Lúc cô Kim đến trường là lúc năm giờ chiều. Gió thổi mát rượi, vạn vật trên mặt đất như trút được một hơi thở; cây cối khẽ rung rinh, chào đón cái mát mẻ của buổi chiều tối; tiếng ve không còn vẻ chán nản bức bối như giữa trưa, mà thong thả mang theo nét đung đưa kiều diễm. Cô mặc chiếc áo vải thô mùa hè mới may, váy sa đen dài chấm mắt cá chân, vớ trắng, giày lụa thon dài. Trang phục giản dị là phong cách nữ sinh thời bấy giờ, nhưng dưới vóc dáng được may đo vừa vặn của cô, làm nổi bật hoàn toàn vẻ đẹp cân đối, sự giản dị ngược lại lại trở thành yếu tố cấu thành nên cái đẹp.
Bác tạp dịch Thủy Căn đáp rằng tiên sinh Hoán Chi đang ở nông trại; trong lòng ôm nỗi ngờ vực, không hiểu sao một tiểu thư trẻ tuổi lại chạy đến tìm tiên sinh Hoán Chi! Nghĩ mấy bận cuối cùng vẫn không tài nào hiểu nổi, đành giơ tay lên gãi đầu một trận ngay trên đỉnh mái tóc búi sam đen dày.
Lúc này, cô Kim dường như đã gạt bỏ mọi tâm tư phiền nhiễu, chỉ nghĩ thế này: Cô đến để xem những cơ sở mới của trường, hy vọng mở mang thêm ít kiến thức, sau này đi làm chắc sẽ có rất nhiều ích lợi; trong chuyện này hoàn toàn không có chút tư niệm và tục dục nào, cho nên sự thẹn thùng là điều tuyệt đối không cần thiết. Chính vì nghĩ vậy, cô mới cất bước chân đầu tiên từ nhà đi.
Một cánh cửa nhỏ dẫn vào nông trại. Dưới chân là lối đi rộng chừng năm thước được rải đầy xỉ than. Hai bên là từng luống rau cao thấp toàn một màu xanh đậm. Dưa hấu trông như được điểm xuyết cố ý vào đó, cái dây leo nhỏ yếu ấy khiến người ta không thể tin lại có thể kết ra quả to đến thế. Dây dưa chuột bò trên giàn tre, những quả dưa chuột xanh ngắt treo lủng lẳng, gần như chạm sát mặt đất. Hoa hướng dương cúi thấp đầu hướng về mặt trời đang dần lặn; những chiếc lá rủ xuống một lượt, phơi nắng cả ngày, sự mệt mỏi vẫn chưa tỉnh hẳn đây mà. Ngô non nhô ra từ bẹ lá, tựa như những tiểu yêu tinh trong chuyện thần tiên, hé lộ mái tóc đỏ rực. Đậu nành từng chùm ẩn mình dưới lớp lá, khoác trên mình một lớp lông tơ vàng. Bông đã nở hoa vàng, tựa như cánh bướm chập chờn; mai sau quả nứt ra, những nhúm bông trắng muốt sẽ hiện ra.…… Dựa vào hai gốc liễu cao bên phải, một khu vực được trồng hoa cỏ cảnh. Những bông cúc Ba Tư trắng, đỏ, đỏ sậm tựa như đàn bướm bay loạn trên thảo nguyên mùa xuân, theo đà gió mà dâng cao rồi hạ thấp. Kim ngân leo lên hàng rào tre ngắn ngủi, những đóa hoa đỏ nhỏ li ti tựa như từng hạt sao, lại giống như từng giọt máu. Ngôi mộ vốn định dời đi cuối cùng lại không dời được vây quanh ở bên trong hàng rào tre. Phía trên trồng thục quỳ, thu quỳ và những loài thân cao khác, thế là che lấp đi cái vẻ tiêu điều chết chóc. Ngoài hàng rào là một khoảng đất vuông năm thước được trồng ngay ngắn đủ màu hoa phượng tiên và mào gà; những cánh hoa lá có màu sắc mịm màng kết thành thảm, tựa như tấm thảm gấm truyền từ xứ lạ. Bên cạnh bày biện hàng trăm hom cúc, đều là ba miếng ngói vây một cụm bùn, ở giữa cắm một hom cúc; đến mùa thu này, ắt sẽ có một khung cảnh rực rỡ không thua kém gì sắc xuân cho mà xem.
Cô Kim lắng nghe tiếng bước chân của chính mình, mắt nhìn những loài thực vật mang ý nghĩa giáo dục được trưng bày lần lượt trước mắt, từng cái đều mang dấu ấn tay của học sinh và giáo viên, một cảm xúc kích động dâng trào trong lòng, tựa như đến một điện đường thánh thiện. Vườn tược bình thường thì thấy nhiều rồi, nhưng vườn tược trước mắt dường như hoàn toàn không phải vậy, ở giữa tràn ngập ý vị ngây thơ và niềm vui lao động, một chiếc lá lật qua, một đóa hoa gật đầu, dường như đều là dấu hiệu những người tự tay gieo trồng chúng bước vào cuộc sống mới. Không kìm được mà nghĩ đến lúc sau này đi làm, cũng phải làm thế này mới được, bằng không trường học sẽ chẳng có ý nghĩa gì.
"Cô Kim, cô nghỉ lễ về rồi à?"
Bỗng nhiên như tiếng chim hót, cô nghe thấy giọng nói êm tai của Hoán Chi; ý niệm sau này cũng phải làm như thế liền tan biến, trong mắt đong đầy niềm vui, nhìn về hướng phát ra âm thanh.
Lối đi uốn cong sang bên trái, ở phía bên cạnh một bụi đay cao bằng người, có một cái chòi tranh, bóng dáng Hoán Chi trong chòi có thể thấp thoáng qua những kẽ lá đay. Anh giơ tay phải vẫy vẫy, đang bước ra khỏi chòi.
"À, tiên sinh Ni! Tôi đến tham quan nông trại của các anh đây. Nông trại của các anh mới mẻ và thú vị làm sao; trẻ con trấn này thật đáng tự hào, chúng có được hạnh phúc độc nhất vô nhị."
Trong giọng nói của cô Kim mang theo niềm vui không thể che giấu; đồng thời bước chân nhanh hơn, tư thế lắc lư của cơ thể tựa như một cơn gió nhẹ nhàng tươi mát, cái bóng dài nghiêng in trên mặt đất trông rất đáng yêu. Lúc này nếu cô tự kiểm điểm lại, đối với dáng vẻ của chính mình nhất định sẽ kinh ngạc; mỗi một lần nghỉ lễ trở về, gặp mặt anh chị đầu tiên, tuyệt đối không phải là bộ dạng thế này; đây là dáng vẻ đứa con gái nhìn thấy người mẹ lâu ngày xa cách, tình cảm không kìm n chế được, suýt chút nữa là đem toàn bộ con người mình ném vào lòng mẹ.
Hoán Chi bước đến trước mặt cô Kim. Cả hai đều dừng lại. Anh dùng đôi mắt trong trẻo nhìn cô, thấu tận đáy lòng đọc lại ấn tượng khắc sâu trong tim. Dòng máu dường như được tiếp thêm sức mạnh nào đó, đập nhanh và mạnh mẽ. Cảm giác vừa rụt rè vừa dễ chịu tựa như những ngón tay nghịch ngợm, từng đợt cào gãi anh, khiến anh khó chịu không thôi. Ý niệm lóe lên trong khoảnh khắc này là "Cô ấy đến rồi! Cô ấy quả nhiên đã đến rồi!" Tối qua khi Thư Bá vô tình nhắc đến việc em gái ngày mai trở về, anh liền đoán chắc cô sẽ đến tìm mình; giờ phút này, trước mặt đứng một người mặc áo vải thô váy đen phong thái rạng ngời minh diễm, chẳng phải dự cảm đó đã ứng nghiệm rồi sao?
Anh chốc lát không tìm được một câu nói thích hợp nào để bày tỏ tâm trạng do sự đến của cô gợi lên, đành tiếp lời cô lúc nãy mà nói: "Nông trại dẫu sao cũng đã dựng lên được, nhưng đã trải qua không ít trắc trở đấy."
Vừa nói, anh vừa cúi đầu thở dài thườn thượt. Hễ nghĩ đến câu chuyện nhẫn nhục cầu toàn để giải quyết chướng ngại ấy, anh lại không kìm được giận dữ; sự việc tuy đã qua đi, nhưng vết tích bị ức hiếp lại như vĩnh viễn đóng dấu trên người anh, cũng vĩnh viễn đóng dấu trên người tất cả mọi người trong trường. Nhưng giả sử không làm thế, thì ngay cả một mầm mống canh tân nhỏ nhoi cũng chẳng được bén rễ, chứ đừng nói chi đến việc từng bước từng bước mở rộng. Có thể nói Băng Như đã sai ư? Có thể nói vị giáo viên toán ra ý kiến đó đã sai ư? Anh dùng thái độ chân thành kể lề nỗi lòng tâm cam khổ sở của mình với người thân bạn bè mà nói: "Không còn cách nào, xã hội chính là cái xã hội kiểu đó! Mặc cho anh ôm chặt tôn chí, không chịu buông lơi, xã hội cứ như một tên lưu manh vô lại, luôn muốn nhảy ra cản trở, không cho anh đi con đường tắt một cách thoải mái suôn sẻ, nhất định bắt anh phải tìm cái con đường nhỏ quanh co xa xôi ấy."
Cô Kim trừng lớn đôi mắt, ngơ ngác nhìn đôi mắt đượm buồn của Hoán Chi, lại nhìn sâu vào trong, muốn nhìn thấu tâm can anh; một câu hỏi được hàm súc trong ánh mắt cô: "Sao cơ, anh quả nhiên đã khảy lên một sợi dây đàn khác rồi ư?"
"Chuyện này hãy tạm gác lại," Hoán Chi dâng trào hồi ức ngọt ngào, nỗi bực dọc tan biến khỏi đôi mắt, trên mặt hiện lên nụ cười ôn hòa, "Mùa xuân tôi từng nói sẽ viết thư kể tình hình thực hiện nông trại cho cô Kim, cô Kim bảo khi về sẽ trực tiếp trò chuyện; bây giờ đã về rồi, chắc là sẵn lòng nghe tôi trần thuật chứ?"
"Tiên sinh Ni thật nhớ dai," cô Kim ngước mắt mỉm cười; trong tâm hồn như được an ủi vô cùng thân mật, chỉ thấy mềm nhũn lâng lâng. Cảnh vật hoa cỏ xung quanh dường như hoàn toàn biến mất, chỉ thấy chàng thanh niên anh tuấn đáng yêu đối diện, từ miệng anh sẽ thốt ra những kinh nghiệm giáo dục mới mẻ quý giá.
"Cái này sao lại quên được?" Hoán Chi chân thành nói.
Cô Kim lại cười một tiếng, hai hàng răng hé lộ một đường trắng ngần, trong mắt Hoán Chi sáng bừng lên như phép lạ hiển thị; nhưng cô lập tức cúi đầu xuống.
Hoán Chi chỉ trỏ nói: "Mọi quy hoạch ở đây, như phân khu, làm đường, dựng chòi, trồng loại này loại nọ cây cối, không chỉ là ý của giáo viên chúng tôi, mà hoàn toàn để học sinh cùng nhau thiết kế. Ý nghĩa của nó là giáo dục lý tưởng nên là hướng nguồn; nguồn đã khơi thông rồi, chảy về đông, chảy về tây, tự nhiên không gì là không thích hợp. Giáo dục chung hiện nay lại không phải thế, đó là kiểu truyền thụ; giáo viên bảo cái này nên làm thế này, học sinh học theo cách đó làm thế nào, xong việc, không có chuyện gì nữa. Nhưng sự vật trên đời nhiều biết bao, một người cần đối phó với sự biến hóa của tình thế là vô cùng tận; giáo viên có thể dạy trước cho học sinh từng chút một không? Không thể, đương nhiên là không thể. Vậy sao không xuất phát từ gốc rễ, bồi dưỡng cho các em một loại năng lực xử lý sự vật ứng phó tình thế chứ? Năng lực đó bồi dưỡng tốt rồi, thì dẫu bước vào cảnh giới phức biến, cũng có thể một mình một ngựa, không gặp trắc trở; đó là hiệu quả của giáo dục khơi nguồn. Chúng tôi muốn học sinh lên kế hoạch cho mọi thứ của nông trại, nguyện vọng vốn có phần xa xỉ, chính là muốn thu được hiệu quả như thế. Kế hoạch nói cho cùng chẳng qua là mượn đề tài phát huy, cho nên không phải con nhà nông thì cũng không ngại bỏ tâm tư, sau này không chuẩn bị vào trường nông nghiệp thì cũng có thể bỏ tâm tư. Điều này giống như tập đá bóng, thoạt nhìn qua, dường như chỉ cốt trở thành vận động viên cừ khôi trong đại hội thể thao; nhưng tập luyện lâu rồi, lại trong lúc vô tri vô giác, dưỡng thành các mỹ đức như công chính dũng cảm hòa đồng vân vân."
Cô Kim lén nhìn Hoán Chi một cái; giống như nghe bài giảng của một giáo viên hoàn toàn tâm phục khẩu phục, nghe lời anh nói có cảm giác từng chữ từng chữ đều nuốt xuống bụng. Cô vô cùng khẳng định nói: "Quả thật nên như thế, nên thế. Bằng không, truyền thụ vụn vặt từng nhánh từng cành, sao xứng với hai tiếng giáo dục?"
"Chúng tôi lên kế hoạch xong xuôi," Hoán Chi vung vung tay phải để tiếp sức cho lời nói của mình, "thì bắt đầu làm nông. Cuốc, xẻng, quang gánh vân vân cầm trong tay, lòng chúng tôi suýt thì bay bổng lên; —— chúng tôi sắp được thân cận với mảnh đất nuôi dưỡng vạn vật, sắp được nếm trải hương vị lao động đẫm mồ hôi, sắp được nhìn thấy thành quả đổi lại bằng chính sức lực của mình! Gia đình học sinh tuy có khối kẻ không tán thành việc này, nhưng mười học sinh thì có tới mười hai đứa thích, bởi vì trong đó có mấy đứa vui mừng gấp bội so với người khác. Chúng tôi theo thời vụ gieo giống, dời cây con, thế là bố trí thành cục diện trước mắt đây. Lại tùy cơ thích hợp tưới nước bón phân, lại đem công việc đã làm mọi quan sát ghi chép tỉ mỉ vào 'Nhật ký nông trại'. Học sinh làm những việc này, chăm chỉ biết bao, tự nhiên biết bao, không cần đôn đốc biết bao, vượt xa hẳn so với các bài tập khác. Chúng hoàn toàn không cảm thấy đây là việc đặc biệt thiết lập để giáo dục chúng, chỉ cho rằng đây là cảnh giới đáng yêu nhất trong cuộc sống thực tế của chúng, tự nhiên một lòng quyến luyến, không nỡ rời xa. Mầm nào mọc rồi, hoa nào nở rồi, đối với chúng quả thực là mới mẻ động trời, dùng toàn tâm toàn ý để chú ý, để trông mong, để vui mừng!"
Nếu tưởng tượng cuộc trò chuyện của anh như một loại thực vật, thế thì đoạn này chính là bông hoa nở rộ rực rỡ. Cô Kim dường như nhìn thấy nụ cười rạng rỡ của bông hoa ấy, trên mặt cô hiện lên ánh sáng hướng ngoại. Nhưng một sợi nghi niệm lập tức lẩn vào lòng cô, cô ân cần hỏi: "Vậy tại sao……" Cô nghẹn lời, may mắn bản thân vẫn chưa thốt ra những từ ngữ kiểu như "lụi tàn", bèn đổi miệng nói, "Vậy quá trình thực hiện vô cùng viên mãn. Điều này đối với người làm giáo dục, nhất là tiên sinh Ni gánh vác toàn bộ trách nhiệm, hẳn là niềm vui không bao giờ phai mờ."
"Cái này……" Hoán Chi do dự. Trong niềm vui thành công của anh, gần đây nổi lên một tầng bóng đen; dẫu chỉ là lờ mờ nhạt nhòa, cũng không che khuất toàn bộ niềm vui, nhưng bóng đen rốt cuộc vẫn là bóng "đen" mà!
Anh nhìn thấy học sinh cầm dụng cụ nông nghiệp thích hợp lang thang trong nông trại, nhìn ngó nơi này nơi khác đều không cần ra tay, đành tùy tiện thậm chí không hợp nhu cầu tưới một ít nước là xong. Lại nhìn thấy chúng cầm bút viết 'Nhật ký nông trại', mang theo vẻ mặt ứng phó cho qua chuyện, hời hợt bôi tro trát trấu viết lên câu "Hôm nay giống hôm qua, không có cảnh tượng mới mẻ". Hứng thú nhiệt liệt của chúng suy thoái rồi, kỳ vọng khát khao lơi lỏng rồi; "Hôm nay phải làm nông, nhưng làm nông thì có việc gì để làm đây!" Những lời nói như thế lan truyền giữa chúng. Nhìn thấy những điều này, đương nhiên nên tìm cách cứu vãn. Nhưng, thứ chúng cần là sự mới mẻ thay đổi từng ngày, mà quá trình sinh trưởng của thực vật lại luôn nằm trong sự biến hóa tiềm ẩn, nhìn phớt qua, hầu như mãi mãi là "hôm nay giống hôm qua"; thứ chúng thích là lao động tiếp diễn không ngừng, mà nông trại chỉ có mười bảy mười tám mẫu đất, nếu như mỗi học sinh ngày nào cũng có việc để làm, thì chỉ còn cách chán ngán tưới một ít nước. Nói nông trại không nên hưng biện ư? Điều đó muôn phần không thể thừa nhận; đối với tôn chỉ và phương pháp giáo dục mở lối đi riêng thế này, bản thân quả thực có niềm tin vững chắc. Nói quy hoạch chưa đủ thỏa đáng ư? Cũng có vẻ chưa chắc đã thế; loại quy hoạch vốn dĩ chẳng có gì thâm sâu, huống chi lại dốc cạn tâm tư của thầy trò toàn trường. Thế nhưng không ngờ tới, sự mỏi mệt sau khi hưng phấn và sự hời hợt sau khi quen thuộc cuối cùng đã xuất hiện, giống như thêm vào bài văn hoàn hảo những câu văn đáng ghét không đáng yêu, đó là nỗi chạnh lòng biết nhường nào! Có không ít lần, nhìn những bông hoa cỏ lặng lẽ đâm chồi phát triển, bỗng nảy sinh một thứ cảm giác thê lương chua xót, khiến bản thân sinh ra ngờ vực, phảng phất như cũng lây nhiễm cái sự mỏi mệt và hời hợt ấy.
Không chỉ là làm nông, giống như việc học sinh diễn kịch, cũng từ trong hứng thú hưng phấn bắt gặp bóng đen tương tự. Anh mãi mãi không quên lần xúc động nhất ấy. Nhìn thấy bản dịch tiểu thuyết 'Hai lão ngư' của Maupassant từ tạp chí 'Tân Thanh Niên' mới xuất bản, mọi người đều nói rất thích hợp để biểu diễn, thậm chí Từ Hựu Phủ cũng gật đầu nói "mang ý nghĩa khích lệ khá lớn"; thế là để học sinh cải biên tiểu thuyết thành hình thức kịch, tập luyện mấy ngày, rồi đem ra biểu diễn. Diễn đến nửa sau, hai kẻ câu cá bị quân Đức bắt giữ; bởi vì trước sau không chịu khai ra khẩu lệnh phòng tuyến quân Pháp để chuộc lấy mạng sống của mình, nên bị kéo ra đối mặt với nòng súng đang nhắm thẳng của mười hai tên lính Đức. Một kẻ thở dài đầy chua xót, đôi mắt đẫm lệ nhìn người đồng hành chung số phận bên cạnh, run rẩy nói: "Xô Hoát ca, tạm biệt nhé!" Người đồng hành ấy đáp lại hắn một cái ngước nhìn tựa như cầu nguyện, khát khao gọi lớn, "Ma Lợi Sa ca, tạm biệt nhé!" —— nhìn đến chỗ đó, trái tim hoàn toàn bị bao vây bởi bầu không khí kịch tính căng thẳng thê lương, nước mắt không kìm được trào ra. Thế nhưng chỉ có duy nhất lần đó; ngoài ra đều nhạt nhẽo bình thường, không cảm thấy hứng thú sâu sắc lắm. Lại có mấy lần, đề tài kịch là truyện dân gian, chỉ là cứ thế rập khuôn diễn lại, rất ít công sức cắt gọt bố trí; lúc diễn lại vô cùng tùy tiện, khiến người ta nhớ tới thị hiếu tồi tệ của "văn minh tân kịch" nghề nghiệp. Xem những thứ đó, đồng thời lại nghĩ thế này, "Đến rồi, sự mỏi mệt và hời hợt đều đến rồi!"
Cái này coi là sự thất bại của canh tân ư? Đương nhiên không thể; nhìn từ mặt tốt, giáo dục cũ tuyệt đối sẽ không có biểu hiện như thế. Nhưng trong lý tưởng vẫn cho rằng hiệu quả nên vô cùng viên mãn, tại sao trong thực tế lại chứa đựng thành phần khiếm khuyết? Lại nghĩ bản thân không nên yếu đuối như thế; có khiếm khuyết thì có thể bù đắp, con đường đi không sai, hy vọng tột cùng không phải là lừa người, tại sao lại có thể nảy sinh tâm trạng suy sụp cơ chứ? Thế là nỗ lực xốc lại tinh thần, hy vọng khôi phục lại như mùa xuân, lạc quan, đơn thuần chỉ biết lạc quan. Nhưng rốt cuộc vẫn không làm được; chốc chốc lại có một sợi phiền muộn, giống như đám mây che khuất bầu trời trong trẻo, làm vẩn đục sự sáng trong của tâm hồn.
"Cái này," một mảnh bóng đen lướt qua trong lòng anh, anh yếu ớt nói, "lại không hoàn toàn như thế. Vừa rồi nói, là phần mỹ mãn nhất, ví như ăn mía, là đốt tươi ngọt nhất. Cũng có chỗ không ngon miệng lắm chứ. Bây giờ tôi tin rằng, những điều vô cùng mỹ mãn trong lý tưởng, lúc hiện thực hóa sẽ bị chiết khấu!" Anh liền kể lề từng chút nguyên do của nỗi phiền muộn.
Cái này tuyệt đối không phải trên nguyên tắc có chỗ nào sai sót, cô Kim nghe xong, bấy giờ mới vỡ lẽ, vội vàng dùng giọng điệu an ủi mà nói.
"Đúng vậy, tôi cũng tin trên nguyên tắc không sai."
"Chỉ vì tiên sinh Ni kỳ vọng quá sâu sắc, quan sát quá thấu đáo, cho nên mới từ trong sự mỹ mãn phát hiện ra sự bất mãn. Nếu gọi người tham quan bình thường đến xem, chính là sắp sửa nói Du Hạ không thể khen thêm một lời nào nữa rồi."
Cô tiếp theo lại nhiệt tình nói: "Cứ cho những cái đó là bất mãn, tiên sinh Ni và tiên sinh Băng Như vẫn không nghĩ ra chủ ý thỏa đáng để bù đắp hay sao? Trước mắt có một nông trại tràn đầy sức sống như thế, tóm lại là bằng chứng giáo dục lý tưởng có thể thành công, nên vô điều kiện vui vẻ."
Bản thân cô cũng không hiểu, tại sao lại không muốn anh ôm lấy chút xíu phiền muộn nào, lúc nói chuyện với anh luôn nghiêng về ý an ủi. Đồng thời cô nghĩ anh đang nhắm vào những chỗ thâm sâu hơn thiết thực hơn; phiền muộn trước mắt là nỗi thống khổ đáng lẽ phải có trong thời kỳ thoái hóa, vượt qua đoạn thời kỳ này, tự nhiên sẽ bước vào cảnh giới viên dung vô ngại; thế là phóng đi ánh mắt kính ngưỡng nhìn anh.
Hoán Chi nghe lời giải khuây của cô Kim, tư tưởng được dẫn dắt vào một cảnh giới khác. Kỳ vọng quá sâu sắc, quan sát quá thấu đáo, hoặc là thực sự chăng? Những hiện tượng nhìn thấy hiện nay, trên thực tế không đáng coi là mỏi mệt và hời hợt chăng? Bản thân lại nhạy cảm thần kinh cho rằng đã bắt gặp bóng đen, tâm cảnh phiền muộn suốt bao nhiêu ngày qua, chẳng phải là vô ích sao? Mà đem những điều này kể lề hoàn toàn với cô Kim, lại càng cảm thấy vừa áy náy vừa hối hận, giống như đem những lời đồn không thể chứng thực đi làm dao động tâm can người khác. Cho nên mang theo vẻ mặt thẹn thùng nói: "Nên vô điều kiện vui vẻ; đúng vậy, chúng ta rốt cuộc cũng bắt tay vào làm rồi!"
"Tiếp theo một kỳ nghỉ hè dài đằng đẵng sắp đến."
Ý của cô Kim là trong nghỉ hè có thể lại đến thiết kế thận trọng, suy ngẫm lại chăng? Anh nói thế, trong lòng mong mỏi tuần lễ kết thúc bài vở còn lại trôi qua thật nhanh, bản thân liền trở về nhà, thu dọn một căn phòng sách yên tĩnh, ở bên trong chuyên tâm lật giở đọc sách về giáo dục; lại nghĩ không về nhà nữa, cứ ở lại trường qua hè cũng tốt, như thế có thể mỗi ngày cùng Băng Như thảo luận, lại có thể chăm lo mọi thứ của nông trại, vả lại cũng……
Tôi không nói những việc trước đây các anh làm nhất định là sai; chỉ là nói trong nghỉ hè nghiên cứu tỉ mỉ thêm một phen, có thể làm tốt hơn.
Ánh chiều tà kéo bóng người càng thêm dài. Hoán Chi chợt phát hiện cái bóng của chính mình chồng chất lên cái bóng của cô, hầu như hòa làm một; một cảm giác vi diệu chi phối anh, khiến anh mở đôi mắt gần như mê đắm, nhìn ngắm cô từ đầu đến chân một lần nữa. Một hàng tóc mái mới chải phảng phất như đám mây xanh nhàn nhã đậu ở đằng xa trong ngày trời quang; hai con ngươi hóa ra lại là hang động của tiểu tiên nhân, rực rỡ lấp lánh ánh sáng trân bảo; trên đôi má ửng hồng ấy, phảng phất nụ cười mờ nhạt ngọt ngào minh huệ, giả sử ai đó áp má lên đó, đó là một giấc mơ hạnh phúc biết bao diễm lệ biết bao! Mà đôi bàn tay thon thả đang mân mê mép chiếc áo vải thô mùa hè, gót giày lụa chạm đất, hai đầu mũi chân từ từ dịch chuyển sang trái sang phải, trong khoảng đó bày tỏ trong lòng cô đang lan man dòng tình cảm dịu dàng vô hạn.
Anh chưa từng nhìn thấy cô xinh đẹp như ngày hôm nay, cũng chưa từng có cảm giác mãnh liệt như thế, chỉ muốn đem toàn bộ con người mình dán sát vào cô. Sống mũi anh hơi túa mồ hôi, nhưng đôi tay có vẻ hơi lạnh, và không nắm chặt lại cho lắm; buồng tim đập thình thịch dồn dập, chính anh nghe thấy thứ âm thanh bất ổn đó.
Cơ thể anh chấn động một cái, hưng phấn nói: "Trong nghỉ hè tôi không định về."
"Thế thì tuyệt quá!" cô Kim vô tình bộc lộ tiếng lòng, trên mặt càng nhuốm thêm một tầng ửng đỏ, suýt chút nữa giống hệt màu sắc của đóa hoa giấp trúc đang nở rộ bên phía cái chòi.
"Tại sao thế?" Hoán Chi cố ý hỏi một câu.
"Học kỳ tới chúng tôi phải thực tập rồi; tôi tự thấy hiểu biết quá ít, không đủ ứng dụng; tiên sinh Ni ở đây, có thể thường xuyên thỉnh giáo." Cô Kim dùng thái độ ngây thơ hồn nhiên của thiếu nữ để che đậy sự không tự nhiên trong cốt tủy.
"Nói gì đến thỉnh giáo? Tôi rất muốn đem những gì mình nghĩ trò chuyện cùng người khác, cũng thích nghe những gì người khác nghĩ; nhưng ngoài tiên sinh Băng Như ra, người để trò chuyện quá ít! Cô Kim, cô đừng nói thỉnh giáo, cứ nói là trò chuyện với tôi, được không?"
"Được thì đương nhiên là được. Nhưng tôi quả thật khâm phục chủ trương và cách làm của các anh, nói thỉnh giáo cũng không phải là lời khách sáo ra vẻ." Cô Kim nói xong, uyển chuyển quay người một cái, lập tức như vờn ve vuốt ve chiếc lá đay hình bàn tay ấy.
"Cô Kim, cô mới là người đáng khâm phục chứ," Hoán Chi hơi xích lại gần cô Kim, giọng nói mềm mại, nhưng có hơi run rẩy. "Tôi suốt một dạo lòng dạ phiền muộn, cảm thấy vô cùng tẻ nhạt, tự mình xốc lại tinh thần, lại chẳng thấy hiệu quả; lúc này cô đến, chỉ vài câu nói ngắn ngủi thế này, đã vực tôi dậy rồi. Tôi vẫn là một người theo chủ nghĩa lạc quan đây, tôi ngực ưỡn cao đón nhận ánh sáng của hy vọng."
Anh quay người hướng về phía tây, toàn thân tắm đẫm ánh sáng vàng ấm áp của hoàng hôn.
Cô Kim vô thức ngắt một phiến lá đay nhỏ, kẹp bằng hai ngón tay nhảy múa trong không trung, quay người hỏi Hoán Chi: "Thật chứ? Tôi không tin lời tôi lại có công hiệu lớn nhường ấy." Dù nói thế, ý nghĩa hân hoan thành công đã được hàm súc giữa những câu chữ, thậm chí còn mang theo tâm trạng khoe khoang "lời tôi vậy mà có công hiệu lớn thế này".
"Tôi thật mong mỗi lần cảm thấy phiền muộn, cô Kim đều dùng mấy câu quý giá để khai đạo cho tôi!" Là câu trả lời nhiệt thành của Hoán Chi.
Câu nói này, giống như mũi tên của đứa trẻ nghịch ngợm có cánh ấy, không lệch chút nào bắn trúng tim đen cô Kim. Cô như say rượu, toàn thân tê rần rần, dâng lên một thứ khoái cảm không thể diễn tả bằng lời; đồng thời, một thứ ý thức kháng cự bản năng gần như của thiếu nữ cũng trào lên, cô biết vở kịch này nếu diễn tiếp sẽ là một khung cảnh thế nào, mà ngăn cản sự hình thành của khung cảnh này là trách nhiệm của cô. Cô không thể nói gì, đành nhìn từ xa hướng về phía đóa giấp trúc bên kia chòi mà ngẩn ngơ.
Nhất thời cả hai đều trầm mặc. Gió chiều thổi qua, lá hoa cỏ xào xạc phát ra âm thanh, mang theo ý vị mát lạnh. Tiếng hát mang đậm khẩu âm thuần túy bản trấn truyền tới từ bên bờ sông cạnh trường học, là người đánh cá đang thả lưới bắt cá ở đó, vừa hát vừa tiêu khiển; công việc này sẽ kéo dài đến sáng mai mới nghỉ đấy.
"Người để trò chuyện quá ít!" Hoán Chi lặp đi lặp lại ngâm nga câu nói vừa rồi, rốt cuộc cũng phá vỡ sự trầm mặc. "Trong chòi có ghế tre, chúng ta có thể qua đó ngồi, trò chuyện một lát nữa."
Thế là hai người cùng nhau đến chòi, ngồi tách thành hình chữ bát, hướng về phía bụi giấp trúc tựa như ngọn núi lửa nhỏ ngoài chòi. Đám mây ở chân trời phía phương đông đón lấy ánh mặt trời, phản chiếu màu đỏ tươi chói lọi, rực rỡ mà đầy thi vị, khiến cô Kim chốc chốc lại ngẩng đầu lên.
Họ từ chuyện người trò chuyện ít chuyển sang bạn bè của nhau, từ bạn bè chuyển sang gia đình. Hoán Chi nói tiếc là trong trấn không có nhà cửa tương xứng để cho thuê, không thể đón mẹ đến ở cùng. Điều này chạm đến sự thương cảm của cô Kim, miệng không nói, trong lòng ghen tị nghĩ, Hoán Chi có mẹ, còn cô thì không. Sau đó nhắc đến Thư Bá. Hoán Chi nói, phê bình một cách không khách sáo, người như Thư Bá tuy không có gì không tốt, nhưng không đáng khâm phục; bởi vì anh ta chỉ có một thế giới hiện thực chật hẹp, một gia đình, một phần gia sản, một trấn nhỏ, mọi lời nói hành động của anh ta đều biểu thị anh ta chỉ là người dân trong thế giới chật hẹp đó mà thôi. Cô Kim đồng ý với lời phê bình của Hoán Chi, chỉ là nói thêm rằng, anh trai đối với cô rất tốt, mà tình nghĩa của chị dâu cũng không thua kém anh trai, điều này rất hiếm có.
Sau đó nhắc đến vấn đề cải lương văn học đang trở thành trung tâm thảo luận trên tạp chí 'Tân Thanh Niên'.
"Đương nhiên phải cải lương," thần thái Hoán Chi vô cùng kích động, "nội dung và hình thức, đều cần phải cải lương. Những cái gọi là bài văn của các bậc đại gia từ trước đến nay, trừ bỏ những lời mặt tiền vệ đạo, những lời hư phù sao chép mô mà ra, còn lại chút gì nữa? Dù là thơ từ tản văn, từ lâu lắm rồi đã rơi vào cái bẫy hư trượng, làm màu, nông cạn, vô vị; nói một cách nghiêm khắc, những thứ văn chương như thế không xứng gọi là văn học!"
Họ chủ trương dùng bạch thoại để viết văn đấy.
"Tôi rất tán thành dùng bạch thoại để viết văn. Những gì chúng ta nói miệng là bạch thoại, những gì trong đầu suy nghĩ ngưng tụ thành hình thức cố định cũng dựa vào bạch thoại, tại sao lúc viết ra lại phải chuyển hóa thành văn ngôn? Viết bạch thoại, biểu đạt ý tứ đến nơi đến chốn, truyền thần đạt ý tinh vi sống động. Chân thiết và tinh vi là điều văn học đòi hỏi; chẳng lẽ không nên dùng bạch thoại làm công cụ cho văn học ư?"
"Tôi nghĩ, đổi sang dùng bạch thoại, đối với giáo dục có sự giúp đỡ to lớn."
"Đương nhiên. Chúng ta hiện nay dạy quốc văn, chính là việc được ít công mất nhiều nhất; dạy hết bài này đến bài khác, làm cái gì vậy? Hả! Buồn cười cực kỳ, chẳng qua chỉ là công phu chú thích giảng giải. Nếu đổi sang dùng bạch thoại, mọi môn học đều giảm bớt chướng ngại về mặt chữ nghĩa; trong giờ quốc văn, có thể tiến hành thưởng thức văn học, rèn luyện tư tưởng, luyện tập văn pháp, lợi ích không nhỏ đâu. —— Tuy nhiên đây là hiệu quả đi kèm. Chủ trương cải lương văn học dùng bạch thoại viết tác phẩm văn học, vốn không tập trung hoàn toàn vào điểm này; chỉ xuất phát từ bản thân văn học và tương lai của nó mà suy nghĩ, tự nhiên sẽ dẫn đến kết luận không thể không cải lương."
Tiên sinh Ni, anh thấy chủ trương này có thể nhận được sự ủng hộ của đại chúng không? Người phản đối nhiều lắm đấy.
"Loại phong trào canh tân nào mà chẳng bị người ta phản đối?" Hoán Chi liên hệ đến phong trào nông trại mùa xuân, lời lẽ vô cùng cảm thán. "Nhưng tôi tin rằng cải lương văn học cuối cùng sẽ trở thành một trào lưu tư tưởng; tôi phảng phất cảm nhận được những con người giơ cao cánh tay hội tụ dưới lá cờ này đã nhấc bước chân của họ lên rồi. Hơn nữa, trào lưu này sẽ càn quét sang các phương diện khác nữa, không chỉ cải lương văn học mà thôi."
Đây là dự ngôn, đợi tương lai xem có ứng nghiệm hay không.
Như phụ nữ, chúng ta bây giờ nghĩ tới, vì sự câu thúc của phong tục tập quán, nỗi đau khổ và bất công phải chịu đựng không biết là bao nhiêu. Đối với vấn đề phụ nữ, chẳng lẽ không nên phát sinh một trào lưu tư tưởng cải cách ư?
"Phụ nữ thiệt thòi ở chỗ cơ hội cầu kiến thức không thể bình đẳng với nam giới, cho nên không dễ độc lập, tự do." Cô Kim nói câu này, đối với việc bản thân có thể vào trường sư phạm, hơn nữa cuối năm là tốt nghiệp rồi, cảm thấy tâm trạng thỏa mãn thậm chí kiêu ngạo.
"Cái này đương nhiên không sai, nhưng không đơn giản như thế." Lời nói của Hoán Chi dừng lại, tư tưởng như dây dưa leo bò lan ra, vừa mơ hồ vừa phức tạp; nắm lấy đoạn giữa khúc giữa như đề tài luyến ái hôn nhân để trò chuyện, là khát khao thiết tha trước mắt. Nhưng những điều đó không giống với luận văn học cải lương, nhất là vì đối diện lại là cô Kim không chỉ để trò chuyện qua loa, chốc lát thế mà khó lòng cất lời. Trái tim vốn đã không bình tĩnh nay lại càng giống như có thứ gì đó đè nặng lên trên.
Ánh nắng hoàn toàn biến mất, bầu trời xuất hiện màu xanh đậm yên bình. Thực vật thảy đều xanh ngắt, bao phủ một tầng khói nhẹ, hình dáng liền trở nên mơ hồ. Hai người đối ngồi trong chòi dường như đều không muốn đứng lên; cảnh tượng tình ý này là một thứ vị thế nào, cảm giác của nhau cũng mờ ảo giống như sắc chiều.
Trên con đường xỉ than có người đang đi tới. Từ tiếng bước chân đó, Hoán Chi biết là Thủy Căn.
"Tiên sinh Ni, ăn cơm chiều thôi," Thủy Căn chưa đi đến trước chòi, đã dừng bước gọi bằng chất giọng trầm đục.
Cậu ta cố định tư thế quay người lại, lại nói: "Trương Huân đánh đến Bắc Kinh, hoàng đế nhỏ Tuyên Thống lại ngồi long đình rồi; họ vừa xem báo, trên báo nói thế đấy."
"Cái gì! Có chuyện như vậy cơ à!" Hoán Chi đột ngột đứng phắt dậy, cảm thấy trước mắt hoàn toàn tối sầm……