Trong những ngày gần đây, thái nhân cách là chủ đề được bàn tán sôi nổi, đặc biệt là bởi những người không có trình độ chuyên môn. Nhưng liệu chúng ta có đang sử dụng chính xác thuật ngữ này hay không? Nó đã trở thành một phần ngôn ngữ giao tiếp của chúng ta đến nỗi người bạn cùng phòng lỡ để bát đĩa bẩn trong bồn rửa qua đêm cũng sẽ có vinh dự nhận được danh hiệu này. Hoặc, đã bao lần bạn mổ xẻ hành vi của gã người yêu cũ “thái nhân cách” của một người bạn? Tất cả chúng ta đều phạm phải lỗi sai đó, nhưng như thường lệ, hầu hết chúng ta đều không biết mình đang nói về điều gì.
Chứng thái nhân cách có thể là chứng rối loạn nhân cách được biết đến nhiều nhất nhưng lại ít được hiểu rõ nhất hiện nay, vì vậy hãy cùng tìm hiểu về nó...
Chúng ta có xu hướng sử dụng thuật ngữ thái nhân cách và rối loạn nhân cách chống đối xã hội (ASPD) thay thế cho nhau, nhưng thực ra chứng thái nhân cách chỉ là một tập con của ASPD. Vậy rối loạn nhân cách chống đối xã hội là gì? ASPD là chứng rối loạn nhân cách Cụm B, có nghĩa là nó thuộc họ rối loạn nhân cách thất thường. Cụm B cũng bao gồm rối loạn nhân cách ranh giới, rối loạn nhân cách kịch tính và rối loạn nhân cách ái kỷ (xem thêm về những chứng bệnh này trong Chương 5 và 6).
ASPD là một tình trạng có thể chẩn đoán được, vì nó được liệt kê trong Sổ tay Thống kê và Chẩn đoán của Hiệp hội Tâm thđn Mỹ, phiên bản thứ 5 (DSM-5), và theo ước tính, nó ảnh hưởng đến khoảng 3% dân số nói chung và khoảng 80% số người bị bắt giam nói riêng. Có bảy tiêu chí, và phải sở hữu ba trong số đó mới có thể chẩn đoán: vi phạm các chuẩn mực xã hội; gian dối; bốc đồng; cáu gắt; vô trách nhiệm; thao túng; và không biết hối hận.
Mặt khác, thái nhân cách không phải là một chứng rối loạn tâm thần, do đó không thể được chẩn đoán. Chứng thái nhân cách có thể được coi là một cấu trúc, điển hình là sự thiếu đồng cảm và hành vi nhẫn tâm. Và trong khi ASPD mang tính phân loại (tức là người có, người không), chứng thái nhân cách thường được coi là rất phổ biến.
Vậy còn rối loạn nhân cách chống đối xã hội thì sao? Một thuật ngữ khác mà chúng ta có xu hướng đánh đồng vào nhóm rối loạn phức tạp này. Rối loạn nhân cách chống đối xã hội thường được đánh giá là xuất phát từ các vấn đề ngược đãi và chấn thương, không giống như thái nhân cách di truyền, và trong khi nhiều người trong chúng ta thường nhầm lẫn hai thuật ngữ này do có biểu hiện hành vi tương tự nhau - chẳng hạn như thiếu đồng cảm, không trung thực và cảm xúc nông cạn – chúng là hai khái niệm hoàn toàn khác biệt. Không chỉ vì cách chúng hình thành trong mỗi người, mà còn vi kẻ rối loạn nhân cách chống đối xã hội, không giống người mắc chứng thái nhân cách, thực sự rất dễ xúc động (khi nói đến những cảm xúc tiêu cực như nổi cơn thịnh nộ) và có khả năng rất liều lĩnh. Cách tốt nhất để phân biệt là nghĩ về một kẻ thái nhân cách lạnh lùng, có tính toán, biết kiểm soát so với một kẻ rối loạn nhân cách chống đối xã hội nóng nảy, hay thay đổi và bốc đồng.
Vậy là xong vấn đề đó, giờ chúng ta hãy quay lại với chứng thái nhân cách và những đặc điểm cụ thể ở kẻ thái nhân cách. Những kẻ thái nhân cách được coi là những công dân cực đoan nhất của vương quốc Nhân cách Chống đối xã hội. Họ thường quyến rũ, ái kỷ, hời hợt, bốc đồng, nhẫn tâm, bất cần - và giống như những cô nàng xấu tính ở các trường trung học trên khắp thế giới - họ sẵn sàng chỉ trích, đổ lỗi cho người khác để đạt được mục đích của bản thân. Như Lucy Foulkes đã đưa ra trong nghiên cứu của mình, “Inverted Social Reward: Associations between Psychopathic Traits and Self Report and Experimental Measures of Social Reward” (tạm dịch: Phần thưởng xã hội đảo ngược: Mối liên hệ giữa các đặc điểm thái nhân cách với báo cáo tự thuật và các biện pháp thực nghiêm về phần thưởng xã hội), mục tiêu duy nhất của họ là theo đuổi niềm vui, thứ có thể đạt được bằng cách làm tổn thương, thực hiện các hành vi chống đối xã hội, ép buộc và có hành động kinh tởm đối với người khác.
Dẫu vậy, bất chấp những gì mà những kẻ sát nhân hàng loạt của Hollywood muốn bạn tin, những kẻ thái nhân cách vẫn có cảm xúc. Họ có thể cảm thấy phần khích hoặc thậm chí hạnh phúc, dù tiêu chí thỏa mãn của họ cao hơn nhiều so với một người “bình thường”. Điều quan trọng là, cảm giác tội lỗi, lo lắng, đồng cảm và hối hận không hề xuất hiện. Theo Tiến sĩ Hare, người tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu bệnh thái nhân cách, những “kẻ săn mồi cùng loài” này có một cuộc đời tẻ nhạt. Dù có thể hiểu cảm xúc của người khác, song những kẻ thái nhân cách thường không cảm thấy tồi tệ trước bất kỳ tổn hại nào mà họ gây ra. Một cuộc đời không có tội lỗi nghe có vẻ tuyệt vời, đặc biệt là đối với những người Công giáo sa ngã trong số chúng ta, nhưng sở hữu bộ não thái nhân cách không có nghĩa là sở hữu tấm vé một chiều thẳng tiến tới tương lai.
