Một trong những câu hỏi cơ bản mà chúng ta phải đặt ra khi thảo luận về các giáo phái là: Giáo phái và tôn giáo có gì khác nhau? Đối với nhiều người từng trải nghiệm các giáo lý của một tôn giáo có tổ chức thì câu trả lời là không có gì khác biệt. Thế nhưng dẫu cho có một số đặc điểm nhất định hoàn toàn không thể phân biệt được, vẫn có những điểm khác biệt chính.

Nhưng trước hết, khía cạnh giống nhau là gì? Cả giáo phái và tôn giáo đều mong đợi các môn đồ của họ:

* Chấp nhận một số niềm tin siêu nhiên nhất định.

* Tôn kính các biểu tượng và ý thức hệ thiêng liêng.

* Tôn sùng các nhà lãnh đạo tinh thần.

* Tuân thủ một bộ luật và học thuyết đặc biệt.

* Tiến hành các nghi thức, nghi lễ cụ thể.

Với rất nhiều điểm tương đồng như vậy, chúng ta có thể thấy ranh giới chuyển từ tôn giáo sang giáo phái vô cùng mong manh và khó xác định. Nhưng có những điểm khác biệt quan trọng: Giáo phái thường có một lãnh đạo có sức lôi cuốn mạnh mẽ hệt như một vị thánh sống. Tất nhiên, họ cũng được cho là không bao giờ sai lầm, nên việc nghi ngờ người lãnh đạo (hay những lời thuyết giảng của họ) là điều không tưởng. Những người sùng đạo cũng phải hoàn toàn phục tùng nhân vật này, về thể chất, tinh thần, kinh tế, và thậm chí cả tình dục.

Để đạt được sự kiểm soát ở mức độ này đôi với một người, chưa nói đến một nhóm người nào đó, không phải dễ dàng. Cách duy nhất để làm được điều đó là người lãnh đạo giáo phái trước tiên phải phá vỡ hoàn toàn khả năng suy nghĩ chín chắn của các môn đồ. Để làm được điều này, các giáo phái sử dụng một loạt các kỹ thuật kiểm soát tâm trí, bao gồm thôi miên, bỏ đói, thiếu ngủ, cách ly xã hội và các quy tắc hạn chế chặt chẽ. Họ cũng hạn chế tối đa việc các thành viên tiếp cận với các nguồn thông tin phi giáo phái và khiến những môn đồ đắm chìm trong các hình thức tuyên truyền sùng bái. Các giáo phái thậm chí sẽ thay đổi tên và danh tính của môn đồ để tách biệt với bản thân họ trước đây và xóa bỏ mọi kết nối còn lại giữa họ và thế giới bên ngoài.

Trong quá trình liên tục được khuyến khích cắt đứt quan hệ với người ngoài, các thành viên của một giáo phái cũng được thông báo rằng thế giới sắp kết thúc hoặc bị thuyết phục rằng những người bên ngoài giáo phái đều cực kỳ xấu xa, hoặc trong một số trường hợp là cả hai. Điều này tạo ra hố sâu tinh thần phân biệt “chúng ta so với họ” mà người lãnh đạo giáo phái có thể tận dụng để mang lại lợi ích cho họ. Điều này đặc biệt hữu ích khi nhấn mạnh rằng luật pháp và đạo đức của thế giới bên ngoài đều hoàn toàn vô nghĩa.

Hầu hết các bạn đang đọc chương này có lẽ đang nghĩ rằng, “Chà, điều đó sẽ không bao giờ xảy ra với tôi, tôi rất thông minh và sẽ không bao giờ bị thứ vô nghĩa đó kiểm soát tâm trí.” Có thể lắm, nhưng các giáo phái thực sự đẩy những người vô cùng thông minh, và họ luôn bám sát đến cùng những người mà họ cho rằng sẽ trở thành các thành viên có giá trị. Các tôn giáo muốn có những người thông minh và năng động, những người sẽ nỗ lực và chẳng màng đến những điều nhỏ nhặt như ngủ không đủ giấc.

Hãy nghĩ về những công ty công nghệ hiện đang cung cấp cho nhân viên những khoang ngủ “vui vẻ” tại văn phòng. Chắc chắn, đây có thể là một xu hướng mới tại nơi làm việc, nhưng chúng ta không khỏi cảm thấy ý tưởng này có gì đó lạ lùng. Đắy có thực sự là một đặc quyền giúp người lao động thư giãn? Hay những khoang ngủ đó được tạo ra vì họ không bao giờ muốn bạn rời đi? Ý tôi là, tại sao phải về nhà ngủ khi bạn có thể làm việc đó ngay tại văn phòng? Hãy ở đây! Hãy nhìn những chiếc võng đáng yêu của chúng tôi! Vì công việc!

Hẳn bạn đã thấy quan điểm của chúng tôi - các giáo phái muốn có được những người lao động giỏi nhất, những người có động lực và nỗ lực không màng đến sự cân bằng trong cuộc sống. Và việc tuyển dụng thành công những nhân viên hấp dẫn, thông minh, có thành tích cao sẽ giúp bạn dễ dàng thu hút được thêm nhiều thành viên hơn nữa. Thông thường, hoạt động tuyển dụng nhắm mục tiêu như thế này của các giáo phái mang lại hiệu quả rất lớn do những người thông minh, có tư duy sâu sắc, những người cũng mong muốn đóng góp tích cực cho thế giới, có thể cảm thấy như thể họ không thể làm thế một mình. Điều này khiến họ dễ dàng bị ai đó “dắt mũi”. Vì vây, chúng ta cần hiểu rằng việc tham gia và gắn bó với một giáo phái không hề liên quan đến trí thông minh. Đây là hành vi lạm dụng và bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân của nó.

Giờ thì sau khi đã hiểu rõ hơn một chút về chiến thuật của các giáo phái, chúng ta hãy cùng quay trở lại với Peoples Temple và các hành vi lạm dụng của chúng. Dẫu một số môn đồ đã giao nộp 20% thu nhập của họ cho Jim Jones, nhưng hắn đã sớm bắt đầu nói với họ rằng nếu họ thực sự muốn được ưu ái, họ nên nghỉ việc và đến phục vụ hắn, Chúa và chủ nghĩa xã hội toàn thời gian.

Nhưng ngay cả sau khi nghỉ việc, một số môn đồ của Jones vẫn cảm thấy họ cống hiến chưa đủ, vì vậy họ rất mừng khi Peoples Temple đề nghị họ giao tất cả tiền bạc và nhà cửa của mình để đổi lấy một phần trợ cấp, thức ăn, quần áo, và một chốn ngủ. Và họ sẽ có tất cả với một mức giá cực kỳ thấp - từ bỏ tất cả vật chất của mình, làm việc 20 giờ mỗi ngày và chỉ ngủ 2 giờ mỗi đêm. Hời quả.

Thiếu ăn và thiếu ngủ - cùng sự lợi dụng về kinh tế - là chìa khóa quản lý giáo phái. Đó là lý do tại sao một người nghèo, mệt mỏi, chết đói có nhiều khả năng đồng thuận với bất cứ điều gì điên rồ mà bạn nói với họ hơn một người được ăn uống no nê, ngủ tám giờ mỗi ngày và vẫn còn nhà để về.

Quyền kiểm soát ngày càng tăng của Jones đối với các môn đồ tỷ lệ thuận với thói tự mãn của hắn.

Trong một bài giảng nổi tiếng nhất của mình, hắn đã ném cuốn Kinh thánh xuống khán giả bên dưới, và khi làm vậy mà không bị Chúa toàn năng trừng phạt, Jones đã nói với những môn đồ rằng, “Làm gì có thiên đường ở trên kia; chúng ta phải tự tạo cho mình thiên đường ở đây.”

Đây là một khoảnh khắc thú vị trên hành trình đến Jonestown, bởi Jim Jones ban đầu lôi kéo mọi người bằng Cơ đốc giáo và Chúa - hắn nói với họ rằng hắn có liên hệ trực tiếp với Giê-su và Chúa - vì vậy họ nên tôn trọng và tôn kính hắn. Nhưng rồi hắn không muốn mình chỉ dừng ở đó, hắn cần phải trở thành người toàn năng và chiếm vị trí của Chúa, vì vậy, phiên bản Giê-su cộng sản đã bị loại bỏ. Và điều này đã mang lại hiệu quả. Đến thời điểm này, hội thánh ngày càng phát triển và Jim Jones trở nên quyền lực và nổi tiếng; hắn quyết định đã đến lúc phải vươn tầm ra khỏi khu vực Indiana.

Năm 1965, Jim Jones quyết định bắt đầu xúc tiến ý định của mình và chuyển địa điểm nhà thờ đến Ukiah, California. Hắn chọn Ukiah vì tin rằng đây là một trong số ít các địa điểm có thể chống chịu được một cuộc tấn công hạt nhân. Lý do tại sao hắn lại khẳng định như thế vẫn còn là một bí ẩn, nhưng điều đó không quan trọng. Jones đang gieo rắc nỗi sợ hãi của xã hội đương thời về chiến tranh hạt nhân, tự cho mình là người nắm bắt những sự thật tuyệt mật về nguyên tử và cũng bắt đầu đưa ra những ám chỉ về thời điểm tân thế. Nhiều loài chim, một viên đá hình Ukiah.

Một năm sau khi chuyển đến Ukiah, Peoples Temple có khoảng 80 tín đồ; đến năm 1971 con số đó đã lên tới hàng nghìn. Trong một thời gian dài trước khi TikTok, Facebook, Instagram ra đời với những quảng cáo rầm rộ và lan truyền chóng mặt, Jim Jones đã là ông hoàng tiếp thị. Tại sao hắn có thể làm được điều đó? Hắn đã lập một đội xe buýt Greyhound, với một loạt những người trẻ tuổi, hấp dẫn và để đoàn xe đi khắp cả nước, tuyển mộ những thành viên mới dưới ngọn cờ chủ nghĩa xã hội.

Giờ đây, niềm vui về một cuộc sống tập thể đã thực sự bắt đầu. Các thành viên đã sống, ăn uống, sinh hoạt và gây dựng nhiều thứ cùng nhau, và mọi người từ mọi tầng lớp, giai cấp, tuổi tác, giới tính và cả chủng tộc đều được chào đón với vòng tay rộng mở. Phong cách sống khép kín, ở bên nhau mọi lúc mọi nơi như vậy là yếu tố quan trọng đối với các giáo phái. Jim Jones không thể để mọi người tự do ra bên ngoài, suy nghĩ và hòa mình vào các cộng đồng khác, những người có thể nhận ra sự lập dị ở họ. Ngoài ra, nếu tất cả đều bị nhốt ở một nơi thì việc theo dõi bất kỳ tiếng nói bất đồng nào sẽ trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.

Thông qua Peoples Temple, Jim Jones tuyên bố bản thân đang làm điều mà theo hắn thì Đức Chúa Trời chưa bao giờ làm trước đó: xây dựng một địa đàng trần gian, ở giai đoạn này, Jones đoạn tuyệt hoàn toàn với Cơ đốc giáo truyền thống, tuyên bố chủ nghĩa cộng sản là mục tiêu tối thượng của hắn từ trước đến nay. Các nhà lãnh đạo giáo phái sử dụng một khuôn khổ tôn giáo hiện hữu như vậy chỉ nhằm mục đích khiến giai đoạn chuyển tiếp trở nên dễ chịu hơn đối với các tín đồ. Sau khi giai đoạn phát triển ban đầu của giáo phái qua đi, người lãnh đạo thường sẽ kết thúc bằng việc phá vỡ hệ thống tín ngưỡng để phục vụ nhu cầu của chính họ.

Nhưng dù niềm tin của Jim Jones có là gì đi chăng nữa, thì chuyên môn PR bản thân, nghệ thuật trình diễn độc đáo và lối tiếp thị bóng bẩy cũng khiến ngay cả các chính trị gia thời bấy giờ cũng yêu quý hắn. Tất cả họ đều cho rằng chỉ cần họ viết cho Đức cha đáng kính này một email nào đó, thì Jones sẽ đảm bảo một đám đông khổng lồ các tín đồ của hắn sẽ xuất hiện trong đợt gây quỹ/bỏ phiếu/cuộc đua tiếp theo của họ. Toàn bộ hệ thống “đám đông đi-thuê từ Peoples Temple” này là công cụ trong các cuộc bầu cử chính quyền địa phương ở San Francisco vào những năm 1970 và cũng là nền tảng quan trọng cho việc nắm lấy ảnh hưởng chính trị của giáo phái này. Bạn không tin chúng tôi ư? Angela Davis và Harvey Milk đều từng phát biểu rằng Jim Jones và Peoples Temple đều đáng được tôn sùng.

Đến giai đoạn này, Jones đã có nhiều ảnh hưởng đến mức những việc hắn và người của hắn làm trong cộng đồng của họ không phải chịu sự giám sát từ bên ngoài; thêm nữa các nhà cầm quyền - kể cả các chính trị gia mà hắn quen biết - không nhận thấy bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào về những gì thực sự đang diễn ra. Khi danh tiếng và tầm ảnh hưởng của Jim Jones tiếp tục lan rộng, cái tôi của hắn cũng được củng cố thêm, và điều đó xảy ra không lâu trước khi mọi thứ ở Peoples Temple bắt đầu trở nên điên rồ hơn – không dừng lại ở việc ngủ trên nệm trên sàn hay làm việc nhiều giờ trên nông trại.

Đầu tiên, Jones nói với các tín đồ rằng hắn là người đàn ông thực sự duy nhất trên hành tinh, trong khi tất cả những người khác đều đồng tính luyến ái một cách bí mật. Trong cuốn sách The Road to Jonestown, Jeff Guinn đặt câu hỏi về tuyên bố của Jones khi nói rằng hầu hết những người sống sót của giáo phái này đều biết “Jones thỉnh thoảng có quan hệ đồng tính nam với các tín đồ, nhưng không bao giờ thường làm vậy với phụ nữ.” Vì vậy, dù cấm các tín đồ quan hệ tình dục ngoài hôn nhân, nhưng hắn vẫn vui vẻ tiếp tục thỏa mãn mọi ham muốn tình dục của bản thân với bất kỳ ai hắn muốn.

Nhưng tất nhiên, như những gì bạn có thể dự đoán về Jim Jones, hắn không bỏ lỡ cơ hội tuyên bố rằng dự đoán tham lam vô độ của hắn về quan hệ tình dục đồng thuận và không đồng thuần với các tín đồ chỉ là vì lợi ích cao cả hơn. Dù rõ ràng là một người song tính, song hắn tuyên bố mình ghê tởm quan hệ đồng giới nam và rằng hắn chỉ làm thế để giúp họ cảm thấy thực sự kết nối với hắn – một người đàn ông vĩ đại toàn năng.

Sự kiểm soát của Jones đối với tình dục của các tín đồ còn lan rộng đến mức hắn thậm chí không chấp nhận quan hệ tình dục trong hôn nhân vì mục đích sinh sản. Thay vào đó, hắn thuyết giảng rằng nhận con nuôi là con đường duy nhất để phát triển. Những người đã có con trước hoàn toàn được hoan nghênh mang con đến với cộng đồng. Khi họ làm vậy, các cảnh báo nguy hiểm bắt đầu xuất hiện nhanh chóng, như việc cha mẹ buộc phải ký vào những tuyên bố khẳng định họ đã lạm dụng tình dục con cái của mình. Sau đó, Peoples Temple sẽ giữ những “lời thú tội” này như một tài sản thế chấp, bạn biết đấy, để phòng bất cứ ai nghĩ đến việc rời đi.

Cùng sự cô lập, nỗi sợ hãi và sự đe dọa – những chiến thuật thông thường của giáo phái - Jim Jones còn sử dụng một phương pháp thao túng đặc biệt điên rồ để kiểm soát các môn đồ. Hắn chia sẻ công khai về nỗi ám ảnh của mình liên quan đến ý tưởng mọi người sẽ tự sát, cũng như mối quan tâm sâu sắc rằng hắn sẽ bị ám sát. Trên tinh thần thúc đẩy triệt để các lý tưởng xã hội chủ nghĩa, Jones có vẻ nghĩ hắn sở hữu địa vị quan trọng về mặt chính trị như Malcolm X hay Martin Luther King Jr. Hắn chỉ cần những người khác cũng tin vào điều này là đủ. Bởi trong tâm trí phức tạp của Jim Jones, để củng cố được vị thế của mình với tư cách là một nhà lãnh đạo cấp tiến - người đứng lên nói ra sự thật và bị hệ thống tư bản tấn công – hắn cần người nhắm vào mình.

Năm 1972, trong một buổi dã ngoại ở nhà thờ, điều đó đã xảy ra - Jim Jones bị bắn vào ngực. Vụ ám sát này đã gây ra những làn sóng chấn động khắp Peoples Temple. Các tín đồ đã quây xếp thành một hàng khép kín – họ bảo vệ chặt chẽ người thủ lĩnh bị khủng bố của mình, và quan trọng là, họ trở nên khiếp sợ thế giới bên ngoài. Nếu bạn chưa đoán ra, thì vụ ám sát xảy ra đúng thời điểm này thực ra là một sự sắp đặt, cho phép Jim Jones củng cố thêm sức mạnh. Jones biết mọi người sẽ phản ứng như thế nào, và hắn đã đúng. Nhưng ngay cả khi kiểm soát tất cả những môn đồ mỗi ngày, Jones vẫn không thỏa mãn. Hắn không hề có ý định thả lỏng, mà tiếp tục siết chặt mọi thứ.

Ở Peoples Temple, cũng như tất cả các giáo phái khác, lòng trung thành là yếu tố quan trọng hàng đầu. Để kiểm soát mọi người luôn tuân theo các chuẩn mực phù hợp và loại bỏ mọi nguy cơ nổi dậy, Jones đã thành lập ủy ban Kế hoạch trong nội bộ giáo phái. Nếu những điệp viên này phát hiện ra ai đó manh nha có ý tưởng rời Temple, họ sẽ tới gặp thẳng Jones. Những người bị nghi ngờ phản bội hội giáo sẽ bị bêu dương trước toàn thể hội chúng, và nhanh chóng, những màn sỉ nhục công khai này trở thành các vụ đánh đập được ghi băng lại. Trong một vụ việc hết sức tàn khốc, đôi tai mới được xỏ khuyên của một thành viên hội thánh bị xé toạc, trước những tiếng cười man dại của những thành viên còn lại.

Mức độ trung thành của các môn đồ cũng được kiểm tra liên tục theo nhiều cách khác nhau. Có lần, Jones đã tập hợp những người bạn tầm giao nhất của mình và tổ chức một bữa tiệc rượu với họ. Sau khi tiệc tùng xong xuôi, hắn nói với họ rằng tất cả vừa được uống thuốc độc; hắn muốn xem họ sẽ phản ứng như thế nào khi được “tử vì đạo”. Jones bị ám ảnh về tinh thần “tự sát vì nghĩa cử cao đẹp” và muốn triệt tận gốc bất cứ ai không có quyết tâm thực hiện điều đó. Lần đó hắn đã nói dối, nhưng tất cả chúng ta đều biết điều này sẽ dẫn đến đâu...