Bạn trẻ thân mến:

Đây coi như là lần đầu tiên tôi viết thư cho bạn. Viết một bức thư dài hàng ngàn chữ, đối với tôi là trường hợp ngoại lệ của ngoại lệ; tôi chưa từng viết bức thư nào dài quá một ngàn chữ, nhưng ngay lúc cầm bút này, tôi cảm thấy bức thư dưới tay mình có lẽ sẽ rất dài, sẽ phá vỡ kỷ lục từ trước đến nay. Lý do là hôm nay tôi bỗng nhiên có hứng thú và thời gian để viết một bức thư dài.

Bạn! Chắc bạn cũng có thể đoán được bức thư này được viết trong hoàn cảnh nào chứ? Là ở trong ngôi nhà cũ tại quê hương tôi, sau khi đêm đã về khuya người vắng lặng, dưới ánh đèn leo lét như hạt đậu! Quê hương! Đây là một thị trấn năm sáu vạn dân, sự phồn hoa không kém gì một huyện thành trung bình; đây lại còn là một thị trấn "lịch sử", theo "Trấn chí", thì thời Tống, vợ của "Hán gian" Tần Cối là Vương thị chính là người bản địa ở trấn này, trong trấn có một ngôi chùa là nơi Chiêu Minh Thái tử Tiêu Thống nhà Lương từng ở lại đọc sách, phía đông thị trấn có nơi là cố cư của Bào Đình Bác, người thời Thanh từng hiệu đính bộ "Tri Bất Túc Trai Tùng Thư". Hiện nay, thị trấn cổ này đã bắt đầu suy tàn, bóng đen của sự phá sản kinh tế nông thôn đè nặng lên các khu phố buôn bán của thị trấn này.

Nhưng bây giờ tôi không muốn nói với bạn về mọi thứ ở thị trấn cũ, tôi sẽ viết trước về những gì thấy được trong chuyến đi lần này.

Bạn à, tôi khuyên bạn đừng có dán chặt mình vào cái đô thị lớn như Thượng Hải, suốt ngày chỉ xoay vần trong đầu mấy lý thuyết, mấy bảng thống kê hay một bộ "mười tám bài quyết chính trị giang hồ". Hãy đi đây đi đó, nhìn xem cuộc sống ngoài những đô thị lớn vốn là trung tâm kinh tế hay chính trị, cũng khá có ích, và đối với người trẻ tuổi như bạn, có khi lại là cần thiết. Tôi vốn thích đi du lịch, nhưng mấy năm gần đây vì bệnh mắt, bệnh dạ dày thay phiên nhau giở chứng, không thể rời xa vài bác sĩ đã quen mặt, cũng khiến tôi buộc phải dán chặt mình ở Thượng Hải. Cho nên lần này tuy là vì mấy chuyện chẳng liên quan gì, tôi lại rất muốn về quê một chuyến.

Bạn, bạn đoán xem tôi mang theo cuốn sách gì để giải trí trên tàu hỏa? "Kim Thánh Thán thủ phê Trung Quốc dự ngôn thất chủng"! (Bảy loại tiên tri Trung Quốc do Kim Thánh Thán phê bình).

Đây là một trong những món hàng lưu hành mà trong mấy ngày trước sau khi Lộ quân số 19 rút khỏi khu vực Thượng Hải, các quầy báo nhỏ ở góc đường Thượng Hải bày bán, hoặc là bọn tiểu lưu manh dán vào lưng người khác phát cuồng kêu bán! Tôi từng mua vài loại phiên bản của "Thôi Bối Đồ" và "Thiêu Bính Ca" ở các sạp báo nhỏ, nhưng bộ "Trung Quốc dự ngôn thất chủng" này lại là vào đêm trước khi rời Thượng Hải, đến một nhà sách ở phố Kỳ Bàn mua, tốn mất tám hào đại dương. Bạn, có lẽ bạn thấy ngạc nhiên nhỉ? Tôi mang theo cuốn sách duy nhất này làm thú tiêu khiển suốt một ngày dài trên hành trình đi tàu hỏa, rồi chuyển sang tàu hơi nước nhỏ, rồi lại tàu dân sự!

Chúng ta từng thấy dự ngôn của một nhà tiên tri lớn phương Tây về năm 1932. Hãng Reuters từng làm cho dự ngôn này lan truyền khắp thế giới. "Dự ngôn" này tuyên bố năm 1932 sẽ bùng nổ đại chiến, một cường quốc trên trái đất sẽ diệt vong, một loại chế độ (một loại chế độ khiến cả thế giới cảm thấy bất an, như gai đâm sau lưng), sẽ bị quét sạch dưới hỏa lực chiến tranh. Hãng Reuters long trọng tuyên bố vị nhà tiên tri này từng "tiên tri" về Thế chiến năm 1914, cho nên là nhà tiên tri "có thẩm quyền". Không ngại nói rằng đó chính là Lưu Bá Ôn hay Viên Thiên Cang, Lý Thuần Phong của phương Tây nhỉ? Thế nhưng "nhà tiên tri" của các nước tư bản chủ nghĩa rốt cuộc vẫn có chút khác biệt với Lưu Bá Ôn v.v. của Trung Quốc phong kiến. "Sứ mệnh" của nhà tiên tri ở các nước tư bản chủ nghĩa là gợi ý một cách thần bí những hành động mà bọn đế quốc chủ nghĩa sắp thực hiện, và chuẩn bị ý thức trước cho hành động sắp tới này, — nói cách khác, chính là tuyên truyền, chính là cổ động. Vì vậy, tác dụng của nó là tích cực. Còn các nhà tiên tri "truyền thống" của Trung Quốc phong kiến như Lưu Bá Ôn v.v. và các sách "Thiêu Bính Ca", "Thôi Bối Đồ", thì hoàn toàn là tác dụng tiêu cực. Lấy ví dụ không đâu xa, chính là cuộc chiến tại Thượng Hải lần này. Khoảng ngày 20 tháng 2, quân cứu viện Nhật Bản đến nơi, còn Trung Quốc thì "viện trợ không theo kịp", đúng vào lúc "số thắng bại, không cần đợi bói toán", hàng loạt "Thiêu Bính Ca" và "Thôi Bối Đồ" liền xuất hiện trên các con phố ở Thượng Hải. "Thiêu Bính Ca" và "Thôi Bối Đồ" vốn là thứ cũ rích, nhưng lại có những chú giải "mới", để tìm một lối thoát và sự an ủi theo "thuyết định mệnh" cho tâm lý của quần chúng đang bi phẫn. Sự phá hủy Trác Bắc dưới hỏa lực pháo đạn nếu đã là "ý trời", thì chẳng cần oán trách ai, và nếu tất cả đã thuộc về "ý trời", thì càng không cần phải đau xót sâu sắc về thất bại trước mắt, cứ yên tâm mà ngủ, — hoặc là yên tâm chờ chết: Đây là một cách giải trừ tinh thần cách mạng của quần chúng một cách tiêu cực, làm dịu đi cao trào chống đế quốc chủ nghĩa. Đây là một tác phẩm nghệ thuật gây mê, một loại tác phẩm nghệ thuật gây mê kiểu phong kiến đặc biệt!

Bạn! Tôi đã nghị luận quá nhiều, có lẽ bạn thấy không kiên nhẫn nhỉ? Được, tôi trở về văn bản chính của mình: Tôi đang lật xem cuốn "Trung Quốc dự ngôn thất chủng" trong toa tàu hạng ba. Đột nhiên có một giọng nói kêu lên bên tai tôi:

"Này, thấy không? Một ngọn cỏ trên đầu tướng quân! Không sai chút nào!"

Tôi quay đầu lại nhìn một cái, hóa ra là một thương nhân ngồi cạnh tôi; chỉ nhìn cái dáng ngồi hai tay nắm thành quyền đặt ngay ngắn trên đùi, thẳng lưng ngồi nghiêm chỉnh đó thôi, là có thể khẳng định ông ta là người phương Bắc. Bạn à, bạn biết đấy, đối với "quan thoại", tuy trình độ tôi quá kém, nhưng vẫn nghe hiểu được, thế nhưng câu nói của vị người phương Bắc trước mắt này, tôi quả thực không hiểu hết; "Tướng quân — cái gì?" Tôi thầm suy đoán trong lòng, đảo mắt một vòng, rồi khẽ mỉm cười. Bạn, có lúc tôi rất có thể — và rất thích mỉm cười; tôi lại thường tán thưởng nụ cười "đúng lúc đúng chỗ" của người khác. Nhưng lúc đó nụ cười khẽ của tôi chắc chắn là không đúng lúc, bởi vì vị người phương Bắc đó đột nhiên nổi giận; lông mày ông ta dựng ngược lên, lớn tiếng nói:

"Mẹ kiếp! Một ngọn cỏ trên đầu tướng quân! Quái thật!"

Tôi đã hiểu ra. Tôi tuy không phải là Kim Thánh Thán, nhưng cũng lập tức ngộ ra cái gọi là "một ngọn cỏ trên đầu tướng quân" là chỉ cái gì, tôi lại không nhịn được mà mỉm cười. Tôi lập tức khẳng định đây là một câu trong "Thôi Bối Đồ" hoặc "Thiêu Bính Ca". Tôi lại nhìn cuốn "Dự ngôn" trong tay.

"Không sai. Vạn sự khó thoát khỏi một con số. Quân Đông Dương đánh đến Thượng Hải, hỏa thiêu Trác Bắc — Thái Đình Giai, Tưởng Quang Nãi, trong 'Thiêu Bính Ca' đều có cả đấy! — Thiên tai lũ lụt năm ngoái, cũng ứng với một câu trong 'Thiêu Bính Ca'..."

Ở phía bên trái tôi, lại có một người rất nhiệt tình nói. Đây là một người miền Nam, trông có vẻ là người thuộc tầng lớp trung gian giữa sĩ phu và thương nhân; ông ta vừa nói vừa lắc mạnh vai. Mắt tôi lại quay về trang sách trong tay.

Đột nhiên một bàn tay vàng úa và gầy guộc đưa ra trước mặt tôi; móng tay trên năm ngón tay dài đến nửa tấc, đều đầy cặn bẩn, đen xì phát sáng; đồng thời, có một âm thanh khô khốc phát ra từ cổ họng đầy đờm:

"Xin lỗi. Cho mượn xem một chút."

Tôi vừa định ngẩng đầu lên xem là người nào, bất ngờ lại nghe một tiếng ho dài, "phẹt" một bãi đờm vàng rơi xuống sàn, ngay sau đó lại nhìn thấy một bàn chân đi đôi giày cao su "quốc hóa" giẫm lên bãi đờm đó mà quẹt một cái. Không hiểu sao, tôi sợ nhất loại người vừa khạc nhổ bừa bãi lại vừa dùng chân quẹt đi như thế này. Tôi vội ngẩng đầu lên, vừa hay cuốn "Trung Quốc dự ngôn thất chủng" trong tay tôi cũng bị bàn tay vàng úa với móng tay đen xì đó "cướp" — (cho phép tôi nói là cướp đi) — mất, lúc này mới nhìn rõ hóa ra là một ông cụ ngồi đối diện tôi, đeo kính gọng đồi mồi bị vỡ và đội mũ quả dưa. Ông ta vắt chân lên, ê a niệm những câu từ trong sách; một chiếc giày cao su từng quẹt qua bãi đờm vàng kia khẽ đung đưa, bãi đờm vàng dính dưới đế giày kéo dài ra thành vật giống như sợi mì, rất có độ đàn hồi, cứ nảy lên nảy xuống.

Bạn, tôi mô tả những tình tiết lặt vặt này ra, bạn có thấy chán ghét không? Có lẽ là có. Nhưng bạn à, xin bạn hãy thử từ những việc nhỏ này mà hiểu xem "người Hoa cấp cao" đã tiếp nhận "văn hóa" phương Tây bằng cách đặc biệt của riêng họ như thế nào. Họ chỉ cần dùng đế giày quẹt một cái là đã tiếp nhận "văn hóa" phương Tây về việc "vui lòng không khạc nhổ bừa bãi". Cách "Trung Quốc hóa" này, bạn có lẽ thỉnh thoảng thấy trên xe điện ở Thượng Hải, nhưng ở nội địa thì lúc nào và ở đâu cũng có thể thấy. Họ cảm thấy cách "điều hòa" Trung - Tây này rất thỏa đáng. Còn về ý nghĩa bản chất của việc tại sao không được khạc nhổ bừa bãi, họ không có tâm trí để hỏi đến, và cũng vĩnh viễn không định bỏ tâm sức để tìm hiểu.

Nhưng tôi hãy quay lại với ông cụ này. Ông ta lật cuốn "Dự ngôn" xem đi xem lại một lúc, rồi từ dưới gọng kính đồi mồi đảo con ngươi nhìn tôi nói:

"Con người định không thắng nổi trời. Anh xem Lộ quân số 19 cuối cùng vẫn rút lui đấy thôi! Tuy nhiên, đồng nhân trước cười sau khóc, bọn Đông Dương cũng sắp tiêu đời rồi!"

"Ồ —" Tôi lại mỉm cười, chỉ có thể dùng âm thanh này để trả lời.

"Chỉ có điều, người Trung Nguyên đại nạn ập đầu, năm nay có thể qua được là tốt rồi! Năm nay có năm cái mùng một là ngày hỏa! Tháng tám năm nay — hừm, trong 'Thiêu Bính Ca' có một câu, — hừm, không nhớ rõ nữa, anh tự đi mà tra cứu đi. Tóm lại, lòng người đang loạn. Từ khi có Dân quốc, năm nào cũng đánh nhau. Hai năm trước còn có một bài đồng dao: 'Tuyên Thống năm thứ ba, Dân quốc năm hai mươi, Cộng sản năm thứ năm, Hoàng đế vạn vạn tuế! Phải có hoàng đế, mới được thái bình!'"

"Chẳng phải Hoàng đế Tuyên Thống đã ngồi lên ngai rồng rồi sao!"

Vị người phương Bắc ngồi bên phải tôi xen vào nói.

Nhưng ông cụ đó nhìn vị người phương Bắc kia qua gọng kính đồi mồi, hừ một tiếng đầy vẻ không tán đồng. Một lát sau, ông ta mới khẽ nói:

"Tuyên Thống! Khí số Đại Thanh đã tận, Tuyên Thống tương lai sẽ có họa sát thân. Một chân mệnh thiên tử khác, vẫn còn đang tìm cỏ chăn cừu ngoài đồng ruộng!"

Thế là hành khách trước sau trái phải đều nhiệt tình tham gia thảo luận. Họ kể lại rất nhiều truyền thuyết về nơi này nơi nọ có "chân mệnh thiên tử" xuất thế. Những "chân mệnh thiên tử tương lai" mà họ kể có đến cả tá, đều là những đứa trẻ bảy tám tuổi cho đến mười ba mười bốn tuổi, những đứa trẻ rất nghèo khổ.

Bạn, ở đây đã có triết lý chính trị của tiểu thị dân phong kiến Trung Quốc: Một trị một loạn, tuần hoàn lặp lại, loạn cực thì mới có trị; tuy nhiên, dẹp loạn trị quốc lại không phải là đương cục hiện nay, mà là chân mệnh thiên tử khởi lên từ chốn cỏ hoang. "Thôi Bối Đồ" và "Thiêu Bính Ca" chính là dựa vào loại triết lý chính trị tiểu thị dân phong kiến này mà tạo tác ra. Mỗi lần thay triều đổi đại ở Trung Quốc, tiểu thị dân không bao giờ là nhân vật chính, cho nên loại "triết lý chính trị" này mang màu sắc định mệnh luận cực kỳ đậm đặc. Trong thời hiện nay, mặc dù họ đã cảm thấy biến động to lớn đang ở ngay trước mắt, nhưng lại không hiểu nguyên nhân kinh tế của biến động này, họ chỉ biết biến động này là không thể tránh khỏi, họ đang sợ hãi, họ lại đang hy vọng; vì sao hy vọng? Bởi vì loạn đến cực điểm thì mới có thái bình để hưởng!

Mười một giờ ba mươi phút, đến trạm K, tôi liền xuống tàu.

Từ trên tàu hỏa đã nhìn thấy biểu ngữ vải trắng "Hoan nghênh đoàn điều tra Quốc Liên" treo ngang dưới mái hiên sân ga. Đây là biểu ngữ viết bằng cả tiếng Trung và tiếng Anh, sáng sớm nay rời Thượng Hải đã thấy khắp nơi dán những biểu ngữ loại này, không ngờ đi bốn tiếng đồng hồ rồi mà biểu ngữ loại này còn đến sớm hơn cả tôi! Thủ đoạn làm việc của giai cấp thống trị Trung Quốc, đôi khi quả thật cũng rất nhanh nhạy. Theo tin tức của các báo, đoàn điều tra Quốc Liên sáng mai sẽ đến Thượng Hải, hơn nữa tương lai có đi qua đường sắt Hỗ Hàng hay không, vẫn còn chưa biết; thế nhưng ở nhà ga đây lại đã đón chào từ sớm. Ở đây lại thấy thủ đoạn làm việc của giai cấp thống trị Trung Quốc đôi khi cực kỳ tinh vi và chu đáo.

Trên cửa lớn nhà ga lại có một tờ quảng cáo giấy trắng chữ đen: "Trạm tiếp đãi bệnh viện thương binh hậu phương đoàn thuế cảnh".

Thế là tôi bỗng nhiên từ "đoàn thuế cảnh" liên tưởng đến Vương Canh lẫy lừng tên tuổi, lại liên tưởng đến bà Lục Tiểu Mạn và cố thi sĩ Từ Chí Ma. Lại càng nghĩ đến nỗi "thi hứng khô cạn" mà Chí Ma đã nhiều lần tự than vãn trong lời tựa "Mãnh Hổ Tập". Nhớ lại mùa thu năm kia khi gặp ông ở Thượng Hải, ông cũng có nỗi bi cảm tương tự — mặc dù thái độ nói chuyện của ông luôn luôn hăng hái và hài hước. Khi đó tôi từng hỏi thế này: "Anh từng tìm hiểu nguyên nhân thi hứng khô cạn mấy năm nay của anh chưa?" Ông nhún vai mỉm cười. Một lúc sau, ông bộc lộ ý này: Đề tài thi ca thì đầy ra, nhưng không hiểu sao, thi hứng mãnh liệt không thể cháy lên trong lồng ngực ông. Hiện nay, sau cuộc chiến "Nhất Nhị Bát" tại Thượng Hải đầy lửa và máu, giả sử Từ Chí Ma còn sống, không biết ông có còn cảm thấy thi hứng khô cạn nữa không?

Cứ nghĩ vẩn vơ như vậy, nghĩ mãi, tôi đã rời khỏi nhà ga, lẫn vào trong đám hành khách đủ mọi thành phần, xông qua vòng vây của xe kéo và phu khuân vác — còn có cả những cô lái đò liên miệng gọi hỏi "Đi Nam Hồ không?", đi đến bến tàu hơi nước nhỏ nội địa. Đây là một bến tàu hỗn tạp. Tất cả các tàu thủy qua lại các thị trấn "nội địa" vùng Tô Hồ đều tụ tập ở đây, dỡ hành khách xuống, rồi lại đón hành khách lên. Tôi chen lên một chiếc "Vô Tích khoái" (tàu nhanh đi Vô Tích), hỏi cho rõ là có đi qua quê hương tôi, tôi liền chạy từ vòng vây của những người bán rong đang rao bán "đậu phộng giòn", "củ mã thầy" v.v. vào trong khoang tàu.

Khoang tàu đã chật ních người, đều là thổ âm quê hương tôi. Chiếc tàu này tuy phải qua không ít "bến", nhưng thông thường mười phần thì tám chín là hành khách quê tôi; mười năm trước như vậy, bây giờ vẫn như vậy, chỉ không biết mười năm nữa sẽ thế nào.

Tàu thì đã không còn là chiếc tàu của mười năm trước, nhưng cách bài trí trong tàu, hành khách đủ kiểu, những người bán rong chen lấn, đều không có gì khác mười năm trước. Chỉ có thêm một hai cô gái tóc cắt ngắn thời thượng coi như là dấu hiệu của năm 1932.

Trên mũi tàu vẫn treo một tấm "bảng nước", chữ mực nhạt là tên các thị trấn trên đường đi, xếp thành một hàng ngang; dòng khác viết to "Quy định một giờ rưỡi tàu chạy", nhưng thường lệ thì không "quy định", thường lệ là phải trì hoãn.

Tôi nhìn đồng hồ của mình, mới chỉ mười hai giờ; tôi đành kiên nhẫn ngồi đó chờ đợi.

Dần dần từ trong tiếng người ồn ào phân biệt được cuộc đối thoại của hai ba người. Nhìn qua là biết đều là tiểu thương, đang rất nhiệt tình thảo luận về tương lai cuộc chiến Thượng Hải. Họ cho rằng cuộc "không tuyên chiến" giữa Trung và Nhật, còn phải tiếp diễn và mở rộng, mà kết quả chắc chắn là sự thất bại của quân Nhật. Một người trong số họ, tầm bốn mươi tuổi, cạo đầu trọc như nhà sư, rất khẳng định nói:

"Chắc chắn còn đánh! Không đánh, không thể ăn nói được. Quân Đông Dương lùn chỉ giỏi vài chiếc máy bay tàu chiến, quân Đông Dương sợ chết! Quân Đông Dương vụng về, không linh hoạt bằng quân Trung Quốc, dẫn chúng vào trong, tàu chiến của Đông Dương không vào được, máy bay không biết đường, quân Đông Dương chắc chắn phải đại bại!"

"Rất đúng! Phải dẫn chúng vào. Tùng Giang đã xây xong một sân bay rồi. Khi tàu hỏa đến, anh có thấy họ đào chiến hào bên cạnh đường sắt không? Tùng Giang đổ xuống, liên tục có bốn đường chiến hào đã đào xong rồi!"

Một người khác cao gầy tầm ba mươi tuổi tiếp lời; và bất ngờ nhìn tôi một cái, dường như muốn tôi ra làm chứng cho "phát hiện quân sự" của ông ta, tôi lại mỉm cười. Gần Tùng Giang mới xây sân bay, khi tàu đi qua Tùng Giang, đã nghe người ta nói ở đó. Còn về "liên tục bốn đường chiến hào" kia thì tôi là người tận mắt chứng kiến; nhưng tôi lại hơi nghi ngờ liệu những chiến hào ngắn ngủi và sơ sài như vậy có thể có khả năng phòng ngự bao nhiêu. Trước đây tôi từng thấy chiến hào đào khi học viên trường sĩ quan diễn tập, còn dài hơn, còn phức tạp hơn nhiều. Nhưng tôi không hề đưa ra nghi vấn này để làm hai vị tiểu thương "chủ chiến" kia mất hứng, tôi chỉ mỉm cười.

Vị "đồng hương" thứ ba ngồi cạnh tôi, một tiểu thương tầm năm mươi tuổi (sau này tôi biết ông ta là giám đốc một tiệm lụa ở quê nhà), cảm thấy trong nụ cười của tôi có xương, nên nhìn tôi rất chú ý, đồng thời ông ta xoa cằm tự nói với mình đầy đau khổ:

"Chắc chắn là còn phải đánh. Chỉ có điều, đi đường suốt mà chẳng thấy bóng binh lính đâu, lạ thật! —"

Ngay lập tức, vị cao gầy tầm ba mươi tuổi kia nhảy dựng lên sửa lại, suýt chút nữa làm đổ rổ củ mã thầy của đứa trẻ người Giang Bắc đang đứng bên cạnh ngước mặt ngây người nhìn. Anh chàng cao gầy tuy gầy gò, giọng lại rất to:

"A, lão tiên sinh, ông nhầm rồi. Quân Trung Quốc không đóng quân dọc theo đường sắt, đều giấu trong nông thôn cả. — Vì sao? Tránh cặp mắt của đoàn điều tra Quốc Liên đấy! Ông không tin thì đi xem mà xem! Trong thành Gia Hưng cũng không đóng quân. Nhưng, xuống tới Đào Gia Kính, thì đóng quân hơn hai vạn người, toàn bộ đều đóng quân trong xưởng kén —"

Lời nói của anh ta đến đây dừng lại, đưa tay gãi đầu, rồi quay người ghé miệng sát vào tai người bạn đồng hành cạo đầu trọc, lại lấy lòng bàn tay trái che miệng, rõ ràng là sắp nói ra vài lời quan trọng và "cơ mật" hơn; nhưng không ngờ đứa trẻ bán củ mã thầy người Giang Bắc đứng ngây người bên cạnh anh ta như chợt tỉnh ngộ, bản năng kêu bán:

"Củ mã thầy đây! Củ mã thầy trắng đây!"

Tiếng rao này tuy vang dội và chói tai theo nghề nghiệp, nhưng trong chiếc "Vô Tích khoái" ồn ào này cũng không thấy nổi bật đến mức đáng ghét; nhưng vị đồng hương cao gầy tầm ba mươi tuổi của tôi bỗng nhiên nổi giận. Anh ta không nói nữa, quay tay đẩy đứa trẻ bán củ mã thầy người Giang Bắc một cái, rồi hét lên:

"Đáng ghét! Thằng bán củ mã thầy cút ra ngoài! Người Giang Bắc thật đáng ghét! Thượng Hải muốn bắt người Giang Bắc, Hán gian Giang Bắc!"

Người trên tàu đều cười ồ lên, cũng liên hồi hét lên: "Người Giang Bắc cút ra, cút ra!" Khách trong khoang tàu bên kia cũng bị làm phiền. Một cô gái tóc cắt ngắn thò đầu ra nhìn. Cô mặc một chiếc áo khoác mùa xuân bằng vải flannel màu xám, sườn xám dài bằng len, đường xẻ tà của sườn xám cũng xẻ rất cao, để lộ ống quần dài và rộng, nhìn thoáng qua cứ như là một cái váy cứ đung đưa đung đưa. Cậu bé Giang Bắc xách rổ củ mã thầy ngẩn người một lát, rồi hoảng hoảng hốt hốt chạy ra phía sau đuôi tàu. Một người đàn ông mặt vàng khác bán đậu phộng giòn, răng cửa đều rơi ra ngoài môi, lại còn để một chòm râu vàng kỳ quái, liền lấp đầy chỗ trống mà cậu bé Giang Bắc để lại.

Không biết là nhân duyên gì, gã đàn ông mặt vàng bán đậu phộng giòn đó khẳng định tôi là một khách hàng tốt, dùng tinh thần kiên trì như ruồi bu vào máu mà nài nỉ bán hàng cho tôi. Gã nhấc những ngón tay với móng dài đen xì đó lên, lấy một hộp đậu phộng giòn từ khay của gã ra mở ra, nhón một miếng đưa thẳng đến mũi tôi, vừa khen ngợi hàng của gã:

"Ngửi xem, thơm phức, tươi ngọt, hàng mới! Tiên sinh là người ăn quen dùng quen rồi! Lần trước ông đã giao dịch mười hộp, tặng tặng bạn bè, ai nấy đều khen! Lần này vẫn mười hộp nhé? Mua thêm một hộp nữa, trên tàu giải trí giải trí!"

Tôi thật sự hơi lúng túng, gặp phải tên bán rong thông thạo kinh doanh thế này. Gã lại dám cứng nhắc áp đặt tôi là khách quen của gã, và lần trước còn giao dịch mười hộp. Đã mười năm nay, tôi chưa từng đi chiếc tàu này! Lấy đâu ra giao dịch "lần trước" cơ chứ! Nhưng gã đàn ông mặt vàng này, thật sự có chút quen mắt. Ồ, nhớ ra rồi, hai năm trước tháng năm tôi đưa mẹ về quê, từng đến bến tàu này, có lẽ chính là lúc đó từng gặp gã đàn ông mặt vàng bán đậu phộng giòn này. Còn về món đậu phộng giòn hàng mới, tôi ở trước cửa sở phát hành của Thương vụ Ấn thư quán phố Kỳ Bàn ở Thượng Hải, thường xuyên gặp, tôi thật sự rất không thích loại bánh ngọt này. Thế nhưng bị gã quấn lấy như thế này, tôi không thể tiếp tục ngồi nghe các đồng hương nghị luận việc quân quốc đại sự nữa; tôi đành trốn đi, cũng là lách vào phía đuôi tàu.

Khi đi qua khoang tàu đó, tôi thấy bên trong chật ních người, ba nam hai nữ, thêm một đứa trẻ chưa đầy ba tuổi. Cô gái tóc cắt ngắn thời thượng vừa thò đầu ra nhìn đang ngồi đó ăn mía. Một cô gái khác (nhìn bóng lưng cũng rất thời thượng), thì đang mua từ cửa sổ tàu một lượng lớn củ mã thầy đã ngâm nước bóc vỏ. Nước ngâm củ mã thầy đó chính là múc từ dưới sông lên, mặt trời chiếu vào hơi lấp lánh màu xanh vàng; nơi không xa có người đang giặt quần áo, vo gạo, thậm chí là đổ rác dưới bờ sông.

Hệ thống sông ngòi vùng quê tôi, gánh vác nhiệm vụ thật không ít nhỉ! Nó là mạch máu giao thông, nó lại là kho nước uống của nhân dân, nó lại kiêm nhiệm thêm công việc tốt đẹp là thùng rác!

Ngay lúc đó tôi leo lên phía đuôi tàu, lập tức lại bị một đám người bán rong khác bao vây. Tôi không đối phó nổi, liền tỏ thái độ phớt lờ, vừa lấy thuốc lá trong túi ra. Nào ngờ ngay lập tức có người quẹt diêm đưa đến trước mặt tôi. Tôi sững người, liền đứng dậy; còn chưa nhìn rõ là ai đưa lửa đến, đã nghe người đó vừa cười vừa nói:

"Khách, xin cứ ngồi! — Tiện, rất tiện! Giao dịch vài bao 'hạt dưa đại vương' nhé? Trên tàu giải trí giải trí!"

Lúc này tôi mới hiểu ra lại là một người bán rong khác. Tôi không nhịn được mà mỉm cười, nhưng trong lòng lại thấy xót xa. Cuộc sống đấu tranh gian nan đã tôi luyện họ thành thói quen thế này đây! Tuy tôi vốn không thích cắn hạt dưa "giải trí", lúc này lại thấy nếu không giao dịch vài bao thì có lỗi với người ta quá. Tôi liền mua vài bao gọi là "hạt dưa đại vương", nhét vào túi áo, xoay người đi tìm người phục vụ trà trên tàu để bắt chuyện:

"Khách đã chật kín rồi, còn chờ gì nữa?"

"Chờ bao thư bưu điện đấy!"

Đó là câu trả lời cực kỳ không khách khí.

Tôi lại mỉm cười. Tôi cho rằng loại phục vụ trà trên tàu này đại khái không mấy khách khí. Nhưng quyết định này của tôi lập tức bị lật ngược. Lại có một người đàn ông trung niên mặt da xám đến, người phục vụ trà không khách khí kia lập tức biến thành người có "phong thái quân tử" cực kỳ — thậm chí có thể nói là nịnh nọt quá mức. Anh ta nhấc "tạp dề" trên người lên, lau đi lau lại trên một cái ghế, vừa cười làm hòa vừa mời người đàn ông mặt da xám ngồi xuống, lại vội vàng tìm lời để báo cáo:

"Tứ tiên sinh, xem này! Hai chiếc tàu chở gạo của Hàng Châu phía trước bị bên doanh trại giữ lại rồi, đã chất đầy đạn! Tứ tiên sinh, ông xem mạn tàu nặng bao nhiêu!"

Người đàn ông mặt da xám khẽ gật đầu, từ kẽ răng hừ ra mấy chữ: "Còn muốn đánh nữa kìa! Mẹ kiếp lũ rùa Đông Dương!"

Tôi nhìn ra phía sông, quả nhiên có hai chiếc tàu gỗ đỗ song song, trong tàu có mấy cái thùng gỗ, có hai ba gã lính ngồi trên thùng hút thuốc. Tôi nghĩ: Dọc đường sắt có những "chiến hào" gì đó, bên cạnh dọc đường sắt nông thôn có binh lính, mà ở đây lại giữ tàu vận chuyển đạn dược, tất cả những điều này, trong mắt tiểu thương vùng Gia Hồ, tất nhiên là bầu không khí chiến tranh rất đậm đặc. Thế nhưng họ lại có một tư tưởng kỳ quái: Trong một tuần tới chưa đến mức nổ súng, vì đoàn điều tra Quốc Liên đang ở Thượng Hải. Cách hiểu không biết từ đâu ra mà nói như thế này, lập tức lại được bày tỏ bởi người gọi là Tứ tiên sinh kia:

"Này, A Hổ, hôm nay lúc lên đây có thấy quân ở Đấu Môn không? Mẹ kiếp, điều tra viên nước ngoài vừa đi khỏi, là muốn nổ súng ngay đấy! Tàu hỏa không thông, tàu thủy không đi được, mẹ kiếp, bọn rùa Đông Dương không ra gì cả!"

Tôi không nhịn được lại mỉm cười. Họ coi "người Đông Dương" và Trung Hoa Dân Quốc giống như hai con chó đang cắn nhau, khi có cây gậy (đoàn điều tra Quốc Liên) ngăn ở giữa, thì sẽ không đánh nhau, chỉ cần cây gậy rút ra, lập tức sẽ lại đánh tiếp. Và đoàn điều tra Quốc Liên cũng bị họ hiểu theo kiểu phong kiến như vậy là ông già hòa giải của thôn Tam Gia. Kiến giải của họ là thế này: Ông già hòa giải không bao giờ có thể thực sự ngăn chặn được tranh chấp, nhưng luôn luôn phải kẹp ở giữa hai bên làm người hòa giải, để cho hai bên đánh nhau mệt mỏi đều có cơ hội lấy lại hơi sức.

Việc chào hàng của những người bán rong không ngừng tổng tấn công về phía tôi. Hình như họ đã có mật ước từ trước, chuyên tìm mình tôi để "tiêu thụ". Và họ lại đồng loạt gọi tôi là "khách quen". Thế nhưng tôi thật sự không có "tướng lạ" gì có thể thu hút sự chú ý của họ, hơn nữa từ khi lên tàu ngoài việc mua hạt dưa ra, cũng chẳng vung tay tiêu lấy nửa đồng. Mà tại sao tôi lại trở thành người mua hàng "lý tưởng" trong mắt họ chứ? Sau này tôi nghĩ ra một cách giải thích tương đối thỏa đáng: Bởi vì những hành khách còn lại phần lớn đều thường xuyên đi chuyến tàu này, người bán rong đã nhận ra, đã biết rõ họ không muốn mua thì cứng rắn là không mua; còn tôi thì sao, là khách lạ, lại còn trông giống một công tử, — cái gọi là ăn quen dùng quen, cho nên liền cho rằng là quả trứng có khe hở, liều mạng đến vây bán cho tôi. Mà cũng vì là khách lạ, cho nên tuy được sự bao vây nhiệt tình của những người bán rong, lại không nhận được sự tiếp đãi khách khí hơn từ người phục vụ trà trên tàu.

Không cần phải nói, trong một tiếng rưỡi chờ tàu chạy, vị khách lạ là tôi đây đã làm những người bán rong xô lên rồi lại xô xuống đó thất vọng; với người phục vụ trà trên tàu không khách khí lại thành một vụ làm ăn, tôi pha một ấm trà.

Một giờ rưỡi quá hai mươi phút, chiếc tàu chạy bằng động cơ diesel kéo chiếc "Vô Tích khoái" của chúng tôi mới nạp đủ nhiên liệu, phát ra tiếng động cơ lần đầu tiên, và tiếng còi tàu đầu tiên.

Tôi thở phào một cái. Vì cuối cùng cũng sắp chạy tàu, và vì những người bán rong đều lần lượt lên bờ.

Chiếc tàu kéo bằng động cơ diesel kéo chiếc "Vô Tích khoái" của chúng tôi đang thở hổn hển như đang nổi giận rung chuyển toàn thân, từ trong trận hỗn chiến của đủ loại tàu lớn nhỏ chui qua, khoảng nửa tiếng đồng hồ, mới vòng được đến cửa Bắc. Ở đây, lại có sự dừng đỗ "chốc lát", lại tràn đến một đám hành khách cuối cùng. Thật ra chiếc "Vô Tích khoái" của chúng tôi đã sớm "chật kín chỗ", và đã vượt quá số lượng hành khách quy định trên tấm "bằng tàu" huy hoàng treo trong tàu rồi; nhưng hơn mười người cuối cùng xuống đây cũng đường đường chính chính thu nạp vào, dường như diện tích mà con người chiếm giữ là có tính đàn hồi, càng ép chặt càng thu nhỏ lại. Mà số lượng giới hạn ba mươi người quy định trên "bằng tàu" kia chỉ là tiêu chuẩn mức độ đàn hồi tối đa mà thôi. Lý thuyết này của tôi, lập tức lại được chứng thực. Bởi vì một dòng "thu nhập ngoài ý muốn" lại giáng xuống chiếc "Vô Tích khoái" của chúng tôi. Có một chiếc "tàu sai dịch" và hơn mười đồng chí vũ trang yêu cầu kéo theo phía sau chúng tôi. Họ muốn đến Đào Gia Kính, chính là "bến tàu" bắt buộc mà tàu chúng tôi phải đi qua. Chiếc "tàu sai dịch" đó là "tàu trần" mà người nông thôn dùng, cảnh tượng là bị trưng dụng; trong tàu dường như chỉ có hơn mười người lính.

Tôi không thể không nói những đồng chí vũ trang này quả thật cực kỳ khách khí. Bởi vì họ chỉ yêu cầu "kéo theo", mà không áp đặt thủ đoạn áp dụng lên những chiếc tàu trần của nông thôn lên chiếc tàu thủy của chúng tôi. Mặc dù lần kéo theo này, cục tàu thủy sẽ tốn thêm mấy gallon dầu diesel không chút giá trị nào, nhưng ông kế toán đi theo tàu cũng biết "yêu nước", không chút khó chịu liền cho phép. Thật ra cũng không thể không đáp ứng, bởi vì "tàu sai dịch" đã cập sát vào, hơn mười đồng chí vũ trang đã nhảy lên tàu kéo diesel và "Vô Tích khoái", dọc theo mạn tàu, giống như những con kiến đi tìm thức ăn liên tục qua lại.

"Bên kia được! Bên kia được!"

Lúc này, có thêm năm sáu người khác thực hiện chiến lược "bao vây", từ đuôi tàu xâm nhập vào trong khoang. Họ chen lấn qua lại trong cái lối đi hẹp chỉ đủ cho người nghiêng mình bước qua (thật ra chính là khe hở giữa người với người), ồn ào gào thét cái gì đó không biết.

Đột nhiên trên mạn tàu ngoài cửa sổ tàu có một người sốt sắng lớn tiếng quát:

"Ra ngoài! Ra ngoài! Bên trong không được phép vào, không được phép vào!"

Vừa nói như vậy, vừa người này cũng chạy lên mũi tàu. Đây là một vị quan trưởng đeo thắt lưng vũ trang (tôi đoán anh ta là một tiểu đội trưởng), quân phục vải xám và quần cưỡi ngựa, nhưng lại không quấn xà cạp, ngang lưng là một khẩu súng lục hộp, không có cái hộp gỗ đó, rất tùy tiện cắm ngược vào thắt lưng vũ trang, dùng một đầu sợi dây gai nhỏ dùng để buộc hàng hóa của tiệm tạp hóa buộc vào đầu ruồi của khẩu súng lục hộp đó, đầu kia lại treo vào lỗ gần vai trên dây đai chéo. Cho nên tuy là một khẩu súng lục hộp, nhưng không phải lấy kiểu "đeo", mà là "vác" lên như súng dài vậy. Vị quan trưởng này đến mũi tàu, liền dùng một cành trúc nhỏ trong tay gõ vào đôi giày da của mình, với vẻ hơi nói lắp nói với các anh em của mình:

"Bên trong không được, không được vào! Chỗ này, chỗ này, cũng không được ngồi xổm! Người dân thường phải làm ăn!"

Anh ta nói liền mấy lần, các anh em mới lười biếng đứng dậy, chia làm hai tốp, lại dọc theo mạn tàu, lộc cộc chạy về phía đuôi tàu, bởi vì chiếc "tàu sai dịch" của họ đậu ở phía sau "Vô Tích khoái". Vị quan trưởng thò đầu nhìn vào khoang tàu một cái, vừa hay nhìn thấy năm sáu người đã ở trong khoang trước đó giống như kẻ ngốc đang loạn chui loạn húc, thế là anh ta cũng chui vào khoang, phất cành trúc nhỏ trong đám người, đầy miệng gào thét tiếng Hồ Nam, cũng muốn đuổi năm sáu người kia ra ngoài. Mãi mới đuổi được năm sáu người này ra mũi tàu, lại dọc theo mạn tàu, lộc cộc chạy về phía đuôi tàu, vị quan trưởng này đã mệt đến toát mồ hôi đầy mặt. Bản thân anh ta ngược lại không muốn ngồi chiếc "Vô Tích khoái" này, anh ta lặp lại chạy lên mũi tàu, cũng dọc theo mạn tàu đi về phía sau, không ngờ năm sáu người vừa bị anh ta đuổi từ khoang ra đã sớm chiếm cứ đuôi tàu, mà mấy người ngồi xổm trên mũi tàu ban đầu thì đã từ đuôi tàu mà qua khoang giữa, lại ngồi xổm trên mũi tàu rồi.

Trò chơi trốn tìm kiểu mới này, khiến toàn bộ hành khách trên tàu đều cười ồ lên. Vị quan trưởng đứng trên mạn tàu đuôi tàu lại không cười nổi, chỉ làm mặt đỏ gay. Đại khái anh ta cảm thấy việc để lộ sự không uy nghiêm của mình trước mặt nhiều người dân thường là quá mất mặt nhỉ? Anh ta đã hạ quyết tâm. Anh ta sốt sắng dùng cành trúc nhỏ gõ vào sàn tàu, nói với các anh em trên đuôi tàu:

"Nói cho các anh biết, chỗ này không được ngồi xổm, không được ngồi xổm! Cái gì cơ? — Chỗ này là chỗ người dân thường phải làm ăn! Lên tàu sai dịch mà đi! Bên kia là một chiếc tàu trống, không có người, ngồi xổm ở đây không —"

Hơi thở của anh ta dồn dập, mặt càng đỏ gay, cành trúc xanh nhỏ trong tay không ngừng vung vẩy.

Các anh em cúi đầu giả vờ ngủ gật, hoàn toàn không để ý đến mệnh lệnh của vị quan trưởng này.

Mà ông chủ tàu nhỏ lại kéo tiếng vang, là thúc giục những đồng chí vũ trang này nhanh chóng sắp xếp ổn thỏa, tàu không thể trì hoãn thời gian thêm được nữa.

Sau đó may mà người dân thường cũng đến "nói chuyện", lúc này mới tạm ổn đưa năm sáu người trên đuôi tàu lên chiếc "tàu sai dịch" đó, lúc đó mấy người ngồi xổm trên mũi tàu lại đang ở đó ăn đậu phộng, hát khúc cũ "Đả đảo liệt cường". Vị quan trưởng đó cũng "giấu dao tốt", bản thân anh ta cũng chen lên mũi tàu ngồi xổm ở đó.

Đào Gia Kính là bến tàu đầu tiên đi qua trên đường đi. Đây là thị trấn cực nhỏ, tổng cộng chỉ hơn mười tiệm nhỏ, nhưng hiện nay ngay cả hơn mười tiệm nhỏ này cũng đóng cửa, chỉ có binh lính đi lại trên bờ. Chiếc "tàu sai dịch" kéo theo bỏ lại ở đây, binh lính đều lên bờ. Lúc này mới nhìn thấy trong "tàu sai dịch" hóa ra còn có đồ vật, là mấy bó rau xanh và đậu phụ dầu, một người lính xách lấy, cười hớn hở đi về phía sau một ngôi nhà cỏ.

Lúc này đã ba giờ, mà chặng đường nằm ngang trước mặt chúng ta vẫn còn hơn hai phần ba. Gần đây tàu hơi nước nhỏ nội địa thường xuyên bị cướp bóc, đi tàu sau khi trời tối là vô cùng mạo hiểm; vài vị hành khách vì vậy mà tỏ ra rất lo lắng. Hy vọng duy nhất của họ là chuyến đi này không còn sự trì hoãn nào nữa, có thể mở hết tốc lực mà đi. Thế nhưng bất hạnh thay, sau khi từ Đào Gia Kính tàu chạy được chưa đầy hai ba dặm, tàu lại đột nhiên dừng lại. Nhìn lên bờ, là một xưởng kén đang ngừng kinh doanh, hiện nay lại mượn làm doanh trại, những ngôi nhà trệt thấp bé xung quanh xưởng kén cũng đều đóng quân, trong đó có một ngôi nhà trệt cửa đứng có lính gác, dựng một cây cờ dài hình phướn, viết to Lục quân sư đoàn thứ mấy trung đoàn mấy tiểu đoàn doanh bộ. Tiếng chuông điện thoại quân dụng vang lên dồn dập trong ngôi nhà trệt đó.

Hành khách cùng tàu đều bận rộn hẳn lên, ghé tai nhau hỏi han liên hồi: "Tàu lại dừng rồi, tại sao vậy? Chẳng lẽ muốn giữ lại để chở lính sao?"

Không một ai có thể cho câu trả lời chính xác. Nhưng tàu đã dừng lại, chiếc tàu hơi nước nhỏ có động cơ diesel tiếng to nhất lúc này im lặng không phát ra tiếng động, dường như không định chạy tiếp nữa.

"Máy hỏng rồi!"

Có một người phục vụ trà từ mũi tàu chạy đến nói. Hóa ra chỉ là máy hỏng! Thế là mọi người đều thở phào nhẹ nhõm. Nghị luận hỗn loạn bắt đầu nổi lên. Vị đồng hương cao gầy thích bàn luận quân quốc đại sự lúc trước liền đắc ý vỗ vào đùi nói:

"Tôi bảo không phải bắt lính, quả nhiên mà! Họ ban ngày không điều động binh đội. — Vì sao? Sợ bọn Đông Dương nhìn thấy trong máy bay ném bom đấy!"

Thế là anh ta liền đếm trên đầu ngón tay, kể lại ngày nào giờ nào máy bay của bọn Đông Dương từng bay qua Viện, bay qua Đồng Hương, bay qua nơi này nơi nọ. Anh ta đã quên chỉ mới hai tiếng trước anh ta còn đồng ý với quan điểm "máy bay bọn Đông Dương không biết đường" của người bạn đồng hành cạo đầu trọc của mình.

Người đồng hành cạo đầu nỗ lực phụ họa theo. Anh ta lại khen việc điều binh này đến thật nhanh; ba ngày trước khi anh ta "đi lên" qua đây, còn chưa nhìn thấy có binh lính nào. Nhưng vị giám đốc tiệm lụa tầm năm mươi tuổi lại lắc đầu bên cạnh, — không ai có thể đoán được cái lắc đầu này của ông ta có ý gì; sắc mặt ông ta vẫn đau khổ như cũ, ông ta không nói chuyện, chỉ dùng bốn ngón tay với móng rất dài của bàn tay trái gõ nhịp nhàng lên cạnh bàn. Một lúc sau, ông ta quay mặt nói với người đồng hành cao gầy kia:

"Cát huynh, đánh đến bên trong, ngay cả thị diện bên trong cũng sẽ bị hủy sạch thôi. Thượng Hải phía bắc, dù sao thì cũng bị đốt sạch rồi, muốn đánh thì đánh ở phía bắc đi! Binh đội của họ điều động nhanh, tại sao không sớm điều đến Thượng Hải, cùng đánh với Lộ quân số 19? Rốt cuộc là không công tâm, tự mình ở trong nội bộ xâu xé lẫn nhau!"

Người cao gầy được gọi là "Cát huynh" thế là cũng nhíu mày một cái, cảm thấy không có gì để đáp lại, liền vươn vai vội vã chửi rủa con tàu:

"Đồ tàu xui xẻo! Giữa đường cắm nến! Hôm nay đến bến không qua bảy giờ, tính tôi mời khách!"

Nói xong, anh ta liền chen lên mũi tàu xem "nhãn dã" (xem trò hay).

Lúc này tàu đã dừng lại, không còn gió nữa, khoang tàu chật ních hơn bốn mươi người lại càng nóng bức ngột ngạt, không khí cũng rất vẩn đục. Trẻ con khóc lóc, bà già nói chuyện nhà, lại nói đến Bồ Tát trong chùa ở nơi nào đó toàn thân đầy máu, hai mắt chảy lệ, cho nên "thế giới không thái bình" rồi.

Tôi leo lên cửa sổ tàu nhìn binh lính trên bờ. Nghe giọng nói đều là người hai Hồ. Thái độ cực kỳ "viết ý" (thảnh thơi), hoàn toàn không có khí thế mài dao sạt khí chuẩn bị chém giết. Có hơn hai mươi người lính cầm xẻng và sọt đất đang lấp con đường bùn trước cửa "doanh bộ" của họ. Công việc của họ giống như diễn viên hát Côn khúc lắc lư, vô cùng ung dung. Cách "doanh bộ" về bên phải một mũi tên là xưởng kén đang ngừng kinh doanh, tòa nhà cao tầng duy nhất, cũng ở binh lính, thế nhưng không có lính gác, cũng không đặt lính canh, binh lính từng nhóm ba bốn người đùa giỡn trên sân trống trước xưởng kén. Có vài người cởi quần áo, ngồi xổm trên đất bắt chấy. Họ không quấn xà cạp, mặc đôi "giày chạy" đế cao su vải buồm màu xanh. Họ đều tay không, trên sân trống cũng không thấy giá súng họ dựng lên.

Chỉ có bốn người lính vũ trang đầy mình, đi lại trên con đường bùn cách "doanh bộ" tầm năm sáu trượng — đại khái họ chính là lính canh.

Trên bờ sông có rất nhiều binh lính đang giặt quần áo. Họ tận dụng chiếc ghế dài nhà dân, đập bồm bộp những bộ quần áo ướt sũng trên ghế dài. Đập xong liền xách quần áo nhảy lên bờ bùn, rũ ra phơi trên cây dâu nhỏ. Vùng này cây dâu treo đầy quân phục màu xám.

Đột nhiên trong sắc xám xuất hiện một điểm tươi sáng! Đó là ở vách tường phía đông của ngôi nhà trệt làm "doanh bộ". Cũng là ngôi nhà trệt tương tự, trông dáng vẻ vốn là tiệm tạp hóa, nhưng hiện nay tất nhiên chỉ có binh lính. "Điểm tươi sáng" mà tôi nói chính là lóe lên nhanh chóng trong ngôi nhà trệt này. Tôi nhìn rất rõ, là một người phụ nữ cắt tóc ngắn lách ra cửa nhìn tàu chúng tôi một cái. Tuy không phải trang phục của phụ nữ đô thị, nhưng cũng không giống phụ nữ nông thôn, chỉ nhìn mái tóc ngắn của cô cắt "hợp thời" biết bao! Suốt đường đi, thường thấy phần trên cơ thể của những người phụ nữ cắt tóc ngắn ló ra bên cạnh hàng rào trúc nhà tranh, nhưng dù thế nào tôi cũng có thể khẳng định ngay họ là thôn nữ thực sự, rất khác với người vừa lóe lên rồi biến mất trước mắt này. Tôi rất mong cô ấy lại ra lần nữa, nhưng làm tôi thất vọng; trong nửa gian ngoài không có cửa sổ của ngôi nhà trệt đó từ đầu đến cuối chỉ có binh lính đi ra đi vào, bên cạnh một cái bàn nát ngồi vài người đeo dây đai chéo giống như là "trực nhật quan" gì đó, liên tục hút thuốc lá.

Theo quân nhất định có vài "nữ đồng chí", nghĩ lại thì ngày nay chắc đã là lệ thường rồi nhỉ?

Cách ngôi nhà trệt này về phía đông hơn nữa, lại có bảy tám "người nông thôn" ngồi vây quanh một cái bàn gỗ, trên người họ mỗi người có một ký hiệu vải trắng, đáng tiếc cách xa quá, nhìn không rõ trên vải trắng viết chữ gì. Giữa những binh lính, họ tỏ ra vô cùng gò bó, hơn nữa cúi đầu ủ rũ vô cùng phiền muộn. Sau đó nghe người trên tàu nói, bảy tám vị này chính là những người bị bắt lính.

Có một vị quan trưởng đeo dây đai chéo chạy từ ngõ nhỏ bên cầu phía đông đến (phía đó không thấy có binh lính đi lại lảng vảng), đến trước cửa ngôi nhà trệt "doanh bộ", liền hét một tiếng:

"Báo cáo!"

Cửa mở ra, đứng chặn cửa là một người lính canh, trên bức tường bùn bên cửa treo ba bốn chiếc mũ quân đội và một bộ quân phục. Không bao lâu sau, liền nghe thấy tiếng chuông điện thoại vang lên, lại có tiếng nói chuyện cao sảng. Lại một lúc sau, liền nhìn thấy vị quan trưởng vừa vào trước đó chạy ra, tay cầm một công văn, vẫn đi con đường cũ.

Thời gian đã trôi qua hơn một giờ, chiếc tàu hơi nước diesel của chúng tôi vẫn không có dấu hiệu hoạt động; nghe nói bộ phận cơ khí bị hỏng đó đã sửa xong lắp vào, nhưng không linh nghiệm, hiện nay lại tháo ra sửa lại. Hành khách đều chờ đến không kiên nhẫn; vài vị muốn xuống tàu ở trạm thứ hai là Viện, liền nói sớm biết thế này, khi tàu dừng thì lên bờ mà đi, bây giờ đã đến nhà lâu rồi. Vị Tứ tiên sinh mặt da xám được người phục vụ trà chào đón nhất lờ đờ nói với người phục vụ trà:

"Này, A Hổ, xem ra phải ăn cơm tối trên tàu rồi, gạo có đủ không?"

Người phục vụ trà A Hổ ngoác miệng cười, dừng một lúc, mới trả lời:

"Sắp rồi, sắp rồi! Sửa sửa máy móc, rất tiện thôi."

Quả nhiên binh lính trên bờ bưng cơm tối ra. Hai người cũng mặc quân phục vải xám trước tiên khiêng một thùng cơm đặt ở đầu đường, tiếp đó lại khiêng một chiếc nồi đồng lớn, than đen trên nồi dày cộm trông giống như lông nhung. Trong nồi là canh nấu trộn rau xanh và đậu phụ. Người khiêng nồi chia canh rau xanh đậu phụ này vào nhiều hộp tròn bằng sắt tây giống như chậu rửa mặt nhỏ, đều đặt trên mặt đất bùn. Thế là năm sáu người lính một nhóm bê một chậu canh rau xanh đậu phụ, vây tròn quanh, liền ngồi xổm trên đất bùn mà ăn. Cơm là cơm gạo trắng, nhưng cát sỏi trộn lẫn chắc chắn không ít, bởi vì binh lính vừa há miệng lớn đưa cơm vào, vừa thỉnh thoảng nhổ nước bọt xuống đất.

Người trên tàu chúng tôi luôn có một nửa leo lên cửa sổ nhìn binh lính ăn cơm. Đột nhiên vị đồng hương cao gầy tầm ba mươi tuổi kia chui vào khoang, nhìn giám đốc tiệm lụa tầm năm mươi tuổi nói:

"Làm binh thật khổ. Ông xem họ ăn thứ gì kìa! Quân Đông Dương mỗi bữa đều là cá lớn thịt ngon, còn có rượu ngon, được nuông chiều quen rồi, vì thế mà không biết đánh nhau! Còn đánh nữa kìa, quân Đông Dương chắc chắn bại!"

Giám đốc tiệm lụa mặt mày đau khổ, chưa kịp trả lời, đột nhiên từ mũi tàu truyền đến một trận tiếng Bụp bụp bụp, tiếng động cơ tàu thủy diesel cuối cùng cũng sửa xong, tàu lại chạy.

Chặng đường thủy sau đó coi như không có sự cản trở bất ngờ. Tàu hơi nước diesel chạy về phía trước với tốc độ mười tám dặm Hoa mỗi giờ. Cuộc chiến Trung Nhật bí ẩn như một câu đố lại trở thành chủ đề bàn luận của hành khách. Tôi không thể không nói rằng cuộc bàn luận đó vẫn chỉ là tính chất "giải trí", chính là giống hệt việc họ cắn hạt dưa "giải trí"; thế nhưng một sự lo lắng và phẫn nộ, lại thường xuyên bộc lộ ra trong ý tứ lời nói. Tuy cùng là tiểu thương, nhưng ý thức tình cảm của họ lại có chút khác biệt với những tiểu thương tôi tiếp xúc trên tàu Hỗ Hàng. Họ - những tiểu thương ở thị trấn nội địa phong kiến dường như "mù quáng" hơn, "lạc quan" hơn, đồng thời cũng dễ bị "lừa dối" hơn những tiểu thương trong đô thị lớn. Bởi vì "mù quáng" hơn, họ không cảm nhận được biến động kịch liệt như động đất đang ở trong tương lai gần, họ chỉ nhận định sự "không thái bình" trước mắt là ngẫu nhiên; cũng vì sự "mù quáng" này, họ ít không khí suy đồi hơn những tiểu thương ở đô thị lớn, mà trở thành "lạc quan".

Mà sự "lạc quan" này lại là mê tín, là sùng bái vật chất. Tiểu thương tầm ba mươi tuổi gọi là "Cát huynh" kia thường xuyên bộc lộ sự "lạc quan" như thế này. Anh ta an ủi người bạn đồng hành thường xuyên mặt mày đau khổ của mình rằng:

"Xuống tới Đào Gia Kính, đóng quân hơn hai vạn binh lính đấy! Quân Đông Dương đường không quen, bao đảm không xông qua được. Anh xem, khắp nơi lắp xong điện thoại quân dụng, quân Đông Dương có chút động tĩnh gì, khắp nơi đều biết hết, quân Đông Dương muốn tập kích doanh trại cũng không thành công đâu."

Anh ta rất ra vẻ khoe khoang dùng ngón tay chỉ vào vườn dâu bên bờ đang lùi chậm chậm về phía sau. Cây dâu thấp ở đây vẫn chỉ có chồi non cực nhỏ, trên thân cây thấp và thô treo dây điện thoại quân dụng màu xanh đậm. (Sau này tôi mới biết vài dây điện thoại quân dụng không quan trọng ở đây khiến những phú ông ở thị trấn lân cận hoảng sợ, cho rằng đây là vạch thành khu quân sự, họ mang theo rương to lồng nhỏ chạy nạn).

Giám đốc tiệm lụa tầm năm mươi tuổi gật đầu tỏ vẻ đồng ý. Nhưng ông ta lập tức nhìn những người bạn đồng hành của mình đầy không yên tâm mà đưa ra một câu hỏi:

"Điều tra viên nước ngoài nói chuyện có xong không nhỉ? Tốt nhất là nói chuyện cho xong, đừng đánh nữa."

Không có câu trả lời. Dường như quỷ phương Tây rốt cuộc vẫn có chút khác biệt với quỷ lùn phương Đông, mà người đồng hương cao gầy tự tin rằng đối với "tâm tư quỷ" của quỷ lùn phương Đông có thể nhìn thấu mà buông lời bàn luận, khi gặp phải chuyện liên quan đến quỷ phương Tây, cũng mất đi sự nắm chắc, không dám vọng ngôn một lời nào nữa. Anh ta rất chán nản nâng trà lên uống.

Tôi không nhịn được thêm vào một câu hỏi:

"Tiếp tục đánh nữa thì thế nào?"

Mọi người đều ngạc nhiên quay mắt nhìn tôi, dường như đột nhiên nghe thấy một người câm bỗng nhiên lên tiếng. Hơn nữa trong mắt họ lại lóe lên ánh sáng nghi ngờ. Tôi nhận ra những con mắt này dường như đang hỏi nhau: Anh ta không phải là người trong đảng bộ nào đó chứ? Nhưng may mà trong giọng nói của tôi vẫn mang theo ít nhiều thành phần thổ âm, họ lập tức đoán già đoán non tôi đại khái là một trong số đông những người "ăn cơm bên ngoài" của quê hương, cho nên lập tức nới lỏng lòng mình. Sau khi hỏi "quý tính" của tôi, họ lại lập tức biết tôi là người nhà nào, "nhắc tới đều là chỗ quen biết cả".

Họ ngược lại bắt đầu bàn về chuyện trong nhà cũ của tôi, nêu ra rất nhiều người tên mà tôi không mấy nhớ rõ, người thân, cũng như những người "thế giao". Những điều này, tôi cũng vui lòng lắng nghe, nhưng rốt cuộc tôi tìm cơ hội quay lại câu hỏi ban đầu của mình:

"Theo các vị thấy, là đánh tiếp thì tốt, hay là không nên đánh?"

Giám đốc tiệm lụa thở dài một hơi, sợ bị người ta nghe được mà trả lời bằng giọng thấp:

"Về lý mà nói, nhất định phải đánh. Thế nhưng chúng tôi là người làm ăn, cuộc sống khó khăn: Thượng Hải nổ súng rồi, tiền trang không thông, sổ sách lại thu không đủ, đường sống trong kinh doanh bị cắt đứt hoàn toàn; những năm gần đây thuế khóa quá nặng, việc kinh doanh vốn dĩ khó làm, người nông thôn nghèo, công việc kinh doanh ở nông thôn đã sớm mất sạch; bây giờ tỉnh lại muốn thu 'quốc nạn quyên', quyên góp cũ tăng thêm hai phần, nghe nói chính là sung vào quân lương đánh trận, anh nghĩ xem, còn chưa nổ súng, đã đến thu quyên trên đầu người làm ăn rồi!"

"Thu quyên đi thực sự đánh trận với người Đông Dương, thì còn không sao, chỉ sợ quyên là thu rồi, mà trận lại không đánh."

Người đồng hương cạo đầu vội vã tiếp lời, mũi hừ một tiếng.

Anh chàng cao gầy tầm ba mươi tuổi lại có cái nhìn khác. Anh ta rất tự tin nói:

"Nhất định phải đánh! Họ không chống đỡ đánh người Đông Dương, thì điều binh gì cơ chứ!"

Tôi không nhịn được lại mỉm cười. Tôi cảm thấy vị nhiệt huyết chủ chiến "bị che mắt" này không tránh khỏi quá đáng thương. Không hỏi họ là tin hay không tin, tôi không thể không mở cửa sổ nói lời thực lòng:

"Người dân tuy một lòng nhiệt huyết muốn đánh, nhưng kết quả chắc chắn là không đánh nữa. Điều người dân muốn, lại chính là điều chính quyền không muốn. Chuyện bây giờ là vậy đó."

"Thế thì, ở Đào Gia Kính đóng hai vạn quân, bắt lính, bắt thuyền, dân quê trốn sạch, địa phương phải làm sai dịch, một thị trấn nhỏ xíu mà phải gánh đến cả ngàn đồng, đúng là gặp quỷ rồi!"

Gã gầy cao lộ vẻ phấn khích hiếm có, nói một mạch không nghỉ. Tôi đang định trả lời thì bỗng nhiên vị đồng hương đầu trọc hơn bốn mươi tuổi kia lại sinh chuyện chen vào một câu:

"Mẹ kiếp! Từ Gia Hưng đến Tô Châu quân đóng càng nhiều, thì tàu hơi nước nhỏ lại bị cướp ba ngày hai bữa! Mới gần đây có vụ cướp lớn tới ba mươi vạn, cướp thì cướp rồi mà khổ chủ còn chẳng dám báo quan, ông nghĩ xem!"

"Chính là bọn chúng tự làm chứ ai!"

Gã gầy cao làm mặt quỷ, khẽ nói chen vào. Tôi hiểu đây là ám chỉ điều gì, nhớ tục ngữ có câu "sâu ăn sâu", đó chính là chú thích cho vụ cướp lớn kia. Tôi mỉm cười, lại quay về chủ đề cũ:

"Định thu tiền 'quốc nạn quyên' sao? Quân đội điều động chẳng qua là báo cho người dân biết có quốc nạn, để thu 'quốc nạn quyên'!"

"Việc làm ăn ngày càng khó khăn!"

Ba người đồng hương đồng thanh nói, nét mặt ai nấy đều vô cùng thất vọng.

Nhân viên phục vụ trên tàu đến thu ấm trà. Hắn trả lời câu hỏi của một hành khách:

"Tới Trà Đình rồi! Mẹ kiếp, tới Song Lâm phải nửa đêm mới tới nơi."

Trời đã tối, tôi nhìn ra ngoài, thấy phía trước không xa là những ngôi nhà đen sì và vài đốm đèn. Tôi nhận ra ngay quê hương đã tới. Dù xa cách đã mười năm, nhưng quê hương trước mắt vẫn không khác gì quê hương trong trí nhớ mười năm trước của tôi.

"Có lẽ điểm khác biệt duy nhất của quê nhà năm 1932 này, chỉ là nhiều thêm mấy cô nàng cắt tóc mặc sườn xám mà thôi?"

Tôi nhìn những ngôi nhà đang dần tiến lại gần, trong lòng nghĩ vậy. Nhưng sau đó tôi biết lập luận của mình đúng một nửa, nửa kia lại không hẳn vậy. Trung Quốc năm 1932, dù thế nào đi nữa, làng mạc thị trấn cũng không thể đánh đồng với trước đây được. Kinh tế nông thôn sụp đổ với tốc độ chóng mặt, nhất định phải khiến thị trấn này nhuốm thêm những dấu ấn thời đại mới ngoài việc "cô nàng cắt tóc mặc sườn xám".

Mà hiện tượng bề nổi nhất chính là sự "phồn vinh" của thị trấn này lại kém xa trước kia một cách bất ngờ. Khi tàu "Vô Tích Khoái" của chúng tôi cập bến, tôi nhảy lên cái "bờ kè" gỗ đó, hòa vào đám "thị dân" xem náo nhiệt và đón khách, tôi cảm thấy ngay chỉ nhìn vào trang phục của người thường thôi, cũng đã không còn gọn gàng như mười năm trước. Nhớ mười năm trước, ngoài ăn mày ra thì ít thấy người dân nào ăn mặc rách rưới, nhưng bây giờ thì quá nhiều.

Đường phố khác trước, chỉ là mấy rạp chiếu bóng lớn trong ký ức của tôi đều không còn nữa, —— dù còn, cũng là sự tiêu điều nằm ngoài dự liệu. Cách ăn mặc của các cô gái rất mô phỏng "trang phục mới" ở Thượng Hải, nhưng trên người họ, vải dệt tơ nhân tạo đã xua đuổi lụa Tô Hàng. Bóng đen phá sản của kinh tế nông thôn đang đè nặng lên thị trấn từng phồn vinh này!

Thời tiết bỗng dưng rất ấm, đến mức có thể mặc áo "kẹp". Dân quê cảm ơn ý tốt của ông trời, nhìn trong thạp gạo chỉ còn mấy hạt, không đủ một bữa cháo, liền vội vàng cởi áo bông trên người, đem đi cầm cố.

Ở quê tôi, vốn có bốn tiệm cầm đồ; khách hàng của họ phần lớn là dân quê. Nhưng giờ chỉ còn lại một tiệm. Ba tiệm kia, đều do kinh doanh liên năm không "đạt được cả lợi nhuận quan phương", nên nhân cái cớ bị bộ hạ của Thái Bảo A Thư cướp phá hồi năm kia, lần lượt đóng cửa. Tiệm còn lại duy nhất, vốn cũng "không có ý định kinh doanh", nhưng do chủ tiệm xưa nay "thích làm việc thiện", lại thêm vị Dân chính sảnh trưởng trong tỉnh (nghe nói) từng thương lượng với ông ta "duy trì sinh kế nông dân", nên mới sừng sững tồn tại. Tuy nhiên tình hình năm nay cũng chỉ bằng "nửa đóng cửa" mà thôi.

Đây là một bức ký họa: ——

Sáng bảy giờ, khi trên phố vẫn còn vắng lặng, trước tiệm cầm đồ đã chật kín dân quê, chờ đợi mở cửa. Trong đám người này, có nhiều người từ khi trời chưa sáng tỏ đã túc trực ở đó rồi. Họ chẳng có đồ gì giá trị. Áo bông vừa cởi trên người xuống, hoặc mấy trượng vải thô dự định mùa thu gả con gái, nếu không thì —— đó là thứ hiếm có, nửa xe tơ từ năm ngoái đến năm nay bán đi bán lại vẫn lỗ vốn nên giữ lại. Những thứ họ mang theo này, đã là toàn bộ tài sản của họ rồi, nếu không phải vì trong nồi chờ gạo nấu cơm, họ chưa chắc đã chịu mang vào tiệm cầm đồ, để rồi vĩnh viễn không bao giờ gặp lại. (Họ cầm xong rồi vĩnh viễn không thể chuộc lại, có lẽ chính là một nguyên nhân khiến tiệm cầm đồ kinh doanh không có lợi nhuận chăng?) Mãi đến tầm chín giờ, tiệm cầm đồ mở cửa kinh doanh, đội ngũ những người đang vật lộn trên lằn ranh đói kém này liền liều mạng chen lấn. Tiệm cầm đồ đến mười hai giờ là phải "ngừng cầm", và dù chưa đến mười hai giờ, nhưng nếu đã cầm đủ một trăm hai mươi đồng tiền, thì cũng phải "ngừng cầm"; dân quê chờ cầm tiền để mua gạo ăn, vì thế không thể không liều mạng chen lên trước.

Chen được lên, những người run rẩy cầm tiền rồi chen ra ngoài liền ngồi trên bậc đá ven đường thở dốc, mặt mày khổ sở. Là "vận may", cầm được tiền rồi; nhưng nhìn số tiền trong tay, không biết mua gì cho tốt. Gạo là quan trọng nhất, nhưng dầu cũng hết, muối cũng hết; muối thì không thể thiếu, nhưng những loại muối đen sì như cát vàng kia lại phải hơn năm trăm đồng tiền một cân, còn đắt hơn cả Thượng Hải nơi có mức sống cao nhất. Đây là muối "quan"; ở nông thôn đôi khi cũng có thuyền buôn lậu muối đến, thì bán một đồng năm cân, vẫn là cái cân lớn hai mươi bốn lạng. Nhưng đội tuần tra chống buôn lậu rất gắt gao, cái vận may được ăn muối rẻ này của dân quê, một năm không gặp nổi một hai lần.

Nhìn số tiền trong tay một lát, thế là đều thở dài. Tôi nghe được cuộc đối thoại như vậy vãng lai giữa những khuôn mặt vàng vọt đáng thương đó:

"Bốn trượng vải thôi! Mua bông sợi đã mất gần ba đồng; đi cầm vải, chỉ được hai đồng!"

"Có nhiều hơn cũng chỉ cầm được hai đồng. —— Hai đồng là đóng cửa!"

"Nửa xe tơ của bố A Thổ, cũng chỉ cầm được hai đồng; họ còn nói không lấy."

Không lấy tơ ư! Nông dân quê chúng tôi, những người coi tơ tằm như sinh mệnh thứ hai, nằm mơ cũng không ngờ sinh mệnh thứ hai này của họ đã bước vào cửa tử! Họ không biết giới tài chính Thượng Hải đều nhíu mày trước đống tơ tằm kén tằm cũ kỹ bị thế chấp, nói là "không thể chịu nổi gánh nặng"! Họ càng không biết cuộc chiến Thượng Hải lần này lại càng khiến những nhà máy tơ lụa Trung Quốc bị mắc cạn không cách nào xoay xở được vốn để vận hành hoặc thu mua kén mới! Họ lại càng không biết tơ Nhật Bản đang bán tháo ở New York, mỗi kiện cộng lại chưa đến năm trăm lạng quan ngân, trong khi nghe nói giá thành tơ Trung Quốc tính thấp nhất cũng khoảng một nghìn lạng!

Tất cả những điều này, những người dân quê chăm chỉ nuôi tằm, coi tằm còn quý hơn con cái như họ sẽ không biết được, họ chỉ biết từ đời tổ tiên đến nay chi phí sinh hoạt một năm của họ dựa vào tơ kén nửa năm đầu và thu hoạch trên ruộng nửa năm sau; họ chỉ thấy người trong trấn mặc những thứ sáng bóng gì là "Trung Sơn cừ", "Minh Hoa cát", nhưng họ đâu biết đây nào phải là tơ tằm họ chăm chỉ nuôi, trái lại đã dùng tơ nhân tạo của nước ngoài hoặc tơ Nhật Bản rẻ tiền hơn tơ Trung Quốc!

Rải rác xung quanh quê tôi, những nhà máy kén tằm như năm bước một trạm, mười bước một chốt, lúc này tuy vì đóng quân nên không có vẻ gì là sẵn sàng mở cân thu kén, nhưng sẽ vĩnh viễn lạnh lẽo đóng cửa như thế này, bất kể dân quê có mơ về việc bán kén đẹp đẽ đến đâu!

Nhưng tôi thấy những dân quê mặt mày khổ sở ngồi trên bậc đá ven đường này vẫn ôm ấp hy vọng tràn trề vào vụ "tằm đầu" một tháng sau. Trước mắt họ là ăn hết cầm sạch, gần như ăn bữa cháo sáng là không có cơm tối, —— nếu năm trước còn dư lại hai ba quả bí ngô, cũng coi như một bữa, là sự vật lộn như thế, nhưng trong cơn đói hay trong giấc mơ họ tuyệt đối sẽ không quên cách xoay xở, cầu "trung" cầu "bảo", vay lấy một hai chục đồng để làm "vốn nuôi tằm" cho một tháng sau! Họ nhìn đám "giống tằm" đen mốc sắp đến lúc "thu kiến", nhìn những nắm lá non xanh mướt trên "nắm dâu" ở vườn dâu, họ cảm thấy đây chính là tiền đại dương, tiền hào nhỏ, đồng xu; họ sẽ dâng lên một tia cười từ trong lòng.

Nhà chúng tôi có một "Nha Cô Lão Gia" thường hay tới, —— người phụ nữ đó trước đây là nha hoàn bên cạnh bà nội tôi, tôi nghĩ gọi ông ta là "Nha Cô Lão Gia" chắc là hợp lẽ, cũng chính là người mang hy vọng này. Ông ta coi là người có hoàn cảnh khá giả hơn trong đám dân quê, là một nông dân tự canh tiểu khang, có sáu bảy mẫu ruộng lúa và dựa vào hai mươi gánh "lá". Thời ông nội ông ta, nghe nói còn "tốt" hơn; sổ sách có một xấp. Bản thân ông ta lại vô cùng cần kiệm, không uống rượu, không hút thuốc, ngay cả quán trà nhỏ cũng không vào. Ông ta sử dụng ruộng đất của mình không để ruộng đất đó trống không dù chỉ nửa tháng. "Nha tiểu thư" nhà chúng tôi, cũng thực sự tinh anh tháo vát, việc thô việc tinh đều làm được cả. Với một đôi như thế, theo lý phải có thể gây dựng sự nghiệp. Nhưng không phải vậy, mấy năm gần đây cũng mắc nợ rồi. Không nhiều lắm, lớn nhỏ trăm lẻ mấy đồng thôi? Ông ta hy vọng vụ "tằm đầu" năm nay có thể trả dứt điểm trăm lẻ mấy đồng nợ này. Ông ta đến chỗ thím tôi "thâu tóm" hai ba mươi đồng, dự định tranh thủ lúc lá dâu chưa đắt, mua thêm mấy gánh lá. (Chỗ chúng tôi gọi loại "lá thiếu hàng" này là "xa diệp" (lá mua chịu), nhưng tôi không rõ lắm chữ "xa" này có phải nghĩa là thiếu nợ hay không.) Tôi cảm thấy cái "hy vọng" này của ông ta được xây trên bãi cát, tôi khuyên ông ta không bằng đợi giá rồi hãy bán hai mươi gánh lá của mình, đừng tự nuôi tằm. Tôi đã nói hết những lý do nuôi tằm "nguy hiểm" cho ông ta nghe, nhưng ông ta im lặng một hồi lâu, lắc đầu nói:

"Thiếu gia! Không nuôi tằm cũng không có cách nào khác. Bán lá à, hai mươi gánh lá có bốn mươi đồng bán là tốt nhất rồi. Một gánh kén "vốn lá" bao giờ cũng cần hai mươi gánh lá, nhưng năm ngoái giá kén bán được năm mươi đồng một gánh. Chỉ cần tằm tốt! Đến lúc thu gạo mới, còn nửa năm nữa; dân quê chúng tôi gạo năm ngoái có thể ăn đến tận tiết Lập Hạ, coi như là hiếm lắm rồi, không nuôi tằm, nửa năm sau ăn gì?"

"Nhưng giá kén năm nay sẽ không tốt như năm ngoái đâu!"

Tôi dùng giọng điệu chắc chắn nói với ông ta.

Thế là người thật thà này không lên tiếng nữa, dùng đôi mắt nhỏ nhìn mặt tôi, lại nhìn xuống đất.

"Anh tự có ruộng, năm ngoái bốn vùng xung quanh đây thu hoạch cũng tốt, sao anh chỉ đủ ăn đến tiết Lập Hạ? Hơn nữa anh lại gánh thêm mấy chục đồng nợ?"

Tôi chuyển chủ đề câu chuyện. Nhưng lời này vừa ra khỏi miệng, sắc mặt người thật thà này càng khó coi hơn, —— tôi đoán ông ta gần như sắp khóc. Ông ta thở dài nói:

"Có thì đáng lẽ còn mấy gánh, tôi đã cầm cố từ lâu rồi. Đồ đạc trong trấn thứ gì cũng đắt, thứ dân quê trồng ra trên ruộng lại không đắt lên nổi, nộp lương thực, năm ngoái lại đắt hơn năm trước, —— năm này qua năm khác tăng lên. Lắt nhắt lại có nhiều loại quyên, tôi nhớ không nổi nữa. Chúng tôi liều mạng tiết kiệm, năm ngoái con gái nhà A Đại ốm một tháng, cố gắng không mời thầy thuốc uống thuốc, —— như thế, tổng cộng coi như chỉ nợ mấy chục đồng bạc nợ mới. Năm nay tằm lại không tốt, thì ——"

Ông ta ngập ngừng, về khoản nuôi tằm, sự mê tín của dân quê đặc biệt nặng nề, phàm là những chữ không cát tường liên quan đến tằm, thậm chí từ đồng âm, họ đều kiêng không thốt ra.

Cuộc trò chuyện của chúng tôi chấm dứt tại đây. Tôi tính toán cho "Nha Cô Lão Gia" này, cảm thấy địa vị nông dân tự canh của ông ta khó mà giữ được hai ba năm nữa. Nhưng ông ta trong thôn xóm coi là người "vượt qua được" nhất. Mọi người đều dùng ánh mắt ghen tị nhìn ông ta: Thứ nhất, vì ông ta chỉ nợ trăm lẻ mấy đồng; thứ hai, nợ của ông ta đều là "thâu tóm" từ chỗ người quen trong trấn, nên không tốn tiền lãi. Ở điểm này, không thể không nói "Nha Cô Lão Gia" thông minh này hiểu sâu sắc phương pháp "quản lý tài chính", làm một vị tổng trưởng tài chính hình như cũng làm được: ông ta dựa vào mấy người quen trong trấn còn có thể sống được, cứ mười đồng hai mươi đồng "thâu tóm" chỗ này chỗ kia, kỳ hạn của ông ta không dài, nhiều nhất ba tháng, "thâu tóm" tiền của người A để trả người B, lại "thâu tóm" tiền của người C để trả người A, cứ dùng phương pháp "mười cái chum chín cái nắp" như thế, ông ta sẽ không đến kỳ hạn mà khất nợ, ông ta có thể "thâu tóm" mà không đi con đường "vay" phải trả tiền lãi; nhưng chi tiêu của ông ta lại không thể không tăng lên từng ngày, thu nhập lại không cách nào tăng, nên nợ của ông ta rốt cuộc cũng năm sau nhiều hơn năm trước. Ông ta đang chậm chạp bước trên con đường phá sản! Cũng chính là số phận không thể tránh khỏi của người nông dân tự canh tiểu khang thông minh cần kiệm!

Sau này tôi nghe nói tằm của ông ta cũng không tốt, lại thêm giá kén quá rẻ, ông ta đành phải tự kéo tơ, nhưng đem tơ đi bán, thì hầu như không ai cần; ông ta mang vào tiệm cầm đồ, cũng không cần, kết quả ông ta coi như mang tơ vào đổi ra số gạo đã cầm ở đó năm ngoái, ông ta chịu tiền lãi, nhưng tiêu chuẩn trao đổi này là một xe tơ đổi ra sáu đấu gạo, theo giá thị trường còn chưa đến sáu đồng!

Sợi tơ tằm, đường sinh mệnh của dân quê vùng giàu có Đông Nam, giờ đây đã đứt đoạn hoàn toàn!

Tuy nhiên gánh nặng gián tiếp của dân quê lại được thêm vào từng khoản từng khoản mới. Thượng Hải tuy đã "ngừng chiến", nhưng vì muốn "kháng chiến lâu dài", "quốc nạn quyên" thu đối với thương nhân nhỏ thông thường liền tới. Theo thông báo, "quốc nạn quyên" này là các loại thuế quyên tăng thêm hai phần, kỳ hạn sáu tháng. Có một thương nhân nhỏ nhắc đến chuyện này, liền khóc mếu nói:

"Thị trường đã lạnh lẽo lắm rồi. Thị trấn nhỏ xíu, cuối năm ngoái đã đóng cửa hơn hai mươi cửa tiệm. Giờ lại thêm cái quốc nạn quyên này, chúng tôi đành không buôn bán nữa."

"Quốc nạn! Nếu Thượng Hải vẫn còn đang đánh nhau ở đó, thì quyên này còn có danh mục!"

Lại một người nói; tôi quen người này, là ông chủ cửa hàng tạp hóa. Cửa tiệm này của ông ta, theo tôi biết, ít nhất cũng có lịch sử ba mươi năm; nhưng ba mươi năm từ cha ông ta đến tay ông ta, cửa tiệm này vẫn luôn là không chết không sống, có cũng như không. Giờ bản thân ông ta là ông chủ, vợ và mẹ ông ta là nhân viên; —— không, nên nói ông ta sở dĩ được gọi là ông chủ, chẳng qua vì ông ta là người đàn ông duy nhất trong nhà, ông ta không trông coi việc trong tiệm, và thực sự cũng không cần ông ta trông coi; cuộc sống hàng ngày của ông ta là chạy khắp nơi, đem "tin tức" trong trấn hoặc tin tức hành khách mang từ ngoài thương cảng đến, hoặc tin tức ngoại thương có được từ trạm điện thoại đường dài, giống như đài phát thanh nói cho tất cả những người quen biết; —— ông ta là "báo tin tức hai chân" nghĩa vụ trong trấn. Ngoài ra, ông ta còn phải giúp đỡ bạn bè lo liệu việc cưới tang, thậm chí cả việc nhà hàng ngày. Ông ta chính là một thanh niên thân rảnh, lòng nhiệt tình như thế. Mỗi ngày lúc biểu cảm của ông ta nghiêm túc nhất, là lúc dựa vào quầy hàng nhà khác mượn đọc tờ báo Thượng Hải ngày hôm trước.

Lúc đó tôi nghe câu nói kia của ông ta, tôi liền nghĩ đến cuộc sống bận rộn và đặc biệt này của ông ta, tôi không nhịn được trong lòng nghĩ như vậy: Nếu đặt ông ta ở Thượng Hải, lại gặp đúng môi trường thích hợp, thì ông ta sợ không phải là vị giao tế bác sĩ lừng danh Huỳnh Cảnh Ngoan thứ hai!

"Chỉ có thể thu sáu tháng, cũng đành thôi; hung hiểm là sau khi sáu tháng mãn hạn nhất định còn phải gia hạn!"

Thương nhân nhỏ nói câu trước biểu thị sự nhượng bộ nói thêm câu này. Tôi liền hỏi:

"Nhưng trên thông báo rõ ràng ghi chỉ thu sáu tháng?"

"Đúng, sáu tháng! Sau khi kỳ hạn mãn, hội thương nhân chúng tôi có thể nắm lấy câu này mà không trả. Nhưng họ cũng có cách mới; lại đưa ra một danh mục mới, —— ví dụ như nói 'tỉnh nạn quyên' đi, đằng nào chúng ta ngày nào cũng có nạn, lại thu thêm sáu tháng hai phần! Quyên đã tăng lên rồi, thì sẽ không giảm, từ trước đến nay vẫn vậy!"

Thương nhân nhỏ lại phẫn nộ nói. Ông ta là thương nhân đã qua trung niên còn coi là tạm ổn, hai phần phụ quyên sáu tháng, đối với ông ta còn có thể nhịn đau đối phó, sự phẫn nộ và bi thương của ông ta là sự phụ quyên này sẽ vĩnh viễn được thêm vào. "Báo tin tức hai chân" kia của chúng tôi vẫn luôn tranh luận ầm ĩ rằng "quốc nạn quyên" này không có danh mục. Ông ta nói với tôi:

"Ông nói xem có đúng không: đã không đánh người Đông Dương nữa rồi, còn tới thu quyên, chẳng phải quá vô lý sao?"

"Còn phải đánh nữa! Vừa rồi huyện có điện thoại đến, có một sư quân đội muốn kéo tới, bảo hội thương nhân chuẩn bị ba việc: chỗ ở, rơm rạ, đồ ăn!"

Bỗng nhiên có một người chạy tới chen vào nói. Thế là vấn đề "quốc nạn quyên" vô hình trung bị gác lại, mọi người đều bàn tán xôn xao sư quân đội này kéo tới làm gì. Chẳng lẽ muốn trấn giữ thị trấn này? Không giống! Thị trấn tuy là trấn lớn năm sáu vạn dân, nhưng vừa không có công nghiệp, cũng không phải khu thương mại trọng yếu, càng không phải nơi hiểm yếu về quân sự, lính Nhật nếu muốn tới rốt cuộc là vì cái gì? Có người đoán sư quân đội kia từ Giang Tây điều tới, qua Hồ Châu, muốn mở ra "tiền tuyến", mà ở đây chẳng qua là "đi qua" mà thôi. Đây là cách giải thích "hợp lý" nhất, lòng người đang xao động liền bình tĩnh lại vài phần.

Tuy nhiên quân đội một hai ngày là sẽ tới; ba việc —— chỗ ở, rơm rạ, đồ ăn, phải nghĩ cách ngay lập tức. Là một sư quân đội đấy, không phải chuyện chơi. Chỗ ở, còn có cách; nhà máy kén tằm và chùa miếu bốn vùng đều có thể mượn tạm; rơm rạ, hơi miễn cưỡng một chút, chính là "ăn" không có cách. Cung ứng cơm nước cho hơn một vạn người, chỉ cần một ngày thôi, cũng phải mất mấy nghìn đồng! Từ năm Giáp Tý đến nay, hội thương nhân trong trấn làm việc cung ứng cơm rượu cho quân đội "đi qua" này, nói ít cũng có mười lần; không lần nào là không nói "phiền các ông ứng trước", nhưng không lần nào là ăn xong chùi mép là khởi hành, không có cách nào để đòi. Quân đội "đi qua" từ trước đến nay, ít thì một đại đội người, nhiều cũng không quá một trung đoàn, cơm rượu một hai ngày, cửa hàng góp chung, theo lệ bốn tiệm cầm đồ ba tiệm tiền trang mỗi nhà một trăm, còn lại mười đồng hai mươi đồng thậm chí một đồng hai đồng không bằng, như thế là đối phó xong. Nhưng hiện tại tiệm cầm đồ chỉ còn một, tiền trang cũng bớt một tiệm (mới đóng cửa một tiệm), người xuất tiền thì ít, lính lại nhiều, thì biết làm sao đây? Nghe nói hội thương nhân bàn đến nửa đêm, kết quả là nghị định ứng trước sau đó khấu trừ vào khoản "quốc nạn quyên". Lần này họ không chịu báo hiếu ngoài định mức nữa!

Đến trưa ngày hôm sau, "Báo tin tức hai chân" chạy tới nói với tôi:

"Tức chết người! Cứ tưởng là kéo ra ngoài giúp Lộ quân thứ mười chín đánh người Nhật, ai ngờ lại là từ tiền tuyến rút xuống. Tiền tuyến lính nhiều, người Nhật có ý kiến, hội nghị đình chiến sắp bị bế tắc, nên đều rút vào nội địa rồi. Đây chẳng phải trò cười sao?"

Nghe nói không phải kéo ra ngoài đánh người Nhật, tôi không thấy ngạc nhiên; điều khiến tôi vô cùng thán phục là thủ đoạn làm việc của các thương nhân nhỏ trong trấn quả thực rất nhanh nhẹn, ví dụ như số rơm rạ đủ cho vạn người nằm ngủ trong một đêm liền chuẩn bị xong xuôi. Đến khi họ không còn cái khả năng làm được ngay tức khắc như thế này nữa, chắc là dân quê trong trấn cũng đã di cư quá nửa rồi chăng? —— Tôi nghĩ như vậy.

Lại qua một buổi chiều và một đêm nữa, điện thoại từ huyện lại đến: nói là sư quân đội kia tạm thời điều chuyển đến Hải Ninh, không đến trấn chúng ta nữa. Thế là mọi người đều trút được gánh nặng: không đến là tốt nhất!

Nhưng vì có sự việc lần này, trong hội thương nhân đối với "quốc nạn quyên" đã đề xuất một điều kiện trao đổi nhỏ —— không phải đề xuất với huyện hay tỉnh, mà là với khu trưởng và cục trưởng công an của trấn. Điều kiện này là: "Hương thị" vốn có lệ hàng năm nếu cấm, thì giới thương nhân sẽ không đóng "quốc nạn quyên".

"Hương thị" chính là thị trường tạm thời kiểu "miếu hội" của miếu Thổ Địa từ mùng một tháng ba âm lịch đến ngày mười lăm. Dân quê đều đến thắp hương, cầu thần ban phúc, —— tằm tốt, tiện thể đi dạo một chút. Trong hương thị này, có đủ loại sạp bán đồ linh tinh, đủ loại múa quyền biến trò ảo thuật múa rối kịch trẻ em vân vân; dân quê ở đây tiêu sạch tiền trong túi, rồi về quê chuẩn bị cho việc nuôi tằm vất vả đó. Năm nào cũng là nửa tháng "Hương thị" này, việc buôn bán của các cửa tiệm trong trấn cũng nhộn nhịp theo. Năm nay vì địa phương không yên ổn, nên sớm đã có thông báo cấm, giờ hội thương nhân lại mượn đề tài "quốc nạn quyên" yêu cầu hủy bỏ lệnh cấm, ý này chính là: cho chúng tôi kiếm được vài đồng, chúng tôi mới có thể đóng quyên. Nói cách khác là: chúng tôi không làm sao sinh ra tiền, trừ khi nghĩ cách trên người dân quê. Mà dùng "Hương thị" để dụ dỗ dân quê tiêu thêm vài đồng, đương nhiên là cách văn minh hơn cả.

"Hương thị" đã tổ chức, nhưng các thương nhân trong trấn vẫn thất vọng. Dân quê đang vật lộn trên lằn ranh đói kém không còn tiền rảnh để dạo Hương thị, họ đến nhu yếu phẩm hàng ngày cũng đành phải cố gắng không dùng.

Tôi nghĩ: nếu vụ thu hoạch mùa thu năm nay không tốt, thì các thương nhân nhỏ trong trấn này sẽ làm thế nào đây? Họ là những người bất hạnh trong sự chuyển biến của thời đại, nhưng họ lại là những người ủng hộ chế độ phong kiến từ đầu đến cuối; tuy họ chịu sự bóc lột của quân phiệt, sự áp bức của ông chủ tiền trang, nhưng hy vọng duy nhất của họ chính là đem sự bóc lột mà họ gánh chịu chuyển sang người nông dân. Nông dân là cha mẹ nuôi sống của họ. Họ mong nông dân có tiền cũng như họ mong chính mình vậy. Nhưng bánh xe thời đại lăn về phía trước với sức mạnh không thể ngăn cản, sự phá sản của các thương nhân nhỏ ở làng quê không thể tính bằng năm, chỉ có thể tính bằng tháng!

Tôi cảm thấy họ so với nông dân càng tiến gần đến chỗ không có lối thoát hơn.