§ i. Kẻ đã thốt ra lời răn này hẳn chắc chắn không hề muốn sống trong vô danh, bởi hắn thốt ra nó cốt để toàn thế gian biết rằng mình là một bậc tư tưởng gia lỗi lạc, và nhằm thu về cho bản thân thứ vinh quang bất chính qua việc giục giã người khác hãy tránh xa vinh quang.

“Ta ghét kẻ khôn ngoan mà chẳng khôn cho chính mình.”

Người ta kể rằng Philoxenus, con trai của Eryxis, và Gnatho người Sicilia, vốn là những kẻ vô cùng tham lam phàm ăn khi có những bữa tiệc ngon bày ra, thường xì mũi vào các đĩa thức ăn để làm cho tất cả những người khác trên bàn tiệc phải ghê tởm, nhằm mục đích chỉ có một mình họ được ăn thỏa thuê những món ngon chọn lọc nhất. Cũng vậy, những kẻ theo đuổi vinh quang một cách vô độ thường sàm sỡ, bôi nhọ vinh quang trước mặt những người khác vốn là đối thủ của họ, để rồi họ có thể chiếm lấy nó mà không vấp phải sự kềm chế hay đối địch nào. Trong việc này, họ giống như những tay chèo thuyền, họ quay lưng về phía đuôi tàu nhưng lại thúc thuyền tiến về phía trước, để nhờ vào lực phản hồi từ nhịp chèo của mình mà họ cập được bến bờ; cũng thế, những kẻ phun ra những lời răn dạy kiểu này đang theo đuổi vinh quang với khuôn mặt quay ngược về hướng đối diện. Bởi vì nếu không phải thế, thì hà cớ gì lại cần phải thốt ra một lời răn như vậy, hay viết ra rồi truyền lại cho hậu thế, nếu như kẻ ấy thực chất lại muốn sống trong cảnh vô danh đối với chính thế hệ của mình, trong khi bản thân hắn lại chẳng hề muốn sống trong vô danh trước hậu thế?

§ ii. Hãy nhìn nhận vấn đề theo cách thế này. Lời răn “hãy sống trong vô danh” ấy chẳng phải mang một âm hưởng vô cùng đê tiện hay sao, tựa hồ như có kẻ vừa mới cạy phá những ngôi mộ vậy? Cuộc đời của anh ta tồi tệ đến mức tất cả chúng ta đều phải mù tịt về nó hay sao? Về phần mình, ta xin nói rằng: Ngay cả khi đời sống của các người có tồi tệ đi chăng nữa, thì cũng chớ có sống trong vô danh; trái lại, hãy để người đời biết tới, hãy cải tà quy chính, hãy ăn năn hám hối; nếu các người có đức hạnh, thì chớ nên trở nên hoàn toàn vô tích sự giữa cõi đời này; nếu các người sa ngã, thì đừng có tiếp tục chìm đắm trong sự u mê không chịu sửa đổi. Vậy thì hãy chỉ rõ và xác định xem các người đang khuyên nhủ lời răn này cho ai. Nếu các người đem nó ra khuyên một kẻ dốt nát, kẻ ác nhân, hay kẻ vô tri, thì các người chẳng khác nào một kẻ đang nói với một người đang lên cơn sốt hay mê sảng rằng: “Hãy sống trong vô danh đi. Đừng để cho y sĩ biết tình trạng của ngươi. Hãy đi và quăng mình vào một xó tối tăm nào đó, để cho ngươi và cả những căn bệnh của ngươi đều được chìm khuất trong vô danh.” Cũng một nhẽ ấy, các người bảo kẻ đê tiện rằng: “Hãy mang thói hư tật xấu của ngươi đi chỗ khác, và che giấu thứ bệnh tật chết người chẳng thể cứu chữa ấy khỏi những người bạn của ngươi, vì ngươi sợ hãi không dám bày tỏ nỗi sợ hãi mang tính mê tín dị đoan của mình, tựa như những nhịp đập thổn thức, trước những ai có thể khuyên răn và chữa lành cho ngươi.” Tổ tiên xa xưa của chúng ta từng dành sự quan tâm chung cho những người đau ốm, và nếu bất kỳ ai từng mắc phải hoặc chữa khỏi một căn bệnh tương tự, người đó sẽ chia sẻ kinh nghiệm của mình cho người bệnh, và người ta bảo rằng nghệ thuật y học đã trở nên vĩ đại chính nhờ những sự đóng góp từ kinh nghiệm thực tiễn đó. Theo cách thức tương tự, chúng ta cũng phải phơi bày trước mọi người những cuộc đời bệnh hoạn cùng những đam mê của tâm hồn, rồi đem chúng ra mổ xẻ, kiểm tra tình trạng của từng cá nhân, và cất lời rằng: Ngươi là kẻ hay nổi giận ư? Hãy đề phòng cơn giận của chính mình. Ngươi mang bản tính đố kỵ ư? Hãy cẩn chừng lấy nó. Ngươi đang vướng vào ái tình ư? Bản thân ta đây cũng từng yêu, nhưng rồi ta đã phải ăn năn hối cải. Thế nhưng ngày nay, người ta lại chối bỏ, che giấu và ngụy trang cho những thói hư tật xấu của mình, để rồi qua đó càng chôn sâu chúng thêm vào tận đáy tâm hồn.

§ iii. Hơn thế nữa, nếu các người khuyên những bậc hiền tài hãy sống trong vô danh và ẩn dật, thì chẳng khác nào các người đang nói với Epaminondas rằng: Chớ có làm tướng quân; và nói với Lycurgus rằng: Chớ có làm nhà lập pháp; và nói với Thrasybulus rằng: Chớ có tiêu diệt bạo chúa; và nói với Pythagoras rằng: Chớ có giảng dạy; và nói với Socrates rằng: Chớ có đàm đạo; và trước hết và trên hết, chính các người đang ra lệnh cho bản thân mình, hỡi Epicurus, là hãy kiềm chế đừng viết thư cho những bằng hữu ở cõi Á Châu, đừng thu nạp những lữ khách Ai Cập vào hàng ngũ môn đệ của mình, đừng bợ đỡ đám thanh niên ở Lampsacus, đừng gửi sách đi khắp muôn nơi để khoe khoang sự khôn ngoan của mình trước tất cả mọi người nam lẫn người nữ, và đừng để lại những chỉ dẫn trong di chúc về tang lễ của chính mình. Ý nghĩa của những bữa ăn chung kia là gì? Đám đông bạn bè và những thiếu niên tuấn tú ấy là gì? Tại sao lại có ngàn vạn dòng chữ được viết ra và soạn thảo một cách nhọc nhằn về Metrodorus, và Aristobulus, cùng Chæredemus, cốt để họ không phải rơi vào cảnh vô danh ngay cả trong cái chết, trong khi chính các người lại ra lệnh rằng đức hạnh phải chịu sự lãng quên, nghệ thuật phải chịu sự bất động, triết học phải chịu sự câm lặng, và thành công phải nhanh chóng chìm vào quên lãng?

§ iv. Nhưng nếu các người loại bỏ mọi sự hiểu biết về cuộc sống, tựa như việc thổi tắt đèn trong một bữa tiệc tối để có thể dắt tay nhau đi từ hoan lạc này sang hoan lạc khác mà không bị ai phát hiện ra, thì quả thực “hãy sống trong vô danh đi”. Quả thực, nếu ta chuẩn bị chung sống trọn đời với cô kỹ nữ Hedeia, hay dành những ngày tháng bên Leontium, rồi khinh miệt đức hạnh, và đặt cái thiện tối cao (summum bonum) của mình vào những sự thỏa mãn nhục dục, thì đó chính là những mục đích đòi hỏi phải có bóng tối và màn đêm; trên những thứ ấy, sự lãng quên và sự ngu muội quả là đáng được trùm lên một cách vô cùng chính đáng. Thế nhưng, nếu bất kỳ ai trong cõi tự nhiên này cất lời ca ngợi đấng thần linh, công lý và sự quan phòng, và trong luân lý lại đề cao luật pháp, xã hội cùng trật tự hiến pháp, và trong hiến pháp lại ca ngợi những điều cao quý chứ không phải điều vụ lợi, thì hà cớ gì kẻ đó phải “sống trong vô danh”? Phải chăng là để y không được dạy bảo ai, không khơi gợi ở ai lòng noi gương đức hạnh, và không làm mẫu mực tốt lành cho bất cứ kẻ nào? Giả sử Themistocles mà vô danh tại Athens, thì Hy Lạp đã chẳng thể đẩy lùi được quân Xerxes; giả sử Camillus mà vô danh tại Roma, thì Roma đã chẳng thể duy trì được vị thế một quốc gia; giả sử Plato mà vô danh trước Dion, thì Sicilia đã chẳng thể giành lại được tự do cho mình. Và giống như ánh sáng, theo ta thấy, không chỉ làm cho chúng ta nhìn thấy được nhau mà còn đem lại sự hữu ích cho nhau, thì sự hiểu biết cũng mang lại không chỉ vinh quang mà còn cả động lực thôi thúc cho đức hạnh.

Epaminondas trong thời kỳ ẩn dật cho đến năm bốn mươi tuổi chẳng đem lại tích sự gì cho người Thebans, nhưng khi những phẩm chất của ông được nhiều người biết đến và ông được trao cho quyền lực, ông đã cứu quốc gia của mình khỏi cảnh lụi tàn, giải phóng Hy Lạp khỏi ách nô lệ, khiến cho tài năng của ông trở nên linh nghiệm trong những tình huống khẩn cấp nhờ vào danh tiếng rực rỡ tựa như ánh bình minh chói lọi. Vì những lời của Sophocles rằng,

“Đồng thau rực rỡ khi dùng,

nhưng khi không đến lại chùng hanh hoang,

Lâu ngày xỉn mốc nát tan,

làm hư hại cả gia đàng cửa nhà,”

cũng rất thích hợp với bản tính của một con người, kẻ mà qua thời gian sẽ trở nên gỉ sét và già cỗi bởi không chịu hòa mình vào các công việc chung mà cứ mãi sống trong cảnh u tịch. Vì sự nhàn rỗi vô danh câm lặng, cùng một lối sống tĩnh tại chỉ biết vùi đầu vào sự thảnh thơi, không những gây tổn hại cho thể xác mà còn làm hoen ố cả tâm hồn; và cũng giống như những vũng nước bị che khuất, tù đọng và ngập tràn bóng râm thường trở nên hôi hám bởi chẳng có lấy một lối thoát nào, thì những năng lực bẩm sinh của những cuộc đời phẳng lặng chẳng chịu hấp thụ hay truyền đi bất cứ điều gì, dẫu cho thuở ban đầu chúng từng có ẩn chứa bất kỳ yếu tố hữu ích nào đi nữa, cuối cùng cũng trở nên cạn kiệt và lụi tàn.

§ v. Các ngươi đã bao giờ nhận thấy rằng khi màn đêm buông xuống, một nỗi mệt mỏi rã rời liền bao trùm lên thể xác, sự trì trệ vô cảm ngự trị tâm hồn, và lý trí thu mình lại như một ngọn lửa đang lụi tàn, cảm thấy kiệt sức hoàn toàn và bị lay động nhẹ bởi những ảo ảnh hỗn độn, chỉ còn thoi thóp báo hiệu rằng con người ấy hãy còn sống? Thế nhưng khi mặt trời ló dạng, xua tan đi những giấc chiêm bao đầy phỉnh gạt, đem theo bầu không khí tựa như thế giới đời thường và dùng ánh sáng của mình để đánh thức, kích thích tư duy cùng hành động của tất cả mọi người, thì lúc bấy giờ, như Democritus đã nói, “con người hình thành nên những ý tưởng mới cho ngày mới,” và lao vào các mưu cầu khác nhau của mình với nguồn năng lượng sục sôi hướng về nhau, tựa như được kéo đi bởi một lực hấp dẫn mạnh mẽ.

§ vi. Và ta nghĩ rằng chính cuộc sống này, cùng cách thức chúng ta bước vào thế gian, đã được đấng thần linh an bài để chúng ta có thể thấu hiểu lẫn nhau. Bởi vì bất kỳ ai khi bước vào vũ trụ bao la này đều trong tình trạng mờ mịt và vô danh, đến một cách ngẫu nhiên và qua từng nấc thang dần dần, thế nhưng khi hòa mình vào đồng loại và trưởng thành, người ấy sẽ tỏa sáng rực rỡ, trở nên nổi danh thay vì vô danh, và hiển hách thay vì ẩn khuất. Bởi vì sự hiểu biết không phải là con đường dẫn đến sự tồn tại, như một số kẻ vẫn nói, mà chính sự tồn tại mới là con đường dẫn đến sự hiểu biết, vì sự tồn tại không tạo ra vạn vật mà chỉ bày tỏ vạn vật ra mà thôi, cũng như cái chết không phải là việc thu hẹp sự hiện hữu thành hư vô, mà kết quả của sự tan rã thực chất chỉ là sự chìm khuất vào vô danh. Do đó, khi xem Mặt Trời chính là thần Apollo theo các thể chế cổ xưa và truyền thống, người ta gọi ngài là Delius và Pythius; trong khi đó, vị chúa tể của thế giới bóng tối, dẫu là thần linh hay ác quỷ, thì họ gọi là Hades (bởi vì khi chết đi, chúng ta bước vào một chốn khuất lấp và vô hình), đồng thời cũng gọi ngài là chúa tể của màn đêm u tối và những giấc ngủ nhàn rỗi. Và ta nghĩ rằng tổ tiên chúng ta đã dùng một từ mang nghĩa là ánh sáng để gọi chính con người, bởi vì thông qua mối dây liên hệ của họ với ánh sáng, tất cả mọi người đều được cấy sâu vào lòng một khát khao mãnh liệt và cuồng nhiệt muốn được biết và được người khác biết đến. Và một số triết gia cho rằng bản thân linh hồn mang bản chất là ánh sáng, họ suy luận như vậy dựa trên các lý do khác và bởi vì linh hồn ít chịu đựng nổi sự dốt nát về các sự kiện, căm ghét mọi điều u tối, cảm thấy bứt rứt trước mọi thứ mờ mịt — những thứ vốn khơi gợi nỗi sợ hãi và sự hoài nghi trong nó —, trong khi ánh sáng lại vô cùng thân thiết và đáng hoan nghênh đối với nó đến mức nó nghĩ rằng không một niềm vui thích hay sự dễ chịu nào có thể chịu đựng nổi nếu thiếu đi ánh sáng; quả thực, ánh sáng làm cho mọi thú vui, trò tiêu khiển và niềm khoái lạc trở nên tươi vui và rạng rỡ, tựa như việc thêm vào đó một thứ hương vị ngọt ngào và hòa quyện khắp nơi. Thế nhưng kẻ tự đẩy mình vào chốn u tịch, tự quấn lấy bản thân trong màn đêm và chôn sống chính mình, lại giống như một kẻ đang bất mãn với sự ra đời của mình và từ bỏ sự tồn tại của bản thân.

§ vii. Thế nhưng Pindar lại nói với chúng ta rằng chốn ngự trị của những bậc hiển vinh là một cõi tồn tại vinh quang, nơi ánh mặt trời chiếu rọi rực rỡ suốt cả đêm dài trên những thảm cỏ ngập tràn hoa hồng đỏ thắm, một vùng đồng bằng rộng lớn phủ đầy những tán cây rợp bóng luôn xanh tươi muôn thuở mà chẳng bao giờ ra quả, được tưới mát bởi những dòng suối hiền hòa róc rách, và tại đó những bậc hiển vinh trải qua khoảng thời gian của mình bằng cách suy ngẫm và trò chuyện về quá khứ lẫn hiện tại trong những buổi giao tế... Nhưng con đường thứ ba là dành cho những kẻ đã sống một đời gian ác và vô pháp luật, con đường đẩy linh hồn họ xuống chốn Erebus và vực thẳm không đáy, nơi những dòng suối lười biếng của màn đêm tối tăm phun trào thứ bóng tối tận cùng — những dòng suối đón lấy những kẻ sắp phải chịu trừng phạt và che giấu họ trong sự quên lãng và vô danh. Vì những con kèn kéc không phải lúc nào cũng ăn gan của những kẻ gian ác đang nằm dưới đất, bởi vì nội tâm ấy đã bị lửa thiêu rụi hoặc đã lăn đi mất; việc mang những gánh nặng cũng không hề đè nặng và làm kiệt quệ thể xác của những kẻ đang phải chịu hình phạt,

“Bởi vì sức lực của chúng giờ đây

đâu còn da thịt với xương mác,”

cũng như những người chết chẳng còn chút dấu tích thể xác nào có thể tiếp nhận sự giáng họa của hình phạt có khả năng để lại dấu ấn; nhưng trên thực tế, hình phạt duy nhất của những kẻ sống tồi tệ chính là sự ô nhục, sự vô danh và sự tiêu vong hoàn toàn, thứ đẩy xô họ trôi đi về phía dòng sông tăm tối của sự lãng quên, và nhấn chìm họ xuống vực thẳm của một đại dương sâu thẳm vô tận, cuốn họ vào sự vô dụng, sự lười biếng, sự ngu muội và chốn vô danh mịt mờ.