Pê-đrô Ba-la ném một đồng bốn trăm rét đập vào mặt tường nhà thuê quan, đồng tiền bật ra rơi xuống phía trước đồng tiền của Sống-Nhàn. Sống-Nhàn ngồi xổm quan sát. Nó rút điếu thuốc ngậm ở miệng ra:

- Chính như vậy mà tớ lại thích đấy! Thua trước được sau.

Và chúng nó tiếp tục ván đảo đập tường, nhưng Sống-Nhàn và Mạch-Nha cứ mất dần những đồng bốn trăm rét mã Pê-đrô Ba-la bỏ túi và bảo:

- Tớ là một tay sừng sỏ, hiểu chưa?

Trước mặt chúng có những chiếc xà lan buộc neo. Có nhiều đàn bà và đàn ông từ trong chợ đi ra. Chiều hôm nay, chúng đón đợi thuyền Cục-cưng-của-Chúa, người võ sư Ca-pô-ây-ra chuyên nghề đánh cá, làm việc tại một ngư trường. Bọn chúng nó tiếp tục cuộc chơi đập xu cho tới khi Pê-đrô Ba-la vét nhẵn túi hai đứa kia. Cái vết sẹo trên mặt nó bóng lên. Nó thích thắng kiểu như thế trong một cuộc chơi thẳng thắn, nhất là khi các đối thủ đều vào tầm cỡ Mạch-Nha (đã từ lâu, vô địch trong bọn) và Sống-Nhàn. Khi cuộc chơi đã kết thúc, Sống-Nhàn lộn hết các túi của mình:

- Mày cho tớ vay, dù chỉ một đồng. Tớ chẳng còn xu nào...

Sau đó, nó nhìn ra phía biển và những chiếc thuyền đã thả neo.

- Cục-cưng-của-Chúa sẽ về bến vào đầu buổi chiều - Chúng mình có lại chỗ bể bốc dỡ hàng không?

Mạch-Nha trả lời là nó cứ ở lại đây để chờ đón Cục-cưng-của-Chúa, còn Pê-đrô Ba-la đi với Sống-Nhàn đến chỗ những bể bốc dỡ hàng. Chúng nó đi xuyên những đường phố trên bến, sục chân vào trong cát. Một chiếc tàu đi ra biển từ kho số 5, ở đó có một sự chuyển động của đám đông đương đi vào đi ra. Pê-đrô Ba-la hỏi Sống-Nhàn:

- Mày có muốn trở thành thủy thủ không đấy?

- Thì mày thấy đó... Tao thấy ở đây thật thích. Tao cũng không nghĩ tới chuyện ra khơi, không...

- Mà này! Tao ấy à, tao thì lại muốn đi biển. Thật là tuyệt vời được trèo lên cột buồm. Và lại một cơn bão nữa, biết không? Mày có còn nhớ tới câu chuyện Giáo-sư đã đọc cho bọn mình nghe không? Câu chuyện có một trận bão tuyết...

- À, nhớ chứ! Câu chuyện đúng là tuyệt cú mèo!

Pê-đrô Ba-la cố nhớ kỹ lại câu chuyện. Sống-Nhàn cho rằng quả là ngốc mà đi khỏi Ba-hi-a, nơi đây khi nó lớn, nó có thể dễ dàng sống một chặng đáng kể cuộc đời mà Lăng-đrô dao giắt nẹp quần, đàn ghi-ta dưới cánh tay và một cô gái nâu để ngả nghiêng trên cát mịn. Đó là cuộc sống nó hằng thầm mong ước cho mình khi đến tuổi người lớn.

Chúng nó đi đến cổng lớn kho số 7. Giăng A-đam một công nhân bốc vác đen và vạm vỡ, dân đình công kỳ cựu đáng gờm và được tất cả khu bốc xếp thương mến, đương ngồi trên một chiếc thùng. Anh ta hút thuốc píp và những cơ bắp nổi hằn bên dưới áo sơ mi. Thấy hai đứa, anh chào chúng:

- Kìa, anh bạn Sống-Nhàn! Và thủ lĩnh Pê-đrô!

Anh gọi Pê-đrô Ba-la là thủ lĩnh Pê-đrô và anh thích chuyện trò với chúng. Anh né nhường cho Pê-đrô Ba-la một chỗ trên thùng. Sống-Nhàn ngồi xổm trước mặt anh. Ở góc sân, một bà già đen ngồi bán cam và mứt dừa, mặc váy cộc kiểu người da đỏ và một chiếc áo ngắn tay hé cặp vú vẫn còn căng mặc dầu tuổi tác. Sống-Nhàn để ý ngắm nghía bộ ngực bà già đen, trong khi nó bóc một quả cam lấy từ cái khay:

- Bà đương còặt tiền vững vàng quá đấy, đúng không, bà dì?

Bà già đen mỉm cười:

- Cái lũ trẻ con này ngày nay không còn biết kính trọng bậc lão niên, ông bạn già Giăng A-đam ạ! Liệu có nơi nào người ta lại thấy một thằng nhãi con thế này mà đi nói chuyện vú vê với bà già hom hem như tôi!

- Xin đừng có bộ tịch nữa, thưa bà dì.

Bà già đen mỉm cười có vẻ khoái:

- Tao đóng cửa tiệm rồi, Sống-Nhàn ạ. Tao đã qua tuổi! Mày cứ hỏi anh này… - bà ta chỉ Giăng-A-đam. Tao đã thấy anh ta từ khi anh ta mới chỉ là một thằng bé con như mày. Anh ta chỉ huy cuộc đình công đầu tiên, tại đây, trên những bể bốc dỡ. Ngày đó, nào đã ai biết được, gớm, thế nào là đình công. Anh có còn nhớ không, anh bạn già?

Giăng A-đam gật đầu ra hiệu đồng tình, nhắm mắt hồi tưởng lại những ngày xa xưa của cuộc đình công đầu tiên mà anh dẫu đầu trên những bể bốc dỡ. Anh là một trong những công nhân bốc dỡ già đời nhất, mặc dầu chẳng có ai gán tuổi cho anh.

Pê-đrô Ba-la đọc to:

- Người đen, nếu trắng ra, ba lần ba mươi sống.

Bà già đen phô bày bộ tóc xoăn trắng xóa. Bà vừa mới cởi cái khăn quàng quấn trên đầu và Sống-Nhàn lại đùa giỡn:

- À, thế là rõ rồi vì sao bà lại đi quàng chiếc khăn này, ôi bà già đen bao thương mến!

Giăng A-đam hỏi:

- Bà còn nhớ Ray-mông không? Bà bạn Lu-i-dơ!

- “Tóc vàng hoe” đã hy sinh trong vụ đình công. Sao? Tôi mà lại không nhớ anh ta ư? Đó là một trong những tay chiều chiều vần tìm đến chuyện phiếm với tôi. Anh ta thích nói chuyện tếu…

- Chúng nó đã bắn chết anh ta ngay tại chỗ này đây, giữa cái ngày đó khi kỵ binh xông vào đàn áp bà con - Anh công nhân nhìn Pê-đrô Ba-la. Chú mày đã bao giờ được nghe nói đến con người ấy chưa, thủ lĩnh?

- Chưa!

- Hồi đó, chú mày mới độ bốn tuổi. Sau đó, trong vòng độ một năm, chú mày ở với gia đình này rồi lại chuyển qua gia đình khác cho tới ngày chú mày bỏ trốn. Về sau, mọi người chỉ biết được tin tức về chú mày từ sau khi chú mày đã là thủ lĩnh các Hảo hán nơi Trảng cát. Nhưng chúng tớ đều biết rõ là chú mày thế nào cũng tìm được cách xoay xở tự lo liệu. Bây giờ chú mày bao nhiêu tuổi?

Pê-đrô nhẩm tính và chính Giăng A-đam cắt ngang:

- Chú mày năm nay độ mười lăm tuổi, có phải không, bà bạn già?

Bà già đen gật đầu công nhận. Giăng A-đam nói tiếp:

- Ngày nào chú mày muốn, chú mày sẽ có một chỗ làm ở đây, tại những bể bốc dỡ. Ở đây bao giờ cũng dành sẵn một chỗ cho chú mày.

- Tại sao? - Sống Nhàn hỏi. bối rối trước cái nhìn kinh ngạc của Pê-đrô.

- Bởi vì Ray-mông là bố nó và bởi vì chính tại đây anh ấy đã hy sinh trong khi đấu tranh cho quyền lợi của chúng ta. Đó là một con người và còn hơn thế nữa. Anh ta bằng gấp mười những con người thường gặp ở đây.

- Bố tôi? - Pê-đrô hỏi, từ những câu chuyện trao đổi đó, nó chỉ còn nhớ lại được đôi chút vang vọng mơ hồ.

- Bố chú mày, đúng. Chúng tớ, anh em gọi anh ta là “Tóc vàng hoe”. Khi cuộc đình công nổ ra, anh ta đã diễn thuyết cho chúng tớ tới mức không thể nghĩ đó là một công nhân bốc dỡ. Anh đã trúng một phát đạn. Nhưng bao giờ cũng có dành cho chú mày một chỗ làm tại bể bốc dỡ.

Pê-đrô cầm một hòn sỏi rạch lên nhựa rải nền. Nó nhìn Giăng A-đam:

- Vậy thì cớ sao mà chưa bao giờ anh nói với tôi điều ấy?

- Trước đây chú mày còn bé quá chưa hiểu nổi. Bây giờ thì chú mày đã thành

người lớn - Và anh ta cười có vẻ hài lòng.

Pê-đrô Ba-la, nó cũng cười. Nó rất sung sướng được biết chuyện bố nó bởi vì ông ta đã là một con người can đảm. Nhưng nó lại hỏiốn:

- Thế mẹ tôi, anh có biết bà ấy không?

Giăng A-đam trầm ngâm một thoáng:

- Không, anh không biết, khi anh quen “Tóc vàng hoe”, không thấy anh ấy có vợ. Nhưng có chú mày ở với anh ấy.

- Tôi thì tôi có biết chị ấy - bà già đen nói - Quả là một người đàn bà tuyệt vời. Nghe đồn đại rằng bố thằng bé đã cướp được cô ta, rằng cô ta là con một gia đình giàu có ở trên kia - và bà ta chỉ lên phía “Thành phố Cao” - Cô ta chết hồi thằng bé mới được chừng sáu tháng. Lúc đó, Ray-mông làm việc tại xưởng chế biến thuốc lá ở I-ta-pa-gi-pơ. Chỉ sau đó anh ta mới đến làm ở bể bốc dỡ.

Giăng A-đam nhắc lại:

- Khi nào chú mày muốn…

Pê-đrô Ba-la trả lời “vâng” bằng cái gật đầu. Rồi nó lại hỏi:

- Đó hẳn là một trò tuyệt thú, cài chuyện đình công phải không anh?

Và chúng nó chăm chú lắng nghe Giăng A-đam nói chuyện về đình công. Khi anh nói xong, Pê-đrô Ba-la nói:

- Tôi, tôi thật sự thích dự một cuộc đình công. Cái đó hẳn là thú nhất trần đời.

Một chiếc tàu vào cảng, Giăng A-đam đứng dậy:

- Bây giờ phải cho chiếc tàu Hà Lan này ăn hàng.

Chiếc tàu kéo còi trong những chuyển động vận hành cập bến. Từ khắp các nẻo vụt ra những người phu bốc dỡ cùng lần lượt kéo đến cái kho lớn. Pê-đrô Ba-la nhìn họ trìu mến. Bố nó đã là một trong những người như thế, ông đã hy sinh vì công cuộc bảo vệ họ. Nơi kia, qua lại những người trắng, những người lai, những người đen, rất nhiều những người đen. Họ đến xếp cho đầy cái ngăn hầm chứa hàng một chiếc tàu những bao ca-cao, những kiện thuốc lá, đường. Tất cả sản phẩm của bang Ba-hi-a sẽ đi tới những đất nước xa xôi mà nhiều người khác cũng như họ, có thể là to cao và hung hốc dỡ hàng cho chiếc tàu, để lại những ngăn hầm trống rỗng. Bố nó đã là một trong những người như thế. Bây giờ, chỉ mới bây giờ, nó mới biết điều đó. Và, là vì họ, ông đã diễn thuyết, đứng cheo leo trên một cái thùng, ông đã chiến đấu, ông đã trúng một viên đạn đúng vào ngày kỵ binh ào ạt xông vào đàn áp những người biểu tình đình công. Rất chính tại chỗ này, nơi nó đương ngồi, đã chảy loang dòng máu của bố nó. Pê-đrô ngắm nghía mặt đất bây giờ đã tráng xi măng. Bên dưới nền xi măng này hẳn phải có máu từ thân thể bố nó chảy ra. Do chuyện đó, ngày nào mà nó thấy thích, chỗ làm việc của nó đã được dành sẵn trên những bể bốc dỡ, đứng giữa những con người ấy, ở cái vị trí trước kia là vị trí của bố nó. Cuộc sống ấy, một cuộc sống vất vả với những khối nặng sáu chục ki-lô đè lên vai. Nhưng có như thế, nó mới có thể, đến lượt nó, làm một cuộc đình công như là cuộc đình công của bố nó và của Giăng A-đam, xô xát với cảnh sát, chết vì quyền lợi của những người khác. Như vậy, nó sẽ trả thù được cho bố nó, giúp được những con người ấy đấu tranh cho quyền lợi của họ (Pê-đrô Ba-la chỉ có được một khái niệm mơ hồ về ý nghĩa của điều đó). Nó tự thấy chính nó trong một cuộc đình công, chiến đấu. Và đôi mắt nó mỉm cười cũng giống đôi môi nó mỉm cười.

Sống-Nhàn đương mút quả cam thứ ba, cắt ngang giấc mơ của nó:

- Mày nghĩ đến cái chết của cô cừu tơ đã nuôi nấng mày phải không, lão ca.

Bà già đen nhìn Pê-đrô Ba-la trìu mến.

- Đúng là cái đầu của bố nó. Chỉ có khác ở món tóc quăn của mẹ nó. Không có vết sẹo kia trên mặt thì chẳng cần phải có ảnh cũng thấy Ray-mông. Một gã đàn ông ra dáng!

Sống-Nhàn cười rít giữa hai hàm răng. Nó hỏi hết bao nhiêu và trả bà già hai trăm rét. Sau đó, nó nhìn một lần nữa cặp vú của bà già đen và hỏi:

- Bà có một cô con gái chứ, bà dì?

- Mày muốn biết để làm gì, thằng khốn kiếp?

Sống-Nhàn cười:

- Tôi có thể thu xếp với cô nàng…

Bà già đen ném chiếc dép vào nó. Sống-Nhàn tránh được.

- Tao mà có con gái, không bao giờ để cho cái thứ mày! Đồ vô lại.

Rồi bà ta chợt nhớ:

- Hôm nay mày không đến khu Găng-toa ư? Nhất định phải là một trong những buổi tuyệt vời nhất. Một cuộc nhảy făng-đăng gô số một. Đây là ngày lễ của Ô-muy-luy.

- Nhiều thứ đánh chén chà rượu gừng?

- Nhất định là có!

Bà già nhìn ngắm Pê-đrô Ba-la.

- Tại sao mày không đến đó, thằng bé da trắng? Ô-muy-luy không chỉ là vị thánh của người đen. Đó là vị thánh của tất cả những kẻ nghèo khổ.

Sống-Nhàn giơ thẳng bàn tay thành một cử chỉ vái chào khi bà già nói đến Ô-muy-luy, vị nữ thần của bệnh đậu mùa. Chiều xuống. Một người đến mua mứt dừa. Ánh điện vụt sáng, Bà già đen đứng lên. Sống-Nhàn giúp bà đặt khay cam lên đầu. Xa xa, Mạch-Nha xuất hiện cùng với Cục-cưng-của-Chúa. Pê-đrô Ba-la nhìn lại một lần nữa những con người ở bể bốc dỡ đương khuân vác hàng trên chiếc tàu Hà-Lan. Trên những tấm lung rộng đen và nâu, mồ hôi ánh lên từng giọt. Những cái cổ vạm vỡ di chuyển cúi dưới kiện hàng nặng. Và những chiếc ròng rọc quay ầm ầm. Một ngày kia nó sẽ đứng trong một cuộc đình công như bố nó. Đấu tranh cho quyền lợi của mình. Một ngày kia, ở ngay cổng những bể bốc dỡ, một người cũng giống như Giăng A-đam, có thể lại kể câu chuyện của nó cho những đứa trẻ khác, cũng như là người ta đã kể lại câu chuyện của bố nó. Đôi mắt nó ánh lên một tia sáng chói ngời trong đêm tối vừa mới vụt đến.

Chúng nó giúp Cục-cưng-của-Chúa bốc dỡ mẻ cá bội thu. I-ê-măng-gia đã phù hộ anh ta. Một chủ vựa cá trong chợ đã mua tất cả mẻ cá. Sau đó mấy anh em đi ăn tại một quán ăn trong chợ. Mạch-Nha đến chỗ linh mục Giô-dê Pê-đrô, ông này dạy cho nó đọc và viết. Trước tiên, nó ghé qua nhà kho để lấy hộp ngòi bút lúc sáng mới đánh cắp được trong một cửa hàng giấy bút. Pê-đrô Ba-la, Sống-Nhàn và Cục-cưng-của-Chúa thì đi đến ngôi đền thờ thần của người da đen ở khu Găng-toa. Cục-cưng-của-Chúa là một “ Ô-găng”. Ở đó Ô-muy-luy xuất hiện trong bộ quần áo nghi lễ màu đỏ và truyền đạt cho những đứa con nghèo khổ thân thương của mình, trong các bài tụng ca tuyệt nhất trong số những bài tụng ca có trên đời này, rằng nỗi khổ cực sắp sửa chấm dứt, rằng nữ thần sẽ gieo rắc bệnh đậu mùa cho bọn nhà giàu và những người nghèo thì sẽ được nuôi nấng và sống sung sướng. Tiếng nhạc nổi lên rộn ràng trong buổi tối của Ô-muy-luy và vị nữ thần tuyên cáo rằng rồi sẽ đến cái ngày rửa hận của người nghèo khổ. Đàn bà, con gái đen nhảy múa, đàn ông thì tươi vui. Ngày rửa hận cũng gần rồi.

Pê-đrô Ba-la một mình đi qua các đường phố trong thành phố, bởi vì Sống-Nhàn và Cục-cưng-của-Chúa rủ nhau đi nhảy múa trong một cuộc khiêu vũ Blêfo-rê của người đen. Nó xuôi các đường phố mà đi tới khu “Thành phố thấp”. Nó bước đi chậm chạp, như là mang nặng trong mình, nó bước đi như gập người lại. Nó suy nghĩ về câu chuyện với Giăng A-đam lúc chiều, câu chuyện đã làm cho nó hởi dạ bởi vì từ nay nó biết rằng bố nó đã là một trong những con người quả cảm nơi bến cảng, một con người đã để lại câu chuyện của mình. Nhưng Giăng A-đam lại cũng đã có nói đến quyền lợi những người làm nghề bốc dỡ. Trước đây chưa bao giờ Pê-đrô Ba-la được nghe nói đến những cái đó, ấy vậy mà chính lại vì cái quyền lợi ấy mà bố nó đã bỏ mình. Và sau nữa, tại ngôi đền Ma-cum-ba ở Găng-toa, Ô-muy-luy khoác khăn áo đỏ, đã bảo rằng ngày rửa hận của người nghèo khổ cũng gần đến. Và tất cả những điều đó nén xuống tim Pê-đrô Ba-la như thể những kiện hàng nặng sáu chục ki-lô xuống ngực những người khuân vác.

Xuống tới chân dốc, nó hướng tới Trảng cát, muốn về nhà kho và chưa chừng ngủ lại đó cũng nên. Một con chó sủa khi nó đi qua, ngỡ rằng dễ chừng thằng này định giành khúc xương gặm dở của mình.