Trước khi đến với phiên tòa xét xử Andrea Yates và Susan Smith, chúng ta hãy nói qua về chứng mất trí. Như chúng tôi đã chia sẻ ở đầu chương này, mất trí hay rối loạn tâm thần là một thuật ngữ pháp lý, không phải là một thuật ngữ lâm sàng. Vô tội vì lý do rối loạn tâm thần (NGRI) là lời bào chữa được sử dụng bởi một kẻ đang tuyên bố rằng họ không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội ác của mình. Để hiểu rõ ý nghĩa của điều đó từ góc độ luật pháp, chúng tôi sẽ ném vài quả lựu đạn dưới dạng định nghĩa nào đó vào bạn, vì vậy hãy tập trung chú ý nhé.

Luật pháp sử dụng thuật ngữ rối loạn tâm thần để chỉ một tập hợp các điều kiện rất cụ thể, theo đó một số người bị bệnh tâm thần nặng được coi là không phải chịu trách nhiệm về hành vi phạm tội. Chúng tôi phải nói lại một lần nữa, những điều kiện này chỉ áp dụng cho một số người bị bệnh tâm thần. Bệnh tâm thần và rối loạn tâm thần không đồng nghĩa với nhau. Để được công nhận là NGRI, bạn phải mắc bệnh tâm thần, nhưng chỉ điều đó thôi là chưa đủ. Do đó, không phải tất cả những người bị bệnh tâm thần nặng phạm tội đều rối loạn tâm thần về mặt pháp lý vào thời điểm họ làm bất cứ điều gì.

Tại sao? Trọng điểm nằm ở mục đích. Tại tòa án, bạn phải chứng minh bị cáo có ý định hoặc khả năng hình thành ý định thực hiện hành vi phạm tội. Nếu không có bằng chứng cho thấy ý định, ngay cả khi kết quả giống nhau (ví dụ như ai đó phải bỏ mạng), vụ án sẽ không thể được xét xử theo cách giống như khi có yếu tố có ý định.

Về cơ bản NGRI có nghĩa là người đó, hoặc không biết họ đang làm gì, hoặc không biết việc họ đang làm là sai trái. Vấn đề là, như chúng ta sẽ thấy khi phân tích các vụ án trong chương này, sai trái là một từ rất chủ quan. Sai trái theo tiêu chuẩn của ai? Sai trái là một ý tưởng rất triết học; điều gì sẽ xảy ra nếu bệnh tâm thần của ai đó làm lệch lạc nhận thức của họ về thực tế đến mức họ có định nghĩa về đúng sai không theo tiêu chí của xã hội? Đau đầu, phải không? Đừng lo, chuyện còn đau đầu hơn thế.

Nói chung, nếu các luật sư bào chữa muốn đưa ra cái cớ NGRI tại tòa, thì cần tuân thủ các yêu cầu như sau:

1. Họ cần chứng thực từ chuyên gia để chứng minh bị cáo bị bệnh tâm thần.

2. Họ cần chứng minh được căn bệnh tâm thần này đã loại bỏ khả năng suy luận, khả năng thấu hiểu về những việc bị cáo đang làm hoặc khả nấng cố ý phạm tội.

Đối với một bị cáo được tuyên bố là mất trí, bệnh tâm thần của họ cần phải làm lệch lạc nhận thức của họ về thực tế đến mức (1) họ không biết việc mình làm là vi phạm pháp luật; (2) họ hoàn toàn không biết họ đang làm gì; hoặc (3) họ bị ép buộc khó cưỡng (như ảo giác giọng nói hoặc thị giác). Bằng chứng về một trong những yếu tố này sẽ giúp lời bào chữa này có cơ sở hơn.

Nếu một người nào đó bị bệnh tâm thần nhưng căn bệnh tâm thần đó không khiến họ mất khả năng hiểu những gì họ đang làm, và nếu họ vẫn có ý định phạm tội, thì họ không thể được coi là vô tội vì lý do rối loạn tâm thần. Bởi vậy có thể nói: chỉ riêng bệnh tâm thần thôi không đủ để bào chữa dựa trên cớ NGRI. Vì vậy, rối loạn tâm thần không khiến bạn trở thành kẻ giết người hay bạo lực và rối loạn tâm thần cũng không tự động khiến bạn “mất trí”, nhờ thế không phải chịu trách nhiệm về hành động của mình.

Bây giờ, hãy bàn về các quy tắc và điều kiện cụ thể mà một người phải thỏa mãn để được coi là rối loạn tâm thần trước tòa. Những điều kiện này không đồng nhất; mỗi quốc gia mỗi khác và ở Mỹ thì mỗi bang mỗi khác. Chúng ta cần nhớ kỹ điều này bởi điều đó có nghĩa là nếu ai đó được xác định là “mất trí” ở bang này chưa chắc đã được tuyên bố là NGRI nếu vụ của họ được xét xử ở nơi khác.

Khoảng một nửa số tiểu bang ở Mỹ, Vương quốc Anh và Canada, sử dụng cái được gọi là Quy tắc M’Naghten. Một nửa các bang còn lại của Mỹ sử dụng Bộ luật Hình sự Mẫu. (Ngoại trừ New Hampshire, nơi quyết định đưa ra luật riêng dựa theo Quy tắc Durham. Sống tự do hoặc chết thực sự.)

BỔ SUNG THÔNG TIN LỊCH SỬ NGẮN GỌN!

Quy tắc M'Naghten là điều kiện lâu đời nhất trong số các điều kiện về NGRL Nó bắt nguồn từ năm 1843 ở nước Anh cổ kính, khi một thợ làm gỗ người Scotland tên là Daniel M'Naghten cố ám sát thủ tướng Anh lúc bấy giờ là Robert Peel. Nhưng thay vào đó, cuối cùng hắn lại bắn chết thư ký của Peel, Edward Drummond. Tại phiên tòa xét xử, M'Naghten được cho là hoàn toàn bị ảo tưởng vì hắn nghĩ mình đang bị theo dõi và chính phủ đang âm mưu chống lại hắn. Đó là một thời điểm quan trọng trong lịch sử luật pháp của Anh khi hắn không bị kết tội với lý do mất trí.

Daniel M'Naghten đã bị đưa vào trại tâm thần trong suốt quãng đời còn lại, nhưng mọi người tỏ ra vô cùng phẫn nộ. Họ cảm thấy hắn đã thoát được tội. Ngay cả Nữ hoàng Victoria cũng cố can dự và thay đổi quyết định, nhưng không thể làm gì.

Vậy Quy tắc M’Naghten là gì? Đó có lẽ là điều mà hầu hết chúng ta nghĩ đến khi nghĩ đến lời bào chữa rối loạn tâm thần - đó là lập luận rằng bị cáo không biết họ đang làm gì vào thời điểm thực hiện hành vi phạm tội, hoặc nếu biết, họ không thể nhận thức được đúng sai do khiếm khuyết mà nguyên nhân là do bệnh tâm thần gây ra.

Ngày nay, các tiểu bang sử dụng Quy tắc M’Naghten có thể chọn làm vậy kèm theo hoặc không kèm theo một quy tắc khác bổ sung, Bài kiểm tra Xung lực bất khả kháng, được giới thiệu vào những năm 1960 tại Mỹ. Bài kiểm tra này được tạo ra để giúp tòa án xác định việc liệu bị cáo có hiểu những gì họ làm là sai tại thời điểm phạm tội, nhưng do mắc bệnh tâm thần, họ không thể kiểm soát được bản thân thực hiện các hành vi sai trái hay không.

Không có quy tắc nào trong số những quy tắc này là hoàn hảo, không xét đến về lâu dài. Và chúng trở nên cực kỳ lộn xộn, vì vậy hãy cùng làm rõ các vấn đề với từng quy tắc trước khi chúng ta tiếp tục:

1. Quy tắc M’Naghten dựa trên ý tưởng về “sự sai trái”, nhưng có sự bất đồng về việc liệu sự khác biệt giữa đúng và sai này mang tính hợp pháp hay đạo đức. (Hãy ghim thông tin này vì nó rất quan trọng sau này.)

2. Vấn đề chính của Thử nghiệm Xung lực bất khả kháng là có rất ít bằng chứng khoa học chứng minh cho tuyên bố rằng các loại bệnh tâm thần (cả nghiêm trọng và bình thường) có thể ức chế sự tự chủ đến mức người đó không còn lựa chọn nào khác.

Một nửa các bang còn lại của Mỹ cho phép bào chữa dựa trên rối loạn tâm thần sử dụng Bộ luật Hình sự Mẫu, vốn thực sự rộng hơn nhiều và do đó khoan dung hơn một chút so với Quy tắc M’Naghten, bởi nó cho phép các sắc thái đạo đức và những gì được coi là “sai trái” được xét đến.

Vì vây, tất cả những điều này được áp dụng thế nào vào vụ Andrea Yates và Susan Smith? Chúng ta hãy cùng tiếp tục tìm hiểu.