại dấu ấn sâu sắc trong đời sống.

§ v. Bắt cá bằng mồi tẩm thuốc rất dễ dàng, nhưng lại khiến thịt cá trở nên nghèo nàn và nhạt nhẽo; tương tự thế, những người vợ dùng bùa yêu và phép thuật để giăng bẫy chồng, chiếm lấy quyền thống trị qua khoái lạc, sẽ phải chung sống với những ông chồng ngu ngốc, vô tri và hư hỏng. Bởi những kẻ từng bị Circe bỏ bùa chẳng thu lại chút lợi ích nào từ bà, và bà cũng chẳng thể sai khiến gì được chúng khi chúng đã biến thành lợn hay lừa, thế nhưng bà lại đem lòng say đắm Odysseus khôn ngoan — người đã chung sống với bà một cách đầy hiểu biết.

§ vi. Những người phụ nữ thích làm vua lũ khờ hơn là vâng lời những người có lý trí, chẳng khác nào kẻ thích dắt kẻ mù đi trên đường, chứ không phải người có đôi mắt sáng và biết cách đi theo sau.

§ vii. Phụ nữ thường không tin rằng Pasiphäe, một bà hoàng, từng say đắm một chú bò đực, dẫu cho họ vẫn thấy một số người trong giới mình xem thường những trang nam nhi nghiêm nghị, đĩnh đạc, lại đi thích giao du với những kẻ nô lệ cho sự vô độ, khoái lạc, chẳng khác gì loài chó hay dê đực.

§ viii. Những người đàn ông vì yếu đuối hoặc yểu điệu mà không thể tự mình nhảy lên lưng ngựa, liền dạy cho ngựa quỳ xuống để đón người cưỡi. Tương tự thế, một vài người đàn ông lấy vợ quyền quý hoặc giàu có, thay vì tự vươn lên cho xứng tầm, lại hạ thấp vợ mình, tưởng rằng làm thế sẽ dễ bề cai quản hơn. Nhưng ta phải cai quản dựa trên phẩm giá của người phụ nữ, cũng như cách ta đánh giá tầm vóc của một con ngựa.

§ ix. Ta thấy mặt trăng khi ở xa mặt trời thì sáng ngời rực rỡ, nhưng lại lu mờ và giấu đi ánh sáng khi đến gần. Ngược lại, một người vợ đoan trang nên xuất hiện bên chồng là chính, còn khi vắng chồng thì ở nhà và lui về chốn kín đáo.

§ x. Quan sát của Herodotus cho rằng phụ nữ cởi bỏ sự đoan trang cùng với chiếc áo lót của mình là không đúng sự thật. Trái lại, người phụ nữ đoan trang khoác lên mình sự đoan trang để thay thế, và sự đoan trang lớn lao chính là dấu hiệu của tình nghĩa vợ chồng sâu sắc.

§ xi. Giống như khi hai giọng hát hòa quyện vào nhau, giọng nào lớn hơn sẽ chiếm ưu thế; cũng vậy, trong một gia đình được quản lý tốt, mọi việc đều được thực hiện dựa trên sự đồng thuận của cả hai, nhưng quyền tối cao của người chồng vẫn được thể hiện, và nguyện vọng của chàng luôn được tham khảo.

§ xii. Mặt Trời đã đánh bại Gió Bắc. Bởi khi gió thổi những luồng cuồng phong khủng khiếp, cố giật lấy chiếc áo choàng của người bộ hành, anh ta chỉ càng quấn chặt nó vào người hơn; nhưng khi Mặt Trời xuất hiện với những tia nắng ấm áp, thoạt đầu sưởi ấm rồi sau đó thiêu đốt, anh ta liền tự cởi bỏ cả áo khoác lẫn áo choàng. Phần lớn phụ nữ cũng hành động tương tự: nếu chồng họ dùng vũ lực để cắt giảm sự xa hoa và phung phí của họ, họ sẽ bực bội và chiến đấu vì quyền lợi của mình, nhưng nếu được thuyết phục bằng lý lẽ, họ sẽ âm thầm từ bỏ những thói quen tốn kém và tự chủ trong khuôn phép.

§ xiii. Cato từng trục xuất khỏi Viện Nguyên lão một người đàn ông dám hôn vợ mình trước mặt con gái ông ta. Hành động này có lẽ hơi quá khắt khe, nhưng nếu việc vợ chồng âu yếm, hôn hít và ôm ấp nhau trước mặt người khác là bất nhã — mà thực tế đúng là thế —, thì việc cãi vã, đôi co trước mặt người khác há chẳng phải còn bất nhã hơn bội phần sao? Giống như những cái ôm ấp và âu yếm vợ chồng cần phải diễn ra trong không gian riêng tư, thì những lời quở trách, mắng mỏ và thẳng thắn góp ý cũng phải như vậy.

§ xiv. Giống như một chiếc gương được khảm vàng hay đá quý chẳng mang lại mấy giá trị trừ khi nó phản chiếu một hình ảnh chân thực, một người vợ giàu có cũng chẳng có ích gì, trừ khi nàng biết điều chỉnh cuộc sống và thói quen của mình cho phù hợp với địa vị của chồng. Bởi vì nếu khi một người đàn ông vui vẻ, chiếc gương lại làm cho chàng trông buồn bã, còn khi chàng bực bội và u sầu, nó lại khiến chàng trông hớn hở mỉm cười đến tận mang tai, thì rõ ràng chiếc gương ấy có vấn đề. Tương tự, người vợ nào cau mày khi chồng đang có hứng thú vui đùa, hay đùa cợt cười cợt lúc chàng đang nghiêm túc, là một kẻ có vấn đề và thiếu tế nhị; cách cư xử trước thật khó chịu, còn cách cư xử sau thật đáng khinh. Và, giống như các nhà hình học nói rằng các đường thẳng và mặt phẳng không tự di chuyển, mà chỉ di chuyển khi gắn liền với các khối thể, người vợ cũng không nên có những cảm xúc riêng tư tách biệt, mà phải sẻ chia nỗi buồn vui hay sự lo lắng hân hoan cùng chồng.

§ xv. Những người chồng không thích nhìn thấy vợ mình ăn uống cùng bàn chỉ dạy các nàng thói quen ăn vụng sau lưng; cũng vậy, những người chồng không vui vẻ, hòa nhã với vợ, chẳng bao giờ đùa giọt hay mỉm cười cùng nàng, chỉ đang dạy cho vợ mình cách tìm kiếm niềm vui bên ngoài tổ ấm mà thôi.

§ xvi. Các vị vua Ba Tư thường để những người vợ chính thất ngồi bên cạnh trong các bữa tiệc và yến tiệc; nhưng khi họ muốn chìm đắm trong những cuộc chè chén say sưa, họ sẽ đuổi vợ ra chỗ khác và gọi các cô đào hát cùng các nàng hầu thiếp đến. Họ làm thế rất đúng, bởi nhờ vậy họ không đem sự trác táng và say xỉn vấy bẩn lên người vợ của mình. Tương tự, nếu một người bình thường, tính tình ham muốn và đồi trụy, lỡ sa ngã với một ả kỹ nữ hay một nữ tì, người vợ không nên bực dọc hay thiếu kiên nhẫn, mà hãy nghĩ rằng chính vì tôn trọng nàng nên chàng mới trút hết mọi thói hư tật xấu hoang đàng ấy lên kẻ khác.

§ xvii. Giống như các vị vua, nếu yêu âm nhạc sẽ tạo ra nhiều nhạc sĩ, nếu yêu văn chương sẽ tạo ra nhiều học giả, và nếu ưa vận động sẽ sản sinh ra nhiều vận động viên, thì người đàn ông có con mắt thẩm mỹ trước sắc đẹp phụ nữ sẽ dạy vợ mình biết cách ăn vận trang nhã, kẻ ưa khoái lạc truyền cho vợ những ngón nghề lẳng lơ và đong đưa, trong khi một quý ông thực thụ sẽ nhào nặn người vợ của mình thành một người đức hạnh và đoan trang.

§ xviii. Một thiếu nữ xứ Lacedæmon, khi có ai hỏi nàng đã qua lại với đàn ông chưa, liền đáp: "Chưa, nhưng chàng thì có qua lại với tôi." Tôi nghĩ đây chính là phép ứng xử mà một người vợ tề gia nên tuân theo: không từ chối những ân ái của chồng khi chàng chủ động, nhưng cũng không tự mình khởi xướng, bởi cách trước thì suồng sã và mang hơi hướng của kỹ nữ, còn cách sau thì kiêu kỳ và đi ngược tự nhiên.

§ xix. Người vợ không nên có những người bạn riêng tư của riêng mình, mà chỉ nên vun đắp tình bạn với những người bạn của chồng. Nay các vị thần là những người bạn đầu tiên và vĩ đại nhất của chúng ta, thế nên người vợ chỉ nên tôn sùng và thừa nhận những vị thần của chồng mình, đồng thời phải khép cửa trước mọi thứ tín ngưỡng rườm rà và dị đoan kỳ lạ, bởi chẳng có vị thần nào cảm thấy hài lòng trước những lễ vật cúng tế vụng trộm và lén lút từ phía người vợ.

§ xx. Plato nói rằng một quốc gia được xem là hạnh phúc và may mắn khi những từ ngữ như "Của ta" và "Của ngươi" ít được nghe thấy nhất, bởi các công dân luôn coi trọng lợi ích chung trong mọi vấn đề trọng đại. Điều này càng trở nên thiết yếu hơn gấp bội trong hôn nhân, nơi những từ ngữ ấy không được phép tồn tại. Bởi vì, như các y bác sĩ vẫn nói, những đòn giáng vào vai trái cũng sẽ được cảm nhận ở vai phải, việc vợ chồng đồng cảm và thấu hiểu lẫn nhau cũng tốt đẹp như vậy, để rồi, giống như sức mạnh của những sợi thừng xuất phát từ việc bện chặt và đan cài các thớ sợi vào nhau, nút thắt hôn nhân cũng được củng cố và gia cố bằng sự trao đổi tình cảm và lòng tốt cho nhau. Bản thân Tự nhiên cũng dạy điều này qua việc sinh ra những đứa trẻ — thành quả chung đến mức cả chồng lẫn vợ đều không thể phân định hay nhận ra phần nào trên cơ thể đứa trẻ thuộc về ai. Cả việc các cặp vợ chồng dùng chung một chiếc túi tiền, gom mọi tài sản vào chung một khối, cũng rất tốt đẹp, để rồi ở đây cũng chẳng còn phân biệt "Của ta" hay "Của ngươi". Và giống như ta gọi hỗn hợp gồm nước và rượu là rượu, dẫu cho lượng nước có chiếm phần hơn, ta vẫn xem ngôi nhà và tài sản thuộc về người đàn ông, dẫu cho người vợ mới là người đóng góp phần lớn tiền bạc.

§ xxi. Helen say mê sự giàu sang, Paris chuộng khoái lạc, trong khi Odysseus lại vô cùng khôn ngoan, còn Penelope thì trinh bạch. Thế nên cuộc hôn nhân của hai người sau thật hạnh phúc và đáng ngưỡng mộ, trong khi cuộc hôn nhân của hai kẻ trước lại mang đến một sử thi đẫm máu chứa đầy đau khổ cho cả người Hy Lạp lẫn các dân tộc ngoại bang.

§ xxii. Một người La Mã từng bị bạn bè trách cứ vì đã rẫy bỏ một người vợ vừa trinh bạch, giàu có lại vừa xinh đẹp, liền giơ chiếc giày của mình ra và nói: "Dẫu chiếc giày này mới và đẹp, nhưng chẳng ai trong các anh biết nó đang kẹp chặt chân tôi ở chỗ nào đâu." Do đó, một người vợ không nên đặt trọn niềm tin vào của hồi môn, dòng dõi hay nhan sắc của mình, mà phải đặt vào những yếu tố gắn kết sinh tử với chồng, ấy là tính tình, sự hòa hợp và lòng chu đáo đối với chàng, để không biến đời sống thường nhật thành chuỗi ngày phiền toái hay khó chịu, mà là một khúc ca hài hòa, tươi vui và dễ chịu. Bởi giống như các bác sĩ thường sợ hãi những cơn sốt phát sinh từ các nguyên nhân mơ hồ và do sự phức tạp của nhiều thứ bệnh hơn là những căn bệnh có nguyên nhân rõ ràng, rành mạch, thì những xích mích nhỏ nhặt, liên diễn và diễn ra hằng ngày giữa vợ chồng — những điều người đời chẳng ai hay biết — mới là thứ khiến gia đình rạn nứt sâu sắc nhất và gây ra tổn hại lớn nhất.

§ xxiii. Vua Philip từng say đắm một phụ nữ xứ Thessaly đến cuồng si — người bị buộc tội đã dùng bùa phép bỏớp nhà vua; thế nên hoàng hậu Olympias rất muốn tóm lấy người đàn bà này trong tay. Nhưng khi ả ta bước đến trước mặt hoàng hậu, quả thực vô cùng xinh đẹp, lại cất lời trò chuyện một cách cao quý và khôn ngoan, Olympias liền thốt lên: "Hãy dẹp bỏ mọi lời vu khống! Bùa phép của ngươi nằm ngay chính ở con người ngươi đấy." Sức mạnh từ bùa chú của một người vợ hợp pháp quả thực vô cùng bất khả chiến bại trong việc chinh phục tình cảm của chồng bằng phẩm hạnh đức độ, khi chính bản thân nàng đã mang đến cho chàng của hồi môn, dòng dõi, những thứ bùa yêu, và thậm chí cả chiếc đai lưng thần thánh của Aphrodite.

§ xxiv. Một dịp nọ, khi một chàng quý tộc trẻ tuổi vừa kết hôn với một người phụ nữ rất xinh đẹp nhưng tiếng tăm lại không mấy tốt đẹp, Olympias đã nhận xét rằng: "Tên này chẳng có chút lý trí nào, bằng không hắn đã chẳng kết hôn bằng đôi mắt." Chúng ta không nên kết hôn bằng đôi mắt, cũng chẳng nên cưới xin bằng những ngón tay như một số kẻ vẫn làm — những kẻ chỉ biết dùng ngón tay để tính toán xem vợ mang đến bao nhiêu của hồi môn, chứ không màng xem nàng sẽ là một người bạn đời ra sao.

§ xxv. Socrates từng đưa ra lời khuyên rằng, khi những chàng trai trẻ ngắm mình trong gương, những ai không đẹp trai hãy tự làm mình trở nên đẹp đẽ thông qua đức hạnh, còn những kẻ đã sở hữu dung mạo ấy thì chớ nên vì thói hư tật xấu mà làm lu mờ vẻ đẹp của mình. Cũng thật tuyệt vời nếu người phụ nữ tề gia khi cầm chiếc gương trên tay, nếu không xinh đẹp thì tự nhủ với lòng: "Ta sẽ ra sao nếu mình thiếu đi đức hạnh?", còn nếu xinh đẹp thì tự nhủ: "Thật tuyệt vời biết bao khi bồi đắp thêm đức hạnh cho nhan sắc!" bởi việc được yêu vì chính con người mình chứ không phải vì vẻ bề ngoài luôn là một điểm son kiêu hãnh đối với một người phụ nữ không có nhan sắc nổi trội.

§ xxvi. Dionysius, tên bạo chúa xứ Sicily, từng gửi một vài bộ xiêm y đắt tiền cùng những chiếc vòng cổ đến các con gái của Lysander, nhưng ông đã từ chối nhận và nói rằng: "Những món quà này sẽ mang lại cho các con ta nhiều sự hổ thẹn hơn là tô điểm." Và từ trước thời Lysander, Sophocles cũng từng nói: "Sự u mê trong tâm trí ngươi sẽ chẳng có vẻ gì là đẹp đẽ đâu, hỡi kẻ khốn khổ, mà trái lại còn vô cùng xấu xí." Bởi như lời Crates, "thứ tô điểm chính là thứ làm cho đẹp," và thứ tô điểm cho người phụ nữ là những gì làm cho nàng trở nên duyên dáng; chẳng phải vàng bạc, kim cương hay xiêm y đỏ thắm làm nên điều đó, mà chính là phẩm giá, lối sống đúng đắn và lòng đoan trang của nàng.

§ xxvii. Những ai dâng tế thần Hera với tư cách là nữ thần hôn nhân thường không đem phần mật đắng thiêu đốt cùng các phần khác của vật tế, mà sau khi lấy ra sẽ vứt nó đi ngay cạnh bàn thờ: nhà lập pháp qua đó ngầm ám chỉ rằng mật đắng và sự giận dữ không hề có chỗ đứng trong hôn nhân. Bởi sự nghiêm cẩn của một người phụ nữ tề gia nên giống như rượu vang — lành mạnh và dễ chịu, chứ không đắng ngắt như cây lô hội hay giống như một loại thuốc đắng.

§ xxviii. Plato từng khuyên Xenocrates — một người có phần khắt khe nhưng xét về mọi mặt khác lại là một trang nam nhi tuấn tú — nên dâng tế các Nữ thần Ơn Huệ. Tôi cũng cho rằng một người vợ trinh bạch rất cần sự hiện diện của các Nữ thần Ơn Huệ bên chồng để, như lời Metrodorus, "nàng có thể sống hòa hợp với chàng một cách dễ chịu, chứ không trở nên cáu kỉnh chỉ vì mình trinh bạch." Bởi vì một người vợ tiết kiệm không nên lơ là sự gọn gàng, và người phụ nữ đức hạnh cũng không được quên việc làm cho bản thân trở nên thu hút, vì tính khí khó chiều sẽ biến phẩm hạnh tốt đẹp của người vợ thành một điều khó ưa, cũng giống như sự lôi thôi lếch thếch khiến người ta cảm thấy ghê sợ sự giản dị.

§ xxix. Người vợ nào sợ hãi việc cười đùa và pha trò cùng chồng, sợ rằng mình sẽ mang tiếng là gan lì và lẳng lơ, chẳng khác nào kẻ từ chối thoa dầu thơm vì sợ bị coi là dùng mỹ phẩm, và không dám rửa mặt vì sợ bị tưởng lầm là đang trang điểm. Ta cũng thấy ở những nhà thơ và nhà hùng biện — những người luôn tránh né lối văn phong bình dân, sáo rỗng và giả trân — họ luôn nỗ lực một cách nghệ thuật để lay động và chinh phục khán giả của mình thông qua các sự kiện, qua cách sắp xếp khéo léo và qua cả cử chỉ. Hệ quả là, một người phụ nữ tề gia sẽ làm rất tốt nếu biết tránh xa và chối bỏ sự câu nệ thái quá, thói lẳng lơ cùng vẻ bề ngoài phô trương, đồng thời khéo léo trong cách đối nhân xử thế với chồng trong đời sống thường nhật, tập cho chàng quen với sự kết hợp giữa niềm vui và sự đoan trang. Nhưng nếu người vợ vốn có bản tính nghiêm nghị, dửng dưng và chẳng màng khoái lạc, người chồng đành phải hoan hỉ chấp nhận, bởi giống như lời Phocion từng đáp lại khi Antipater bắt ông thực hiện một hành động chẳng vinh quang cũng chẳng đẹp đẽ: "Ngài không thể vừa có tôi làm bạn lại vừa bắt tôi làm kẻ nịnh hót được," chàng cũng phải tự nhủ về người vợ nghiêm khắc và lạnh lùng của mình rằng: "Ta không thể tìm thấy cả vợ lẫn tình nhân trong cùng một người phụ nữ."

§ xxx. Tục lệ của các quý bà Ai Cập là không đi giày, để họ có thể ở nhà suốt cả ngày và không lang thang ra phố. Thế nhưng phần lớn phụ nữ xứ chúng ta chỉ chịu ở nhà nếu bạn tước đi của họ những đôi giày dát vàng, vòng tay, khóa giày, xiêm y tía vả cả những hạt ngọc trai.

§ xxxi. Theano khi đang khoác chiếc khăn choàng của mình đã để lộ cánh tay, và có ai đó thốt lên: "Cánh tay đẹp làm sao!", nàng liền đáp: "Nhưng không phải là của công cộng." Lời ăn tiếng nói của một người phụ nữ trinh bạch cũng vậy, không được phép phô bày ra ngoài đường như cánh tay, bởi ngôn từ chính là sự bộc lộ của tâm trí, nhất là khi ở trước mặt người lạ. Qua lời nói, người ta có thể nhìn thấu trạng thái tinh thần, tính cách và bản chất của người nói.

§ xxxii. Phidias từng tạc một bức tượng Aphrodite ở Elis với một bàn chân đặt trên con rùa, như một biểu tượng cho thấy phụ nữ nên ở nhà và giữ im lặng. Bởi người vợ chỉ nên cất lời khi ở bên chồng, hoặc nói qua lời của chồng, và đừng lấy làm bực bội nếu như, giống như một nghệ sĩ thổi sáo, nàng diễn đạt mọi sự một cách đoan trang hơn thông qua một cái ống sáo khác.

§ xxxiii. Khi những kẻ giàu có và các bậc đế vương tôn vinh triết gia, thực chất họ cũng đang bày tỏ sự tôn kính với chính bản thân mình; nhưng khi các triết gia nịnh bợ người giàu, họ tự hạ thấp bản thân mà chẳng hề nâng tầm được những kẻ bảo trợ cho họ. Phụ nữ cũng rơi vào trường hợp tương tự. Nếu họ phục tùng chồng, họ sẽ nhận được lời khen ngợi, nhưng nếu họ khao khát nắm quyền, họ sẽ nhận được ít sự nể trọng hơn cả những ông chồng chịu cúi đầu trước quyền lực của vợ. Tuy nhiên, người chồng nên cai quản vợ không phải như cách một ông chủ đối xử với món đồ vật, mà là cách linh hồn cai quản thể xác — bằng sự đồng cảm và lòng thiện chí. Cũng như việc chàng cai quản thể xác bằng cách không trở thành nô lệ cho những khoái lạc và ham muốn của nó, chàng cũng phải cai quản người vợ của mình bằng sự vui tươi và nhã nhặn.

§ xxxiv. Các triết gia bảo với chúng ta rằng một số thể xác được cấu thành từ các phần riêng biệt, như một hạm đội hay quân đoàn; những thể xác khác được cấu thành từ các phần liên kết với nhau, như một ngôi nhà hoặc con tàu; còn những thể xác hợp nhất và dung hợp vào nhau, như mọi loài động vật. Hôn nhân của những cặp đôi yêu nhau thuộc về nhóm cuối cùng này, hôn nhân của những kẻ kết hôn vì của hồi môn hay con cái thuộc về nhóm thứ hai, và hôn nhân của những kẻ chỉ ngủ chung giường với nhau thuộc về nhóm đầu tiên — những kẻ có thể được xem là sống chung một mái nhà, nhưng theo bất kỳ nghĩa nào khác thì không phải là sống cùng nhau. Thế nhưng, giống như các bác sĩ nói rằng chất lỏng mới là thứ duy nhất hòa lẫn vào nhau một cách triệt để, trong đời sống vợ chồng cũng phải có sự dung hợp hoàn toàn về thể xác, tài sản, bạn bè và họ hàng. Do đó, nhà lập pháp xứ La Mã đã cấm các cặp vợ chồng trao đổi quà tặng cho nhau, không phải để họ không được chia sẻ cho nhau, mà để họ xem mọi thứ đều là tài sản chung.

§ xxxv. Tại Leptis, một thị trấn ở Libya, có tục lệ là vào ngày hôm sau ngày cưới, cô dâu sẽ cử người sang nhà mẹ chồng để mượn một chiếc vò đất, và bà mẹ chồng sẽ không cho mượn, đồng thời bảo rằng mình không có chiếc nào cả, để ngay từ đầu nàng dâu có thể thấu hiểu tâm địa mẹ chồng giống như mẹ kế, qua đó nếu sau này bà có phần khắc nghiệt hơn nữa, nàng cũng đã chuẩn bị sẵn tinh thần và không lấy làm bất mãn. Thấu điều đó, người vợ phải đề phòng mọi nguyên nhân gây xích mích, bởi mẹ của chú rể thường ghen tị với tình cảm mà chàng dành cho vợ. Nhưng có một phương thuốc duy nhất cho tâm trạng ấy, là hãy âm thầm lấy lòng tình cảm của chồng, chứ không làm lu mờ hay suy giảm tình yêu thương mà chàng dành cho mẹ mình.

§ xxxvi. Các bà mẹ dường như yêu thương con trai nhất vì chúng có khả năng giúp đỡ họ, còn những ông bố lại yêu con gái vì chúng cần sự giúp đỡ của họ; có lẽ điều này cũng xuất phát từ sự tương kính lẫn nhau, khi mỗi bên đều dành sự ưu ái công khai cho giới tính còn lại ở những đứa con của mình. Tuy nhiên, đây có lẽ là một vấn đề không quá quan trọng. Nhưng sẽ thật đẹp đẽ biết bao nếu người vợ tỏ ra tôn kính cha mẹ chồng hơn cả cha mẹ đẻ của mình, và nếu có điều gì khó chịu xảy ra, nàng hãy tâm sự với họ thay vì người nhà mình. Bởi lòng tin sẽ sinh ra lòng tin, và tình yêu sẽ nuôi dưỡng tình yêu.

§ xxxvii. Các tướng lĩnh Hy Lạp trong quân đội của Cyrus từng ra lệnh cho binh lính của họ đón nhận kẻ thù trong tĩnh lặng nếu chúng lao đến với những tiếng hò hét, nhưng nếu chúng tiến đến trong im lặng thì hãy lao ra đối đầu cùng một tiếng hò hét vang dội. Tương tự thế, những người vợ khôn ngoan, khi chồng nổi cơn thịnh nộ, sẽ giữ im lặng lúc chàng gầm thét, nhưng nếu chàng lặng thỉnh lầm lì, họ sẽ dùng lời lẽ ngọt ngào để xoa dịu và thuyết phục chàng.

§ xxxviii. Euripides thật có lý khi quở trách những kẻ mang tiếng đàn ly vào trong các buổi tiệc rượu, bởi âm nhạc phải được dùng để xoa dịu sự giận dữ và nỗi buồn đau, chứ không phải để làm suy đồi thêm những kẻ vốn đã đắm chìm trong khoái lạc. Do đó, hãy nghĩ rằng những kẻ ngủ chung giường vì khoái lạc nhưng cứ hễ có chút xích mích nhỏ nhặt là lại ngủ riêng, thay vì thỉnh cầu Aphrodite — vị thần là lương y tuyệt vời nhất trong những hoàn cảnh như thế, hơn bất kỳ thời điểm nào khác — là những kẻ đang lầm đường lạc lối, như thi hào, tôi tin thế, đã dạy chúng ta khi miêu tả cảnh Hera cất lời:

"Trận chiến dài lâu nay ta xin khép lại,

Bởi ta sẽ đưa chúng về chốn chăn gối yêu thương."

§ xxxix. Ở bất cứ đâu và vào bất kỳ lúc nào, vợ chồng cũng nên tránh mang lại cho nhau những nguyên nhân gây phiền muộn, nhưng đặc biệt nhất là khi họ ở chung trên chiếc giường ngủ. Người phụ nữ đang chuyển dạ và chịu đựng cơn đau đẻ từng bảo những kẻ giục nàng lên giường rằng: "Làm sao chiếc giường có thể chữa lành cho tôi, khi chính nó là nguyên nhân gây ra rắc rối này?" Và những bất hòa cùng tranh chấp do chiếc giường sinh ra sẽ chẳng dễ gì chấm dứt ở bất kỳ thời điểm hay không gian nào khác.

§ xl. Hermione dường như đã nói lên sự thật khi nàng thốt lên rằng:

"Những chuyến viếng thăm của đàn bà hư hỏng đã hủy hoại tôi."

Nhưng trường hợp này không xảy ra theo tự nhiên, mà chỉ khi sự bất hòa và lòng ghen tuông khiến những người vợ không chỉ mở cửa mà còn mở rộng tai mình đón nhận những hạng người ấy. Thế nhưng đó lại chính là thời điểm mà một người vợ khôn ngoan sẽ khép chặt tai mình hơn bất kỳ lúc nào khác, và đặc biệt cảnh giác trước những kẻ thì thầm rót mật vào tai, để lửa không bị bồi thêm lửa, đồng thời ghi nhớ lời nhận xét của Philip — khi những kẻ thân cận xúi giục ông chống lại người Hy Lạp với lý do họ được đối xử tử tế mà vẫn quay sang phỉ báng ông, ông đã đáp rằng: "Thế thì họ sẽ làm gì nếu ta đối xử tệ bạc với chúng đây?" Bất cứ khi nào những mụ đàn bà chuyên nghề vu khống đến và nói với người vợ rằng: "Chồng chị đối xử với chị tệ bạc làm sao, dẫu chị là một người vợ trinh bạch và yêu chồng biết mấy!", nàng hãy đáp lại rằng: "Thế thì chàng sẽ hành xử ra sao nếu ta bắt đầu căm ghét và hãm hại chàng đây?"

§ xli. Người chủ từng bắt gặp tên nô lệ bỏ trốn của mình sau một thời gian dài, sau khi đuổi theo và tóm được hắn ngay đúng lúc hắn chạy đến cối xay gió, liền bảo rằng: "Còn nơi nào thích hợp hơn để ta muốn tìm thấy ngươi nữa cơ chứ?" Tương tự thế, người vợ nào đang ghen tuông với chồng, và đứng trước bờ vực viết đơn ly hôn trong cơn thịnh nộ, hãy tự nhủ với lòng: "Đối thủ của ta sẽ vui mừng khôn xiết khi thấy ta ở trong trạng thái nào hơn là thế này, bực bội và bất hòa với chồng, lại sắp sửa từ bỏ mái nhà và chiếc giường của chàng?"

§ xlii. Người Athens có ba mùa gieo hạt thiêng liêng: lần thứ nhất ở Scirus, như một sự tưởng nhớ về nguyên bản gieo trồng lúa mì, lần thứ hai ở Rharia, và lần thứ ba dưới chân Pelis, được gọi là Buzygium. Nhưng có một mùa gieo hạt còn thiêng liêng hơn tất thảy những điều đó, chính là việc sinh nở con cái, và thế nên Sophocles thật sáng suốt khi gọi Aphrodite là "Cytherea trù phú". Vì lẽ đó, cả chồng lẫn người vợ đều phải hết sức cẩn trọng trong công việc này, đồng thời kiêng khem những hành vi vi phạm lời thề hôn nhân phi pháp và bất chính, tránh gieo hạt ở những nơi họ không mong muốn thu hoạch, hoặc nơi mà nếu có bất kỳ hoa trái nào đản sinh, họ sẽ cảm thấy hổ thẹn và muốn giấu giếm nó đi.

§ xli3. Khi nhà hùng biện Gorgias đọc bài diễn văn của mình tại Olympia để ca ngợi sự hòa hợp trước nhân dân Hy Lạp, Melanthius liền lớn tiếng kêu lên: "Ông ta mà lại khuyên nhủ chúng ta về sự hòa hợp ư! Chà, đến cả vợ và cô hầu gái trong nhà mà ông ta còn chẳng thể thuyết phục nổi họ sống hòa hợp với nhau, dẫu trong nhà chỉ có ba người!" Gorgias có lẽ đã có tư tình với cô hầu gái, và người vợ thì đang nổi cơn ghen. Do đó, một kẻ muốn đứng ra điều phối việc công của bạn bè và thiên hạ thì trước tiên phải dọn dẹp cho ngăn nắp cái nhà của chính mình, bởi những thói hư tật xấu của người chồng đối với vợ dễ bề bị lộ tẩy và phơi bày trước thiên hạ hơn rất nhiều so với những sai lầm của người vợ đối với chồng.

§ xliv. Người ta bảo rằng loài mèo thường trở nên điên dại khi ngửi thấy mùi nước hoa. Nếu có chuyện phụ nữ cũng bị ảnh hưởng tương tự bởi nước hoa, thì thật là quái đản khi chồng họ không chịu kiêng dùng nước hoa, thay vào đó lại vì một niềm vui nhỏ nhoi mà làm phiền toái trầm trọng đến những người vợ của mình. Và vì họ cũng phải chịu đựng sự tổn thương không kém khi các đức lang quân qua lại với những người phụ nữ khác, thật là bất công khi vì một niềm vui cỏn con mà gây đau đớn, khổ tâm cho vợ, lại không chịu từ bỏ mối quan hệ với những phụ nữ khác, trong khi ngay cả những người nuôi ong cũng sẵn sàng làm điều tương tự, chỉ vì người ta cho rằng loài ong rất ghét và sẵn sàng đốt những ai từng quan hệ với đàn bà.

§ xlv. Những ai đến gần loài voi không được mặc đồ trắng, và những ai tiếp cận trâu bò cũng không được mặc đồ đỏ, bởi những màu sắc ấy khiến các loài vật trở nên hung dữ; người ta còn bảo rằng loài hổ khi nghe tiếng trống đánh sẽ trở nên điên cuồng và tự xé xác mình trong cơn thịnh nộ. Tương tự thế, vì một số đàn ông không thể chịu nổi việc nhìn thấy xiêm y màu đỏ sậm và tía, trong khi những người khác lại bị làm cho khó chịu bởi chòm trống chiêng, thì việc các bà vợ từ bỏ những thứ đó, không làm phiền hay khiêu khích chồng, mà chung sống với họ một cách bình yên và ôn hòa thì có hại gì đâu?

§ xlvi. Một người phụ nữ từng nói với Philip — khi ông cứ cố lôi kéo nàng dù nàng không muốn — rằng: "Hãy để tôi đi, mọi người phụ nữ đều giống nhau cả thôi khi ngọn đèn đã vụt tắt." Quả là một lời nhận xét thích đáng dành cho những kẻ ngoại trắc và trác táng. Nhưng người phụ nữ có chồng phải cho thấy rằng khi ngọn đèn tắt ngúm, nàng không hề giống như tất cả những người phụ nữ khác, bởi khi ấy, dẫu thân hình không còn hiển hiện, nàng vẫn phải phô bày sự trinh bạch, đoan trang cũng như tình cảm cá nhân sâu sắc dành cho chồng mình.

§ xlvii. Plato từng khuyên những người lớn tuổi nên hành động một cách đoan trang, nhất là trước mặt giới trẻ, để họ cũng biết tôn trọng người lớn; bởi nơi nào kẻ lớn tuổi hành xử vô liêm sỉ, nơi đó sẽ chẳng có chút đoan trang hay kính trọng nào được bày tỏ bởi người trẻ. Người chồng nên ghi nhớ điều này, và không dành sự tôn kính cho ai hơn vợ mình, khi nhận thức được rằng căn phòng tân hôn đối với nàng sẽ là ngôi trường dạy về đức hạnh hoặc thói hư tật xấu. Và kẻ nào tận hưởng những khoái lạc mà hắn cấm đoán vợ mình, chẳng khác nào một người đang ra lệnh cho vợ tiếp tục chiến đấu chống lại kẻ thù mà chính hắn đã đầu hàng.

§ xlviii. Về thói ưa phô trương, hỡi Eurydice, hãy đọc và cố gắng ghi nhớ những gì Timoxena từng viết cho Aristylla: và cả anh nữa, Pollianus, đừng cho rằng vợ anh sẽ từ bỏ thói xa hoa phung phí nếu nàng thấy anh chẳng hề coi thường những thứ phù phiếm ấy ở người khác, lại còn lấy làm thích thú với những chiếc cốc dát vàng, tranh vẽ trong nhà, đồ trang hoàng cho la mã, cùng những món trang sức dành cho ngựa. Bởi vì không thể nào trục xuất thói xa hoa khỏi khu vực hậu cung của phụ nữ nếu nó cứ hiển hiện mãi ở những căn phòng của đàn ông. Hơn nữa, hỡi Pollianus, vì anh đã đủ tuổi để theo đuổi triết học, hãy tô điểm cho tính cách của mình bằng những giáo lý của nó, dù là qua các bài minh chứng hay lý luận cấu trúc, thông qua việc giao du và trò chuyện với những người có thể mang lại lợi ích cho anh. Còn đối với vợ mình, hãy thu lượm mật ngọt từ mọi ngóc ngách như loài ong vẫn làm, và bất kỳ tri thức nào bản thân đã thu nhận được, hãy truyền đạt lại cho nàng, trò chuyện cùng nàng, làm cho những luận điểm hay ho trở nên quen thuộc và gần gũi với nàng. Bởi giờ đây:

"Cha nàng chính là chàng,

Mẹ hiền đồng thời là anh thân yêu."

Và việc nghe người vợ thốt lên: "Chàng ơi, chàng chính là thầy giáo, là triết gia và là người dẫn đường của em trong những chủ đề tuyệt mĩ và thiêng liêng nhất" cũng chẳng kém phần đoan trang. Bởi sự giáo dưỡng như thế trước hết sẽ kéo phụ nữ ra khỏi những điều ngớ ngẩn: vì người phụ nữ đã học qua hình học sẽ cảm thấy hổ thẹn khi phải nhún nhảy múa may, nàng cũng chẳng mẩu mảy tin vào những lời nguyền chú hay phép thuật nếu đã từng bị mê hoặc bởi những diễn ngôn của Plato và Xenophon; và nếu có ai dám cả gan kéo mặt trăng từ trên bầu trời xuống, nàng sẽ cười trừ trước sự dốt nát và ng u ngốc của những mụ đàn bà tin vào thứ vô nghĩa ấy, bởi nàng hiểu rõ về hình học và từng nghe kể về chuyện Aglaonice — con gái của Hegetor xứ Thessaly, người tinh thông các hiện tượng nguyệt thực và nắm trước thời điểm chính xác mặt trăng sẽ bị che khuất — đã lừa gạt đám phụ nữ ra sao, khi thuyết phục họ rằng chính nàng đã kéo nó xuống từ bầu trời. Bởi chưa từng có người phụ nữ nào được tin là mang thai mà không hề qua lại với đàn ông, vì những bào thai vô định hình và những cục thịt đông hình thành từ sự mục rữa ấy chỉ được gọi là chứng thai giả. Chúng ta phải đề phòng những quan niệm sai lầm tương tự phát sinh trong tâm trí phụ nữ, bởi nếu không được trang bị đầy đủ những lời khuyên nhủ tốt đẹp và sẻ chia tri thức với đàn ông, họ sẽ tự sinh sôi trong tâm trí vô số ý tưởng và trạng thái điên rồ, ngớ ngẩn. Nhưng phần em, hỡi Eurydice, hãy nỗ lực làm quen với những lời răn dạy của những người phụ nữ khôn ngoan và đức hạnh, luôn khắc ghi trên môi những tư tưởng mà thuở thiếu thời em từng học cùng chúng ta, để qua đó làm cho trái tim chồng tràn ngập niềm vui, khiến mọi phụ nữ khác phải ngưỡng mộ, và tự bản thân em trở nên vô cùng lộng lẫy, rực rỡ được tô điểm. Bởi người ta không thể tùy tiện khoác lên mình châu báu của mụ nhà giàu này hay bà phu nhân nọ, hay những tấm xiêm y lụa là của người phụ nữ phương xa nào đó nếu không phải trả giá bằng một gia tài lớn, nhưng những đức hạnh từng tô điểm cho Theano, Cleobuline, Gorgo — người vợ của Leonidas, Timoclea — em gái của Theagenes, Claudia thời cổ đại, cùng Cornelia — em gái của Scipio, và tất cả những người phụ nữ cao quý, nổi danh khác — chúng ta hoàn toàn có thể khoác lên mình những điều đó mà chẳng tốn một đồng xu cát-sép nào, để rồi được tô điểm như thế mà sống một cuộc đời hạnh phúc và lừng lẫy. Bởi nếu Sappho từng kiêu hãnh về vẻ đẹp thi ca trữ tình của mình đến mức viết thư cho một người phụ nữ giàu có nọ rằng: "Ngươi sẽ nằm dài trong nấm mồ của mình, chẳng còn ai nhớ đến ngươi, bởi ngươi chẳng có phần nào trong những đóa hồng của miền Pieria," thì hà cớ gì em lại không có quyền tự hào lớn lao hơn khi được dự phần, không phải vào những đóa hồng, mà là vào những thứ trái ngọt do các Nữ thần Thơ ca mang lại — những thứ ngài sẵn sàng ban phát rộng rãi cho những ai tôn sùng học thức và triết học?