Cuộc đình công kết thúc, anh sinh viên tiếp tục qua lại nơi nhà kho. Anh bàn bạc nhiều câu chuyện rất lâu với Pê-đrô Ba-la, chuyển các Hảo hán nơi Trảng cát thành một đội xung kích.

Một buổi chiều, Pê-đrô đương vừa đi vừa huýt sáo trên con đường phố Chi-lê, mũ cát-két sụp tận mắt, bước cứ như lê đôi bàn chân. Một tiếng gọi vang:

- Ba-la!

Nó quay đầu lại, Gã Mèo đứng thẳng, tuyệt vời hào hoa, ngay trước mặt nó. Một viên ngọc cài ở cà vạt, một chiếc nhẫn lồng ngón tay áp út, bận bộ xanh da trời, mũ phớt đặt trên đầu theo kiểu lãng tử:

- Có phải mày đấy không, Mèo?

- Ta đi ra kia.

Hai đứa bước vào một đường phố yên ắng. Gã Mèo nói rõ ràng nó vừa mới từ I-lê-uýt về đây được vài ba ngày, rằng ở đó nó đã kiếm được một món tiền. Đúng là một con người thơm tho, lịch sự từ đầu đến gót.

- Suýt nữa tớ còn chẳng nhận ra mày... - Pê-đrô Ba-la nói - Thế còn Đan-va?

- Cô nàng đã dính với một tay “cô-lô-nen” nhưng mà tớ đã bỏ rơi ả từ trước. Bây giờ, tớ đã có một cô bé nâu tuyệt thế giai nhân.

- Thế còn cái nhẫn hồi trước Cẳng-Nhũn cứ đùa dai?

Gã Mèo bật lên cười:

- Tớ đã nhượng lại với giá năm trăm đồng cho một tay cô-lô-nen giàu sụ. Thằng cha nuốt không chút nghẹn.

Hai đứa trò chuyện và cười vui. Gã Mèo hỏi thăm những đứa khác. Nó thông báo ngày mai nó sẽ đáp tàu thuỷ cùng với cô nàng da nâu của nó đi A-ca-ra-gia bởi vì đường mía được giá. Trong khi thằng này đi xa dần, lịch sự đến đầu móng tay, Pê-đrô Ba-la dõi nhìn theo bạn. Nó suy nghĩ rằng biết đâu nếu thằng kia còn nấn lại một thời gian nữa ở nhà kho, có thể nó đã không trở thành một tay lường gạt. Nó sẽ hiểu được, nhờ An-be, anh sinh viên, cái điều mà không một ai đã biết bày dạy cho chúng nó. Cái điều mà Giáo-sư, cách nào đó, đã dự đoán.

Cách mạng gọi Pê-đrô Ba-la cũng như Chúa đã gọi Mạch-Nha qua những đêm trong nhà kho. Đó là một tiếng nói hùng mạnh đương dâng lên trong nó, hùng mạnh như tiếng nói của biển cả, như tiếng nói của gió, hùng mạnh hơn tất cả mọi tiếng nói. Giống như tiếng một người đen đã hát vang trên chiếc thuyền buồm bài xam-ba do Sống-Nhàn đã sáng tác:

Các đồng chí, giờ đã điểm.

Tiếng nói ấy gọi nó. Một tiếng gọi khiến nó nức lòng, khiến tim nó đập mạnh. Đóng góp vào để thay đổi số phận của tất thảy những người nghèo. Một tiếng nói đi xuyên khắp thành phố, dường như bay lên từ những a-ta-ba-cơ đương vang rộn trong các miếu mạo của cái đạo giáo không chính quy của người đen. Một tiếng nói, nó cùng đi với tiếng ồn ào của những đoàn tàu điện, với những người lái tàu và những người thợ máy đình công. Một tiếng nói vang lên từ bến cảng, từ trong lồng ngực những công nhân bốc dỡ, của Giăng A-đam, của bố nó đã bỏ mình trong một cuộc mít tinh, của những thuỷ thủ trên các tàu biển, của những người đánh cá trên thuyền buồm và trên ca-nô. Một tiếng nói dâng lên từ nhóm người đương đấu võ ca-pô-ây-ra, dâng lên từ những đòn mà Cục-cưng-của-Chúa vung ra. Một tiếng nói dâng lên, ngay cả thế nữa, từ linh mục Giô-dê Pê-đrô, vị linh mục nghèo cứ sợ đến xanh mắt trước cái số phận khủng khiếp các Hảo hán nơi Trảng cát. Một tiếng nói dâng lên từ các cô gái đồng nữ tại ngôi đền của Đôn A-nin-ha, cái đêm mà cảnh sát đã tước đoạt của họ pho tượng nhỏ Ô-gun. Tiếng nói hằng dâng lên từ nhà kho của các Hảo hán nơi Trảng cát. Nó dâng lên từ Nhà trừng giới và từ trại trẻ mồ côi. Nó dâng lên từ nỗi oán hờn của Cẳng-Nhũn đã gieo mình từ tít trên cao chiếc thang máy hơn là chịu để bị bắt. Nó dâng lên từ đoàn tàu của Le-xtơ Bra-xi-lây-ra, xuyên qua miền xéc-tao, từ toán cướp của Lam-pi-ão, vẫn đòi cho được sự công bằng cho những con dân của xéc-tao. Nó dâng lên từ An-be, anh sinh viên đương đòi phải có các trường học và sự tự do giáo dục. Nó dâng lên từ những bức tranh của Giáo-sư, trên đó đã phơi bày ở phòng triển lãm tại đường phố Chi-lê cuộc chiến đấu mà những đứa trẻ con đói rách tiến hành. Nó dâng lên từ Sống-Nhàn và những ma-lăng-đrô trong thành phố, từ trong bụng những cây ghi-ta của họ, từ những xam-ba mà ghi-ta hát lên. Một tiếng nói nó dâng lên từ tất thảy những người nghèo khổ, từ lồng ngực tất thảy những người nghèo khổ. Một tiếng nói xướng lên từ một lời nói đẹp đẽ của sự hợp quần, của tình thân ái: “Các đồng chí”. Một tiếng nói nó mời ta đến dự đám hội của chiến đấu. Nó rất giống như một bài xam-ba hoan hỉ của người đen, giống như âm vang những a-ta-ba-cơ trong các ngôi miếu. Tiếng nói dâng lên từ kỉ niệm về Đô-ra, can trường trong chiến đấu. Cái tiếng nói gọi Pê-đrô Ba-la. Dường như cái tiếng nói của Chúa đã gọi Mạch-Nha, cái tiếng nói uất hận của Cẳng-Nhũn, dường như cái tiếng nói của con dân xéc-tao gọi Khuỷu-Khô-Khẳng về với toán cướp của Lam-pi-ão. Cái tiếng nói hùng mạnh dường như không một thứ tiếng nào bằng. Cái tiếng nói đi xuyên qua thành phố và dâng lên từ khắp mọi phía. Cái tiếng nói mang theo nó cả đám hội, nó làm cho phải chấm dứt cái mùa đông kia ở bên ngoài đó, và nảy nở mùa xuân. Mùa xuân của cuộc chiến đấu. Cái tiếng nói nó dâng lên từ tất cả những lồng ngực đói lả trong thành phố, từ tất cả những lồng ngực bị bóc lột trong thành phố. Cái tiếng nói đem tới món tài sản lớn nhất thế gian này, tài sản ngang với mặt trời, còn hơn cả mặt trời: tự do. Thành phố, trong ngày mùa xuân này, rực lên vẻ đẹp lộng lẫy. Một giọng nữ đương hát bài ca của Ba-hi-a. Thành phố đẹp và cổ, chuông các nhà thờ, đường phố lát đá. Bài ca của Ba-hi-a mà một người đàn bà hát. Ngay từ trong nó Pê-đrô Ba-la nghe thấy một tiếng nói gọi nó: cái tiếng nói đương đem tới bài ca của Ba-hi-a, bài ca của tự do. Cái tiếng nói hùng mạnh đương gọi nó. Cái tiếng nói của tất cả cái thành phố nghèo khổ của Ba-hi-a, tiếng nói của tự do. Cách mạng gọi Pê-đrô Ba-la.

Pê-đrô Ba-la được nhận vào Đảng ngay hôm Giô-ao Gộc xuống làm thuỷ thủ trên một chiếc tàu của hãng Lô-ay-đơ. Trên bến cảng, Pe-đrô Ba-la chào tạm biệt thằng đen sắp đi chuyến đầu tiên của nó. Nhưng không phải là một cuộc chia tay giống như các cuộc chia tay tiễn đưa những đứa đã ra đi trước thằng này. Lại cũng chẳng phải tiếng chào tiễn chân người khách cáo từ ra về. Đây là lời chào gửi người đồng chí lên đường đi xa.

- Tạm biệt, đồng chí!

Giờ đây, Pê-đrô Ba-la chỉ huy một đội xung kích gồm các Hảo hán nơi Trảng cát. Số phận của chúng nó đã đổi thay, tất cả bây giờ đều khác trước. Chúng dự vào các buổi mít tinh, vào các buổi đình công, vào những cuộc đấu tranh của thợ thuyền. Số phận chúng nó khác trước rồi. Cuộc chiến đấu đã thay đổi số phận chúng.

Có những mệnh lệnh của Đảng, do các đồng chí lãnh đạo ban hành: là An-be ở lại với các Hảo hán nơi Trảng cát và là Pê-đrô Ba-la sẽ đến tổ chức các Anh-điêng Ma-lô-cây-rô ở A-ca-ra-giu, cả bọn này nữa, thành đội xung kích, và là, sau đó, nó sẽ tiếp tục đi chuyển biến số phận những đ trẻ vô thừa nhận khác trong đất nước.

Pê-đrô Ba-la bước vào nhà kho. Bóng đen đã bao trùm thành phố. Tiếng con người đen hát trên biển cả. Ngôi sao của Đô-ra chiếu sáng cũng ngang với ánh trăng trong bầu trời đẹp nhất trần gian. Pê-đrô Ba-la bước vào bên trong, nó nhìn lũ trẻ, Ba-răng-đão cùng đi với nó, bây giờ thằng bé đen ấy đã mười lăm tuổi.

Pê-đrô Ba-la lặng nhìn chúng nằm, chưa đứa nào ngủ, một số đứa chuyện trò, hút thuốc lá, cười cái tiếng cười nổ trời và khoáng đạt của những Hảo hán nơi Trảng cát. Ba-la tập hợp chúng nó lại, kéo Ba-răng-đão lại bên mình:

- Anh em ta, bây giờ tôi phải đi xa, tôi sẽ để anh em lại. Tôi ra đi, Ba-răng-đão từ nay là chỉ huy của tất cả các bạn. Anh An-be sẽ luôn luôn đến với các bạn, các bạn phải nghe lời anh ấy. Và, này, cả nhà hãy nghe cho rõ: Ba-răng-đão từ nay là chỉ huy.

Đến lượt thằng bé đen Ba-răng-đão cất tiếng:

- Anh em ta, Pê-đrô Ba-la đi ra. Hoan hô Pê-đrô Ba-la...

Những nắm tay các Hảo hán nơi Trảng cát giơ cao nắm chắc.

- Ba-la, Ba-la, chúng nó gào lên tỏ dấu hiệu chào chia tay. Những tiếng kêu tràn ngập khoảng đêm, át cả tiếng con người đen đương hát trên biển, làm rung rung bầu trời đầy sao và cả trái tim Pê-đrô. Những bàn tay nắm chặt của bọn trẻ con giơ thẳng. Những cái miệng gào lên tiếng chào tạm biệt người thủ lính “Ba-la”, “Ba-la”.

Ba-răng-đão cầm đầu chúng nó. Từ nay, nó là chỉ huy. Còn Pê-đrô Ba-la, dường như nó nhận thấy Khuỷu-Khô-Khẳng, Cẳng-Nhũn, Gã Mèo, Giáo-sư, Mạch-Nha, Sống-Nhàn, Giô-ao Gộc và Đô-ra, tất cả cùng một lúc, trong bọn trẻ chúng nó. Bây giờ, số phận chúng nó đã đổi thay. Tiếng anh chàng đen hát bài xam-ba của Sống-Nhàn:

Các đồng chí, đi lên vì cuộc đấu tranh...

Những nắm tay giơ cao, bọn trẻ chào Pê-đrô Ba-la ra đi để chuyển biến số phận của những đứa trẻ khác. Ba-răng-đão đứng đầu cả bọn gào lên, nó bây giờ là chỉ huy mới của chúng