§ i. Thoạt nhìn, dường như chẳng có sự khác biệt nào giữa lòng căm ghét và sự đố kỵ, thậm chí chúng có vẻ hoàn toàn giống nhau. Bởi nói chung, thói xấu có vô vàn móc câu, bị lôi kéo sang đông sang tây bởi những đam mê bám víu lấy nó, nên giữa chúng có rất nhiều điểm giao thoa và quấn quýt vào nhau; cũng như trong bệnh tật, luôn có một sự tương thông giữa các loại cảm xúc khác nhau. Thế nên, một kẻ đắc thời cũng là nguồn cơn gây đau khổ cho cả lòng căm ghét lẫn sự đố kỵ. Do đó, chúng ta nghĩ rằng lòng nhân ái là mặt đối lập của cả hai thứ cảm xúc này, vốn là một mong ước cho sự tốt lành của người lân cận; và chúng ta cho rằng căm ghét với đố kỵ là một, bởi ham muốn của cả hai hoàn toàn trái ngược với lòng nhân ái. Nhưng vì những điểm tương đồng của chúng không lớn bằng sự khác biệt, hãy cùng nghiên cứu và truy nguyên hai thứ cảm xúc này từ cội nguồn của chúng.

§ ii. Sự căm ghét sinh ra từ ảo tưởng rằng kẻ bị căm ghét hoặc là kẻ xấu nói chung, hoặc là kẻ xấu đối với chính mình. Những ai cho rằng mình bị đối xử bất công thì tự nhiên sẽ căm ghét những kẻ mà họ nghĩ là gây tổn hại cho mình, đồng thời họ cũng tỏ ra ghét bỏ và đề phòng những kẻ gây hại hoặc cư xử tệ bạc với người khác; trong khi đó, sự đố kỵ chỉ hướng đến những kẻ mà họ cho là đang gặp thời. Thế nên, sự đố kỵ có vẻ vô hạn, giống như bệnh đau mắt, cảm thấy nhức nhối trước mọi thứ chói lọi; trong khi lòng căm ghét có giới hạn, bởi nó chỉ bám lấy những gì tỏ ra thù địch.

§ iii. Thứ hai, con người ta còn cảm thấy căm ghét cả với muôn loài thú vật; bởi có kẻ ghét mèo, bọ cánh cứng, cóc nhái và loài rắn. Chẳng hạn, Germanicus không thể chịu nổi tiếng gáy hoặc hình bóng của một con gà trống, còn các pháp sư Ba Tư thì giết chuột, không chỉ vì tự thân họ ghét chúng mà còn cho rằng chúng là loài đáng ghét đối với vị thần của họ, trong khi người Ả Rập và người Ethiopia cũng căm ghét chúng chừng ấy. Trái lại, chúng ta chỉ đố kỵ với con người mà thôi.

§ iv. Quả thật, trong giới loài vật, khó lòng có chuyện tồn tại lòng đố kỵ, bởi chúng không hề có khái niệm về sự thịnh vượng hay hoạn nạn, cũng chẳng có chút ý thức nào về danh tiếng hay sự tai tiếng—những thứ vốn là nguyên nhân chính kích động lòng đố kỵ; thế nhưng chúng lại căm ghét lẫn nhau, thù hằn lẫn nhau, và chiến đấu với nhau đến chết, như đại bàng với rồng, quạ với cú, chim bạc má với chim sẻ ngô, đến mức người ta bảo rằng ngay cả máu của những sinh vật này cũng không hòa lẫn vào nhau, và nếu bạn thử trộn chúng thì chúng sẽ lập tức tách rời trở lại. Lại có khả năng xảy ra một sự căm ghét mãnh liệt giữa gà trống và sư tử, giữa lợn và voi, bắt nguồn từ sự sợ hãi. Bởi những gì con người sợ hãi thì tự nhiên họ sẽ căm ghét. Từ đây, chúng ta cũng thấy rằng đố kỵ khác với căm ghét, vì loài vật có khả năng cảm nhận cái này, nhưng lại không có cái kia.

§ v. Hơn nữa, sự đố kỵ nhắm vào bất kỳ ai thì không bao giờ là chính đáng cả, bởi chẳng ai làm hại người khác bằng sự sung túc của chính mình, dù đó lại là thứ khiến họ bị đố kỵ; thế nhưng có rất nhiều kẻ bị căm ghét một cách chính đáng, vì chúng ta thậm chí còn cho rằng những kẻ khác đáng bị căm ghét, nếu chúng không lánh xa những thói hư tật xấu ấy, hay không cảm thấy ghê tởm và bực bội trước chúng. Một minh chứng rõ ràng cho điều này là có những người thừa nhận họ căm ghét rất nhiều kẻ, nhưng lại tuyên bố chẳng đố kỵ với ai bao giờ. Thật vậy, lòng căm ghét cái ác được xếp vào những điều đáng ngợi ca; và khi có kẻ ca tụng Charillus—cháu của Lycurgus kiêm vua xứ Sparta—vì sự ôn hòa và nhã nhặn của ông, vị đồng vương của ông đã nói rằng: "Làm sao Charillus có thể là người tốt được, khi hắn thậm chí còn chẳng cay nghiệt với kẻ xấu?" Và thế là nhà thơ đã miêu tả những khiếm khuyết thể xác của Thersites rất dài dòng, trong khi lại thể hiện bản chất đạo đức đê tiện của y một cách ngắn gọn nhất chỉ bằng một nhận xét: "Y là kẻ đáng ghét nhất đối với cả Odysseus lẫn Achilles." Bởi việc bị căm ghét bởi những con người ưu tú nhất chính là đỉnh cao của sự vô giá trị. Nhưng con người ta lại chối bay chối biến rằng mình có lòng đố kỵ, và nếu bị buộc tội là như thế, họ sẽ đưa ra hàng vạn lời biện bạch, nào là họ đang tức giận với kẻ đó, sợ hãi hắn, hay căm ghét hắn—viện dẫn bất kỳ thứ cảm xúc nào khác ngoài lòng đố kỵ, và che giấu nó như thể đó là căn bệnh duy nhất của tâm hồn vốn vô cùng đáng ghớm ghiếc.

§ vi. Do đó, tất nhiên hai thứ cảm xúc này không thể—giống như loài thực vật—cùng được nuôi dưỡng, bồi bổ và sinh trưởng trên một cội rễ; bởi tự bản chất chúng đã khác nhau. Vì chúng ta càng căm ghét những kẻ trở nên tồi tệ hơn, nhưng ngược lại, người ta chỉ càng bị đố kỵ nhiều hơn khi họ càng thăng tiến trong đức hạnh. Thế nên Themistocles, khi còn là một thiếu niên, từng nói rằng ông chưa làm được gì đáng kể, bởi ông vẫn chưa bị ai đố kỵ cả. Cũng như loài côn trùng thường tấn công những bông lúa chín vàng và những đóa hồng đang kỳ rộ nở, lòng đố kỵ cũng bám chặt nhất vào những người tốt và những ai đang ngày một lớn lên trong đức hạnh cùng tiếng thơm về phẩm giá đạo đức. Mặt khác, sự tột cùng của cái ác càng làm gia tăng sự căm ghét. Thậm chí những kẻ tố cáo Socrates đã bị đồng bào của chúng căm ghét và ghê tởm đến mức, vì coi chúng là hiện thân của sự đê tiện tột cùng, người ta từ chối cấp lửa cho chúng, từ chối trả lời câu hỏi của chúng, và thậm chí không dám chạm vào thứ nước chúng đã dùng để tắm, mà ra lệnh cho gia nhân phải đổ đi như thể thứ nước ô uế—cho đến khi những kẻ đó không thể chịu đựng nổi lòng căm ghét ấy nữa bèn tự treo cổ tự vẫn. Tuy nhiên, sự thành công rực rỡ và phi thường đôi khi lại dập tắt được lòng đố kỵ. Bởi khó lòng có chuyện ai đó lại đi đố kỵ với Alexander hay Cyrus, sau khi những cuộc chinh phạt của họ đã biến họ thành bá chủ thế giới. Nhưng giống như mặt trời, khi đứng ở đỉnh đầu và phóng xuống những tia nắng chói chang, hầu như chẳng để lại cái bóng nào, thì trước những thành tựu đạt đến tầm cao vượt lên trên đầu ấy, lòng đố kỵ cũng phải cúi đầu khuất phục và lùi bước trong sự lóa mắt hoàn toàn. Vì thế, Alexander chẳng có ai đố kỵ, nhưng lại có rất nhiều kẻ căm ghét, những kẻ đã mưu hại ông cho đến khi ông qua đời. Tương tự như vậy, những bất hạnh có thể chấm dứt lòng đố kỵ, nhưng chúng lại chẳng thể xóa bỏ lòng căm ghét. Bởi người ta vẫn căm ghét kẻ thù của mình ngay cả khi chúng đang nằm phục dưới chân họ, nhưng chẳng ai đi đố kỵ với kẻ bất hạnh cả. Dù vậy, nhận xét của một nhà ngụy biện thời đại chúng ta là rất đúng: những kẻ đố kỵ rất dễ sinh lòng thương hại; thế nên ở đây cũng có một sự khác biệt lớn giữa hai thứ cảm xúc này, vì lòng căm ghét không buông tha cho cả kẻ may mắn lẫn kẻ bất hạnh, trong khi lòng đố kỵ lại dịu đi trước thái cực của bất kỳ hoàn cảnh nào.

§ vii. Hãy cùng nhìn nhận lại điều tương tự từ những góc độ trái ngược. Con người ta chấm dứt mối thù hằn và lòng căm ghét, hoặc là khi bị thuyết phục rằng họ chưa hề bị đối xử bất công, hoặc là khi họ thay đổi quan điểm cho rằng những kẻ họ từng căm ghét thực ra là người tốt chứ không xấu, hay thứ ba là khi họ nhận được một ơn huệ. Bởi như Thucydides đã nói, ân huệ cuối cùng được trao ban, dẫu có nhỏ hơn, nhưng nếu đúng lúc đúng thời điểm thì vẫn nặng ký hơn một hành vi xúc phạm lớn. Thế nhưng, sự tin chắc rằng mình không bị đối xử bất công lại chẳng thể chấm dứt lòng đố kỵ; bởi người ta vẫn đố kỵ ngay cả khi hoàn toàn tin rằng bản thân chẳng bị ai làm tổn hại gì cả; và hai trường hợp còn lại thậm chí còn làm gia tăng lòng đố kỵ hơn nữa: vì con người ta lại càng nhìn những kẻ mình cho là tốt bằng con mắt ác cảm, coi như họ đang sở hữu đức hạnh—phúc lộc lớn lao nhất; và nếu họ được đối xử tử tế bởi những kẻ đắc thời, điều đó lại khiến họ đau khổ, bởi họ đố kỵ với cả ý chí lẫn năng lực muốn làm điều ơn nghĩa của những kẻ ấy—ý chí bắt nguồn từ lòng tốt, còn năng lực bắt nguồn từ sự sung túc, nhưng cả hai đều là những phúc lành. Như vậy, đố kỵ là một thứ cảm xúc hoàn toàn khác biệt với căm ghét, xét thấy những gì làm dịu đi cảm xúc này lại chính là thứ gây đau đớn và làm bùng phát cảm xúc kia.

§ viii. Giờ hãy cùng xem xét ý đồ của từng loại cảm xúc này. Ý đồ của kẻ cưu mang lòng căm ghét là gây ra càng nhiều tổn hại càng tốt, thế nên người ta định nghĩa lòng căm ghét là một tâm tính và ý đồ luôn rình rập cơ hội để ra tay làm hại. Nhưng điều này hoàn toàn xa lạ với sự đố kỵ. Bởi những kẻ đố kỵ với họ hàng và bạn bè của mình sẽ không hề mong muốn họ phải lụi tàn hay rơi vào cảnh khốn cùng, mà họ chỉ cảm thấy bực bội trước sự sung túc của những người đó; và nếu có thể, họ sẽ cản trở vinh quang cùng tiếng tăm của họ, nhưng họ sẽ không đẩy họ vào những tai họa không thể cứu vãn: họ chỉ mãn nguyện khi được dọn sạch—giống như trường hợp của một ngôi nhà cao tầng—những gì đang che khuất tầm nhìn của chính họ.