§ i. Plato trong bộ Luật của mình không cho phép hàng xóm dùng chung nguồn nước của nhau, trừ khi họ đã tự đào giếng cho đến tận tầng đất sét và chạm tới lớp nền không thích hợp làm giếng. Bởi vì đất sét, với bản chất trù phú và đặc quánh, hấp thụ lượng nước nó nhận được chứ không để nước thấm qua. Nhưng ông cho phép những người không thể tự đào giếng được dùng nước của nhà hàng xóm, vì đạo luật cần phải cứu giúp những hoàn cảnh ngặt nghèo. Phẽ nào lại không nên có một đạo luật về tiền bạc, rằng người ta không được vay mượn của người khác, cũng không được dòm ngó nguồn thu nhập của người khác, cho đến khi họ tự mình xem xét kỹ lưỡng tài nguyên ở nhà, và gom góp từng giọt những gì cần thiết cho nhu cầu của bản thân? Thế mà ngày nay, do thói xa hoa, mềm yếu và tiêu xài hoang phí, người ta chẳng thèm dùng đến tài nguyên của chính mình dẫu vẫn đang có sẵn, mà lại đi vay mượn người khác với mức lãi suất cắt cổ mà chẳng vì nhu cầu bức thiết nào. Và điều chứng minh rõ ràng nhất cho điều này chính là việc người ta chẳng hề cho người túng thiếu vay tiền, mà chỉ cho những kẻ đang cần tiền gấp, dẫn theo người làm chứng và vật thế chấp thỏa đáng cho uy tín của chúng, để chúng hoàn toàn chẳng rơi vào cảnh ngặt nghèo thực sự nào khi phải vay mượn.

§ ii. Việc gì phải nịnh hót tay chủ ngân hàng hay thương gia? Hãy vay từ chính bàn ăn của bạn. Bạn có cốc chén, đồ bạc, nồi niêu xoong chảo. Hãy dùng chúng trong lúc túng quẫn. Những vùng Aulis hay Tenedos xinh đẹp sẽ cung cấp cho bạn đồ gốm thay thế, tinh khiết hơn cả đồ bạc, bởi chúng sẽ không bốc mùi nồng nặc và khó chịu của lãi suất — một thứ gỉ sét ngày ngày làm nhơ nhuốc sự xa hoa của bạn — cũng chẳng gợi cho bạn nhớ về những ngày lịch calends và trăng non; dẫu đó là những ngày tháng linh thiêng nhất, nhưng đám cho vay nặng lãi lại biến chúng thành những ngày đen đủi và đáng ghét. Bởi vì những kẻ thay vì bán đi lại đem cầm cố tài sản của mình thì ngay cả thần Zeus — Đấng Bảo Hộ Tài Sản — cũng chẳng cứu nổi: chúng thấy xấu hổ khi phải bán, nhưng lại chẳng hề xấu hổ khi phải trả lãi cho những món đồ đang đem cầm. Thế mà Pericles lừng danh từng làm ra bức tượng nữ thần Athene nặng tới bốn mươi nồng vàng ròng có thể tháo rời bất cứ lúc nào, bởi ông bảo rằng: "Nhờ thế, chúng ta có thể dùng vàng trong chiến tranh, rồi vào lúc khác lại đền bù một món quý giá tương đương." Chúng ta cũng nên như vậy trong những lúc ngặt nghèo, tựa như khi đang bị vây hãm, không nên chấp nhận một đội quân đồn trú do kẻ cho vay nặng lãi thù địch áp đặt lên mình, cũng không cho phép tài sản của mình rơi vào cảnh nô lệ; mà trái lại, hãy tước bỏ khỏi bàn ăn, giường ngủ, xe cộ và chế độ ăn uống của mình mọi thứ dư thừa, để giữ cho bản thân được tự do, với ý định sẽ chuộc lại tất cả những thứ ấy nếu gặp vận may.

§ iii. Thế nên các phu nhân người La Mã từng dâng vàng và đồ trang sức của họ làm lễ vật đầu mùa lên vị thần Apollo thành Pytho, từ đó một chiếc cốc vàng đã được đúc và gửi tới Delphi; còn các phu nhân người Carthage thì cắt ngắn mái tóc của mình, và dùng những lọn tóc ấy bện thành dây thừng cho các cỗ máy chiến tranh dùng để bảo vệ đất nước. Nhưng chúng ta, vì xấu hổ trước sự độc lập, lại tự biến mình thành nô lệ cho các giao ước và điều kiện, trong khi đáng lẽ chúng ta nên hạn chế và thu hẹp bản thân trong những gì hữu ích, cắt bỏ hoặc bán đi những thứ thừa thãi vô tích sự, để xây dựng một ngôi đền tự do cho chính mình, vợ con chúng ta. Nữ thần Artemis nổi tiếng ở Ephesus ban quyền tì nạn và sự bảo vệ khỏi chủ nợ cho những con nợ khi họ trốn vào đền của thần; nhưng chốn tì nạn và thánh điện của sự tiết độ thì luôn mở cửa cho những ai có tâm hồn tỉnh táo, mang lại cho họ không gian vui vẻ, đáng kính và rộng rãi để được thảnh thơi vô cùng. Bởi vì giống như Nữ tư tế thành Pytho từng nói với người Athens vào thời chiến tranh Media rằng thần linh đã ban cho họ những bức tường bằng gỗ, và họ đã bỏ lại vùng đất cùng thành phố, tài sản lẫn nhà cửa, để trốn trên những con tàu vì sự tự do; thần linh cũng ban cho chúng ta một chiếc bàn bằng gỗ, chiếc đĩa bằng gốm và những bộ trang phục thô sơ, nếu chúng ta muốn sống tự do. Đừng bận tâm đến những con ngựa đẹp hay xe ngựa trang hoàng lộng lẫy đính vàng và bạc — thứ mà lãi suất bạt mạng sẽ đuổi kịp và vượt qua — mà hãy cưỡi bất kỳ con lừa hay con ngựa cỏ tình cờ nào để chạy trốn khỏi tên chủ nợ thù địch và độc ác; kẻ không đòi hỏi đất đai và nguồn nước như người Medi, mà lại xâm phạm sự tự do và hạ thấp địa vị của bạn. Nếu bạn không trả tiền, hắn đòi nợ ráo riết; nếu bạn đưa tiền, hắn không thèm lấy; nếu bạn bán thứ gì, hắn ép giá; nếu bạn không muốn bán, hắn cưỡng ép; nếu bạn kiện hắn, hắn chịu thỏa thuận; nếu bạn thề thốt, hắn hách dịch; nếu bạn đến nhà, hắn sập cửa trước mặt bạn; trong khi nếu bạn ở nhà, hắn tự ý đến trọ nhờ và lúc nào cũng nện cửa nhà bạn.

§ iv. Solon đã đem lại lợi ích gì cho người Athens khi ông ra sắc lệnh rằng các con nợ sẽ không còn phải trả nợ bằng thân xác nữa? Bởi vì họ là nô lệ cho tất cả những kẻ cho vay nặng lãi, chứ chẳng phải chỉ riêng ai — điều đó có gì là quá quái gớm chứ? — mà còn là nô lệ cho cả đám nô lệ của chúng, những kẻ man rợ hống hách và dã man, giống như cách Plato miêu tả những kẻ tra tấn và hành hình hung ác ở Âm phủ cai quản việc trừng phạt những kẻ bất kính. Bởi vì chúng biến pháp trường thành một địa ngục đối với những con nợ khốn khổ, và như bầy kèn kẹt xé xác họ ra từng mảnh, "đâm xuyên qua nội tạng họ", rồi đứng trùm lên những kẻ khác và ngăn cản họ nếm thử nho hay hoa quả của chính mình, chẳng khác nào những hình phạt của Tantalus. Và như cách Darius từng phái Datis và Artaphernes đến Athens với gông xiềng trong tay để trừng trị tù nhân, chúng mang đến Hy Lạp những tráp đầy khế ước và thỏa thuận tựa như những chiếc xiềng xích, đi khắp các thị trấn và lùng sụt khắp vùng quê, gieo rắc không phải thứ ngô lành vô hại như Triptolemus, mà là chôn xuống những rễ cây nợ nần đầy nhọc nhằn, sinh sôi nảy nở và vô tận, cứ thế lan rộng ra tứ phía để hủy diệt và bóp nghẹt các thành phố. Người ta bảo loài thỏ vừa sinh con xong liền cho con bú và lại mang thai tiếp, thế nhưng nợ nần của lũ côn đồ man rợ này còn sinh sôi trước cả khi chúng thụ thai; bởi ngay tại khoảnh khắc cho vay, chúng đã đòi lại, thu hồi những gì vừa đặt xuống và cho vay chính số tiền chúng vừa thu về.

§ v. Người Messenia có câu cửa miệng rằng: "Lại có một Pylos trước Pylos, và thêm một Pylos nữa." Người ta cũng có thể nói điều tương tự về những kẻ cho vay nặng lãi này: "Lại có lãi suất trước lãi suất, và thêm cả lãi suất nữa." Thế rồi tất nhiên chúng cười vào mặt những triết gia tự nhiên cho rằng không có gì có thể sinh ra từ hư vô, bởi chúng thu lãi trên những thứ vốn không có và chưa từng có; và chúng cho rằng việc thầu thuế là nhục nhã dẫu luật pháp cho phép, trong khi bản thân chúng lại đi ngược luật pháp để thu thuế cho những gì mình cho vay, hay đúng hơn, nếu phải nói thật, là lừa đảo khi cho vay; bởi kẻ nhận số tiền ít hơn con số hắn đặt bút ký nhận chính là kẻ bị lừa dối. Người Ba Tư thực ra coi việc nói dối là tội danh thứ yếu, còn nợ nần mới là tội hàng đầu, bởi sự dối trá thường đi kèm với nợ nần; nhưng đám cho vay nặng lãi còn nói dối nhiều hơn thế, vì chúng ghi chép gian lận vào sổ sách, viết rằng mình đã đưa cho người này người kia từng này tiền, trong khi thực tế đưa ít hơn. Và cái cớ duy nhất cho sự dối trá của chúng chính là lòng tham lam, chứ không phải sự túng thiếu, không phải cảnh nghèo cùng cực, mà là lòng tham không đáy; kết quả của nó chẳng mang lại sự tận hưởng nào, vô ích với chính chúng và mang lại tai họa chí mạng cho các nạn nhân. Bởi chúng chẳng hề canh tác những thửa ruộng mà chúng cướp được từ con nợ, cũng chẳng ở trong những ngôi nhà khi đã đuổi họ ra đường, hay dùng bàn ăn và y phục của họ; nhưng hết kẻ này khánh kiệt rồi lại đến kẻ thứ hai bị săn đuổi, kẻ thứ nhất đóng vai trò làm mồi nhử cho kẻ tiếp theo. Bởi mối họa lan rộng và lớn dần như ngọn lửa, thiêu rụi và tàn phá tất cả những ai rơi vào nanh vuốt của chúng, ngốn hết người này đến người khác; và kẻ cho vay nặng lãi — kẻ quạt lửa và nuôi dưỡng ngọn lửa ấy để giăng bẫy bao người — chẳng thu được lợi lộc gì hơn ngoài việc một lúc nào đó hắn có thể mở sổ sách ra đọc lại xem mình đã siết nợ bao nhiêu kẻ, đã tus đuổi bao nhiêu người khỏi cửa nhà, và lần theo dấu vết nguồn tài phú ngày càng chất cao thành đống của mình.

§ vi. Và đừng nghĩ rằng tôi nói điều này với tư cách là một kẻ thù tuyên chiến với đám cho vay nặng lãi,

"Vì chúng chưa từng bao giờ cướp đi bò hay ngựa của tôi",

mà chỉ để chứng minh cho những ai quá dễ dãi vay mượn tiền thấy rằng hành động ấy mang lại sự nhục nhã và kiếp nô lệ nhường nào, cũng như cho thấy sự ngu ngốc và yếu đuối tột cùng ra sao. Bạn có của cải ư? Đừng vay mượn, vì bạn đâu rơi vào cảnh ngặt nghèo. Bạn chẳng có gì ư? Đừng vay mượn, vì bạn sẽ chẳng bao giờ có khả năng trả nổi. Chúng ta hãy xét đến cả hai trường hợp. Cato từng nói với một lão già vốn là kẻ đồi bại rằng: "Này ông bạn tốt, sao lại chồng chất thêm sự hổ thẹn từ thói hư tật xấu lên tuổi già vốn đã lắm nỗi truân chuyên?" Bạn cũng vậy, vì nghèo đói vốn đã có quá nhiều nỗi khổ riêng, xin chớ chuốc thêm nỗi thống khổ khủng khiếp từ việc vay mượn tiền và nợ nần; và xin đừng tước đi ưu điểm duy nhất của nghèo đói so với sự giàu sang, đó là sự thảnh thơi không bị gặm nhấm bởi lo âu. Bởi câu tục ngữ nói rằng: "Mang dê không nổi, lại vác bò lên vai" nghe thật nực cười. Chịu đựng cái nghèo còn không xong, lẽ nào bạn định vác trên lưng một chủ nợ — một gánh nặng mà ngay cả người giàu cũng khó lòng kham nổi? Vậy thì, bạn sẽ hỏi, tôi phải lấy gì mà sinh nhai? Bạn lại hỏi câu đó ư, khi trong tay có hai bàn tay, hai chân và cái lưỡi, tóm lại là một con người, biết yêu và được yêu, biết cho đi và nhận lại ân huệ? Chẳng lẽ bạn không thể làm thầy giáo, gia sư, người khuân vác, thủy thủ, hay đi buôn đường biển sao? Bất kỳ con đường mưu sinh nào trong số đó cũng đỡ nhục nhã và bớt khó khăn hơn là suốt ngày phải nghe câu: "Hãy trả tao số tiền mày đang thiếu."

§ vii. Rutilius nổi danh từng đến gặp Musonius ở Rome và nói rằng: "Musonius hỡi, thần Zeus Soter — đấng mà ông noi theo và bắt chước — đâu có đi vay tiền." Và Musonius mỉm cười đáp: "Ngài cũng chẳng cho vay." Các bạn phải biết rằng chính Rutilius, vốn là một kẻ cho vay, đang đùa cợt Musonius vì ông đi vay tiền. Thật là một thói ngạo mạn đậm chất khắc kỷ làm sao! Cần gì phải đem thần Zeus Soter ra làm gì? Bởi toàn bộ tự nhiên đều dạy cho ta cùng một bài học. Đàn chim én không vay tiền, loài kiến cũng vậy, dù tự nhiên chẳng ban cho chúng đôi tay, lý trí hay nghề nghiệp. Nhưng con người lại có thừa trí tuệ, và họ khéo léo đến mức nuôi bên mình cả chó, ngựa, gà goo và chim ác là. Vậy thì tại sao bạn — kẻ dễ dãi như chim ác là, la lối như gà goo, và trung thành như loài chó — lại tuyệt vọng trong việc tìm kiếm một người đối xử tử tế với mình bằng cách quan tâm đến họ, lấy lòng họ, bảo vệ họ, chiến đấu vì họ? Bạn không thấy có biết bao nhiêu cơ hội ở cả trên cạn lẫn dưới biển sao? Như Crates từng nói:

"Miccylus cùng vợ mình, để xua đuổi nạn đói

Trong những thời buổi tồi tệ này, tôi thấy cả hai đều đang chải len."

Và vua Antigonus từng hỏi Cleanthes khi gặp lại ông ở Athens sau một thời gian dài cách biệt: "Này Cleanthes, ông vẫn đi xay bột đấy chứ?" Và ông đáp: "Thưa bệ hạ, tôi vẫn làm thế để kiếm sống, nhưng là để không phải từ bỏ triết học." Thật là một tinh thần đáng ngưỡng mộ của một con người bước ra từ cối xay và cối nhào bột, nhưng lại dùng chính đôi bàn tay từng nướng bánh và xay bột ấy để viết về các vị thần, về mặt trăng, các vì sao và mặt trời. Thế nhưng những loại lao động ấy trong mắt chúng ta lại là việc của kẻ nô lệ! Và để có vẻ ngoài tự do, chúng ta đi vay mượn tiền, nịnh hót và chầu chực bọn nô lệ, ban cho chúng những bữa tiệc cùng quà cáp, nộp thuế cho chúng chẳng khác nào những khoản triều cống, không phải vì chúng ta nghèo (chẳng ai thèm cho người nghèo vay tiền cả), mà vì thói thích xa hoa. Bởi nếu chúng ta biết bằng lòng với những thứ cần thiết cho cuộc sống, giống loài cho vay nặng lãi đã tuyệt chủng chẳng khác gì Nhân mã và Gorgon; chính sự xa hoa đã tạo ra chúng chẳng kém gì những thợ kim hoàn, thợ bạc, người bán nước hoa và thợ nhuộm vải màu rực rỡ. Bởi chúng ta đâu có nợ tiền bánh mì hay rượu, mà nợ tiền điền trang, nô lệ, la, phòng ăn, bàn tiệc, và nợ những buổi tiệc tùng công cộng xa hoa trong thứ tham vọng vô bổ và vô ơn. Và kẻ nào một lần vướng vào nợ nần sẽ chìm đắm trong đó suốt cuộc đời, giống như con ngựa mang hàm cương và dây cương cứ phải đổi hết người nỡi cưỡi này đến kẻ khác, chẳng có lối thoát nào đến những bãi cỏ xanh hay đồng hoang, mà cứ lang thang như những ác thần bị các vị thần trục xuất khỏi thiên đường được Empedocles miêu tả như sau:

"Vào lòng biển sức mạnh thiên đình đẩy tới,

Biển dạt chúng ngược trở lại đất liền;

Về hướng mặt trời đất không yên thả chúng,

Mặt trời liền cuốn chúng tột lên cao."

Cứ thế hết tên cho vay nặng lãi hay thương gia này đến kẻ khác tóm lấy gã khốn khổ, hết kẻ từ Corinth, Patræ đến Athens, cho đến khi gã bị tất cả bâu vào, xé xác ra và băm vằm như thịt băm để trả lãi. Bởi vì cũng giống như người rơi xuống bùn lầy, hoặc phải đứng lên thoát khỏi nó hoặc cứ mãi chìm trong đó, và nếu hắn cứ quằn quại, ngụp lặn rồi làm bẩn đẫm cả cơ thể trong đó thì chỉ càng chuốc thêm nhơ nhớp; cũng vậy, bằng cách vay người này trả người kia và đổi chủ nợ, chúng chỉ càng vướng vào những khoản lãi mới, gánh thêm những khoản nợ lớn hơn và vô cùng giống với những người mắc bệnh tả — thứ căn bệnh không thể chữa khỏi vì họ nôn ra mọi thứ được lệnh uống và cứ thế làm bệnh tình trầm trọng thêm. Thế nên đám người này sẽ chẳng bao giờ gột rửa được căn bệnh nợ nần, mà cứ đến định kỳ hằng năm lại đau đớn oằn mình trả lãi, rồi ngay lập tức một chủ nợ khác lại chìa cuốn sổ nhỏ ra, đầu óc họ lại quay cuồng và nhức nhối, trong khi đáng lẽ họ phải rũ bỏ hoàn toàn nợ nần và lấy lại tự do cho mình.

§ viii. Giờ đây tôi hướng sự chú ý đến những kẻ giàu có, xa hoa và thốt ra những lời kiểu như: "Chẳng lẽ tôi phải sống không nô lệ, không gia thất và nhà cửa hay sao?" Tựa như một kẻ mắc chứng phù thũng, với cơ thể sưng phồng và cực kỳ suy nhược, cất lời hỏi bác sĩ: "Chẳng lẽ tôi phải trở nên gầy gò và trống rỗng hay sao?" Sao lại không thể, nếu điều đó giúp bạn bình phục? Bạn cũng vậy, hãy sống không cần nô lệ để chính mình không làm nô lệ; sống không có đồ đạc vướng víu để không trở thành món đồ của kẻ khác. Hãy lắng nghe câu chuyện về hai con kèn kẹt; một con đang nôn mửa và kêu rằng nó sắp lòi cả ruột gan ra ngoài, còn con kia đứng bên cạnh liền nói: "Có hề gì đâu nếu mày lòi ruột? Vì thứ mày lòi ra đâu phải ruột gan của mày, mà là cái thây ma chúng ta vừa nuốt chửng lúc nãy." Và con nợ cũng vậy, thứ hắn bán đi đâu phải điền trang hay ngôi nhà của chính hắn, mà là của chủ nợ, bởi hắn đã dùng luật pháp để trao cho chủ nợ quyền làm chủ chúng. Không đâu, nhân danh thần Zeus chứ, có kẻ sẽ nói rằng: Cha tôi đã để lại cho tôi mảnh đất này. Vâng, và cha bạn cũng để lại cho bạn sự tự do cùng địa vị trong cộng đồng, thứ mà đáng lẽ bạn phải trân trọng hơn thực tế. Và cha bạn đã sinh ra bạn với đầy đủ tay chân, nhưng nếu một trong số chúng bị hoại tử, bạn vẫn phải trả tiền cho bác sĩ để cắt bỏ nó thôi. Cũng như cách Calypso từng khoác và "trang điểm" cho Odysseus "trong bộ y phục thơm ngát", tựa như thể xác của một vị thần, như món quà và minh chứng cho tình cảm của nàng dành cho chàng; thế nhưng khi thuyền lật và bản thân chìm nghỉm trong nước, vì bộ y phục ướt sũng và nặng nề ấy mà chàng khó lòng nổi lên trên mặt sóng, chàng đã vứt bỏ nó, lột sạch đồ đạc và lấy chiếc khăn choàng của Ino che lấy bộ ngực trần, rồi "vừa bơi vừa ngước nhìn bờ xa", nhờ thế mà cứu được mạng sống, chẳng thiếu thốn thứ gì từ đồ ăn đến y phục. Vậy thì sao? Những con nợ khốn khổ há chẳng có những cơn giông bão của riêng họ, khi chủ nợ đứng sừng sững bên trên và cất tiếng đòi tiền hay sao?

"Poseidon phán thế, mây giăng ngút ngàn,

Làm biển cuồng nộ, và lập tức đây

Gió Đông, gió Nam cùng gió Tây cuồng phong

Đồng loạt thổi bùng."

Cứ thế lãi mẹ đẻ lãi con cuồn cuộn như sóng lớp lớp xô vào, và kẻ vướng vào nợ nần đang oằn mình chống lại sức nặng đè bẹp hắn, nhưng chẳng thể bơi ra và thoát thân, mà chìm nghỉm xuống đáy, kéo theo cả sự sụp đổ của những người bạn đã đứng ra bảo lãnh cho hắn. Thế nhưng Crates người Thebes, dù chẳng có chủ nợ hay món nợ nào bám riết, và chỉ cảm thấy ghê tởm trước những lo toan phiền toái của việc gia thất, đã từ bỏ khối tài sản trị giá tám nồng vàng, khoác lên mình chiếc áo choàng rách rưới cùng cái bị cóc của bậc triết gia, tìm đến sự tì nạn nơi triết học và cảnh nghèo khó. Anaxagoras cũng từ bỏ trang trại chăn cừu của mình. Nhưng sao phải kể đến những người này làm gì? Khi mà nhà thơ trữ tình Philoxenus, nhận được phần chia qua bốc thăm tại một thuộc địa Sicily với rất nhiều tài sản và một ngôi nhà ngập tràn mọi tiện nghi thoải mái, nhưng nhận ra thói xa hoa, khoái lạc và kém văn minh đang ngự trị ở đó, đã thốt lên: "Nhân danh các vị thần, những sự thoải mái này sẽ không hủy hoại tôi đâu, tôi từ bỏ chúng", rồi ông để lại phần của mình cho kẻ khác và giương buồm trở về quê hương. Nhưng những kẻ nợ nần lại phải nhẫn nhịn chịu đựng cảnh bị đòi nợ, bị áp thuế, chịu kiếp nô lệ, tiêu tiền giả, và giống như Phineus, phải nuôi dưỡng một lũ Harpy có cánh chuyên cướp đoạt và giật lấy thức ăn của chúng — không phải vào đúng thời điểm, bởi chúng đã tóm lấy lúa mì của con nợ trước cả khi gieo trồng, và buôn bán dầu ô-liu trước cả khi trái chín; tên chủ nợ liền nói: "Ta có rượu với mức giá thế này thế kia", và bắt con nợ ký giao kèo khi những chùm nho hãy còn trên giàn đang chờ sao Arcturus làm cho chín mọng.