[TIÊU DỀ]: Chương 19
Trong trường học bãi khóa! Trên thực tế chẳng khác nào ngày nghỉ, nhưng từ ý nghĩa bất an ẩn chứa trong hai chữ này, lòng người toàn trấn đều dấy lên cảm giác khác lạ. Trước cổng trường dựng một cái đài bằng ván gỗ, phía trên che phủ bởi bóng râm rậm rạp của những cây du cây dẻ, ánh sáng mặt trời lại bị mây dày che khuất, cảnh tượng trở nên thê lương, giống như khung cảnh cử hành tang lễ. Trên một thân cây dán một tờ giấy trắng dài năm sáu thước, chi chít mực tàu viết mấy chữ lớn "Diễn thuyết cứu quốc". Mọi người đều biết đây là chuyện gì, truyền tai nhau, đều chạy đến nghe; chẳng mấy chốc, đã tụ tập được hai ba trăm người.
Nếu muốn ca tụng công hiệu của báo chí, thì đây là một bằng chứng rõ ràng: Giả sử mỗi ngày không có mấy chục tờ báo Thượng Hải do tàu thủy mang tới, người trong trấn này sẽ giống như bị bịt mắt trong trống, không biết quốc gia của họ đang ở vào địa vị thế nào, đã gặp phải chuyện gì. Nhờ có mấy chục tờ báo Thượng Hải, họ biết cuộc đại chiến phát rồ ở châu Âu đã dừng lại; họ biết cục diện mới giữa các quốc gia sẽ được quyết định công khai tại hội nghị hòa bình Versailles; họ biết hy vọng của Trung Quốc rất lớn, tất cả sự kìm kẹp của các cường quốc đối với Trung Quốc, đã được đại biểu Trung Quốc đưa ra yêu cầu phế bỏ trong hội nghị hòa bình. Những tin tức này cấu thành một cảnh đẹp mờ ảo, chớp hiện trước mắt đại chúng; "Cảnh đẹp đã trông thấy, thời kỳ đặt chân đến thực tế đương nhiên sẽ không còn xa." Đại chúng nghĩ như vậy, dường như cảm thấy "gánh nặng của người Trung Quốc" trên người mình đã nhẹ đi một nửa. Nhưng cảnh đẹp tương lai đó rốt cuộc vẫn mờ ảo, một số tin tức truyền đến sau đó đã đánh nát nó thành bột phấn. "Quyết định công khai" là chuyện nói mông lung; ai có sức mạnh mới có tư cách lên tiếng, lên tiếng mới được tính là một câu nói! "Phế bỏ mọi sự kìm kẹp" là chuyện lúc này chưa thể bàn tới; cộng thêm vài tầng kìm kẹp nữa, ngược lại là chuyện rất có khả năng xảy ra! Thế giới có cường quyền, không có công lý mà! Trung Quốc có kẻ bán nước, không có nhà chính trị mà! Những oán hận này ngưng kết uất ức, cuối cùng bùng nổ: Đây chính là phong trào biểu tình kịch liệt của học sinh từ bậc đại học chuyên khoa trở lên ở Bắc Kinh. Họ đánh bị thương quan chức lớn, đốt trụi dinh thự; họ bị bắt theo từng đội, nhưng đồng thời thể hiện tinh thần kiên cường không khuất phục. Một cảm giác nhất thời phổ biến ở quần chúng khắp nơi: Học sinh Bắc Kinh đang thay mặt đại chúng làm những việc cần làm. Học sinh các nơi càng thêm căm phẫn, họ bãi khóa, tổ chức hội học sinh, đứng lên tuyên truyền quy mô lớn. Thế là việc công nhân bãi công, thương nhân bãi thị lần lượt xảy ra, mà công nhân đường sắt nắm giữ giao thông cũng có tin đồn đình công liên hiệp. Tình hình này trước nay chưa từng có ở Trung Quốc; có thể nói như thế này, đây là lần đầu tiên người Trung Quốc có ý thức về quốc gia, là kỷ nguyên mới khi lòng đại chúng ngưng tụ làm một, bày tỏ ý chí phản kháng đối với một sự kiện lớn.
Người dân bình thường trong trấn tuy phần lớn không biết cách Bắc Kinh bao xa, nhưng người mang tâm trạng căm phẫn lại chiếm đa số. Biểu hiện sự căm phẫn chỉ là thở dài trước trang báo, hoặc áp sát người giảng báo mà đập bàn; thế nhưng điều này đích thực xuất phát từ chân thành, không có một chút giả dối nào. Triệu cử nhân vốn chủ trương thêm một chuyện không bằng bớt một chuyện cũng phát biểu nghị luận trong quán trà: "Mấy tên này, chỉ biết làm giàu cho bản thân; cái gì lợi nước ích dân, nằm mơ cũng chưa từng làm được! Phen này bị học sinh trừng phạt là đáng đời. Nếu đánh chết một hai tên thì lại càng hay, để cho người ta xem thử kẻ bán nước có làm nổi nữa không!" Tại trường tiểu học cao cấp, qua sự thảo luận của ban giáo chức, vì tỏ Lòng đồng cảm với quần chúng các nơi và cổ vũ tinh thần ái quốc, quyết định bãi khóa ba ngày.
Thời tiết oi bức bất thường, mọi người hít thở có cảm giác ngột ngạt. Trên mặt đất dính nháp. Mây đen chồng chất ngày càng dày. Thời kỳ mưa dầm đáng ghét sắp bắt đầu. Mấy trăm thính giả tụ tập trước đài, sắc mặt âm trầm giống như bầu trời; ở giữa có mấy cô ả ăn diện xúng xính, ngày thường vốn quen đi qua lại cười nói ồn ào trên phố thị, lúc này cũng thu lại nụ cười, chỉ tựa vào nhau nói nhỏ nhẹ. Hơn chục học sinh mỗi người cầm một sấp ấn phẩm in thạch bản phát cho đại chúng; đại chúng nhận trong tay xem, chính là "tiết yếu" về "hai mươi mốt điều" mà Nhật Bản đưa ra đối với Trung Quốc. Việc đưa ra hai mươi mốt điều đó đã khiến Trung Quốc đặt ra riêng một ngày quốc nhục, đến ngày đó các nơi mở hội kỷ niệm, bày tỏ sự biết nhục, và mưu cầu vươn lên, tính đến lúc này cũng đã bốn năm rồi; những tranh chấp ngoại giao gần đây phần lớn cũng vì thế mà ra; nhưng nội dung của nó là gì, mọi người dường như vẫn mơ hồ. Bây giờ nhận được trong tay chính là thứ đó, đương nhiên liền chăm chú đọc tiếp. Một số người không biết chữ nghe người khác lẩm bẩm đọc tụng, cũng biết trên giấy viết chính là con quái vật đó, bèn gấp lại giấu vào túi áo; dường như nghĩ rằng, có tổng ngày sẽ mổ xẻ tim phổi nó ra xem!
Một hồi tiếng chuông vang lên, Tưởng Băng Như bước lên đài, bắt đầu diễn thuyết. Bài diễn thuyết của ông thiên về tường thuật, giải thích nguyên nhân của cái gọi là "Phong trào Ngũ Tứ" của học sinh Bắc Kinh lần này theo trình tự gần đây, không mang theo cảm xúc, nhưng lại có sức mạnh kích động. Cuối cùng nói: "Hiện nay, giới công nhân, giới thương nhân, giới học sinh các nơi đã hy sinh công việc, việc kinh doanh, học nghiệp của họ, đồng thuận đứng lên bày tỏ ý kiến của mình! Trong ý kiến đó chứa đựng bao nhiêu điều khoản, những điều khoản đó phải là thứ thế nào, tôi không nói, tôi không cần phải nói, bởi vì trong lòng các vị cũng minh bạch không kém gì các giới ở những nơi khác. Vấn đề trước mắt của chúng ta là: Làm thế nào để quán triệt ý kiến của chúng ta? Quán triệt ý kiến của chúng ta thì phải phát huy sức mạnh của mình như thế nào?" Băng Như nói đến đây liền xuống đài. Dưới đài không có tiếng vỗ tay mang ý nghĩa ồn ào phù phiếm, cũng không có tiếng xì xào bàn tán tùy tiện của nhóm người này nhóm người kia bên này bên nọ, chỉ có sự im lặng ngột ngạt sắp sửa nổ tung.
Người thứ hai lên đài là Ni Hoán Chi. Gần đây sự căm phẫn của anh dường như lợi hại hơn bất kỳ ai; thân thể anh tuy ở phương Nam, nhưng tâm hồn anh lại bay phi đến Bắc Kinh, tham gia vào đội ngũ học sinh, học sinh bôn ba, học sinh hô hào, học sinh bị giam cầm, chịu đói khát, tâm hồn anh dường như đều có một phần. Anh một mặt căm hận sự hèn nhát và bỉ ổi của kẻ cầm quyền, sự tàn độc và bất nghĩa của các cường quốc, một mặt cũng thương xót sự u mê và yếu kém của đồng bào. Chuyện quốc gia dân tộc, mọi người đều nhìn nhận giống như chuyện nhà người ta, chỉ mặc cho một số kẻ tham lam vô sỉ, vốn không phải do mọi người bầu ra, mà là tự dày mặt bước ra gánh vác trọng trách thiên hạ đi bao biện, đi làm buôn bán, chuyện sao có thể không hỏng bét được! Nên thay đổi triệt để, mọi người đem chuyện quốc gia dân tộc gánh lên vai, mới là con đường sống thực sự chứ! —— Từ mấy năm nay, thói quen không thích đọc báo, không thích ghi nhớ sự thăng trầm thành bại của một số võ quan đến lúc này anh cảm thấy nên sửa đổi rồi; bắt buộc phải hiểu rõ hiện trạng, mới không đến mức hoàn toàn mặc kệ; trong sự thăng trầm thành bại của võ quan vốn đan xen vận mệnh của quốc gia dân tộc, há lại chỉ là chuyện riêng của võ quan đâu chứ. —— Anh chỉ hận không thể tiếp cận tất cả người Trung Quốc, đem tầng ý nghĩa này nói cho họ biết, để họ lập tức thức tỉnh. Giờ phút này lên đài diễn thuyết, dưới đài tuy chỉ có mấy trăm người, anh lại ôm ấp nhiệt tình giống như đối mặt với toàn thể người Trung Quốc. Hơi thở của anh rất gấp gáp, lồng ngực dường như có một luồng khí cứ trào ngược lên, cản trở lời nói của anh, khiến cho những gì nói ra trong miệng không được trôi chảy tận tình như những gì nghĩ trong lòng. Trong mắt anh phát ra ánh sáng kích động mà mang theo vẻ bi thảm; cũng có thể nói là biểu cảm cầu xin, anh cầu xin toàn thể người Trung Quốc mau chóng thức tỉnh; càng có thể nói là biểu cảm khóc lóc, anh khóc thương Trung Quốc đã đến mức độ không tự chấn tác mà bị láng giềng cường bạo khinh bỉ. Bàn tay phải của anh vươn về phía trước, múa may trong không trung, bổ trợ cho sức mạnh của lời nói; lòng bàn tay xòe ra, làm tư thế chuẩn bị bắt tay với người khác, ý tứ dường như là "Đồng bào cùng chung vận mệnh của chúng ta ơi, mọi người hãy nắm chặt tay nhau nào!"
Anh tiếp nối lời của Băng Như, nói rằng nhân dân đoàn kết lại, mới có thể quán triệt ý kiến của mọi người. Đoàn kết càng kiên cường, sức mạnh càng lớn, mới có thể chống cự cường quốc tham lam hung ác ở bên ngoài, kiềm chế loài sâu mọt hại nước ở bên trong. Anh tin rằng mọi người không thức tỉnh không đoàn kết, là vì không hiểu rõ lợi hại, không có ai đem ngọn nguồn cay đắng đó giảng giải cho họ nghe một lượt; nếu có người giảng cho họ nghe rồi, lợi hại trong đó ai cũng minh bạch rồi, còn chịu mơ hồ qua ngày nữa sao? Giờ phút này bản thân anh gánh vác chính là trọng trách giảng giải một lượt như thế, cho nên đã đem hết sức mạnh có thể để nói; lời nói miệng dường như vẫn chưa đủ tác dụng, chỉ tiếc là không có cách nào móc một quả tim ra cho đại chúng xem. Thế nhưng anh không hề thất vọng, cho rằng vào giờ này ngày mai, mấy trăm người trước đài này nhất định sẽ trở thành những quốc dân có trách nhiệm, là đội ngũ sinh lực của phong trào cứu quốc; bởi vì họ đã nghe lời anh, trở về thế nào cũng phải suy ngẫm trong lòng, cứ nghĩ mãi nghĩ mãi, tự nhiên sẽ lĩnh hội được những điều anh giảng chưa rõ chưa thấu đáo. Anh đã quên mất đứng trước đài chính là những người năm ngoái còn nghi kỵ trường học, tung tin đồn nhảm; khoảnh khắc này, anh chỉ cảm thấy phàm là con người đều có một tính dễ uốn nắn như nhau, thức tỉnh hay không thức tỉnh, chỉ khác ở chỗ có người giảng giải dẫn đường hay không mà thôi.
Anh kiễng chân, rướn người lên, có một khí thế sừng sững bất động; vẻ mặt ôn hòa ngày thường không biết đã lùi đi đâu mất, thay vào đó là sự sôi sục và ưu thương; trong giọng nói mang theo ý nghĩa cổ động; anh nói: "Đừng cho rằng nơi chúng ta ở chỉ là một vùng hương trấn, không có quan hệ gì với đại cục. Giả sử các hương trấn trên toàn quốc đều thức tỉnh, còn có mục đích nào không thể đạt được! Bọn cầm quyền ít nhất cũng sẽ thu liễm lại một chút, sẽ cẩn thận hơn một chút; bởi vì không chỉ mấy nơi đô hội lớn tỏ thái độ, ngay cả chốn đồng không mông quạnh cũng nhảy chồm lên rồi. Nước ngoài tham lam hung ác ít nhất cũng sẽ giảm bớt đi một chút thói hư tật xấu không coi Trung Quốc ra gì; bởi vì người trong hương trấn đều biết đứng lên kháng tranh, có thể thấy Trung Quốc không phải là Trung Quốc của mấy tên quan liêu. Các vị có mặt ở đây, đừng coi thường bản thân, mọi người hãy cùng nhau gánh vác trách nhiệm cứu quốc đi! Không thấy trên báo đăng sao? Mục tiêu bước đầu thống nhất của nhân dân các nơi, chính là muốn trừng trị một số quan liêu nịnh ngoại bán nước. Cần phải chú ý, đây chỉ là bước đầu, không phải bước cuối cùng; mục tiêu sau này, chúng ta hãy còn rất nhiều. Thế nhưng bước đầu này bắt buộc phải làm được trước, lập tức làm được. Giả sử không làm được thì sao? Hừ! Chúng ta không nộp thuế, chúng ta áp dụng hành động phản kháng trực tiếp!..."
Bỗng nhiên một trận mưa nhỏ dày đặc kéo đến, những sợi mưa xiên xéo quất vào đỉnh đầu thính giả, thế là rất nhiều người dùng tay áo che đỉnh đầu quay người đi. Một tiếng xôn xao không cao lắm nổi lên từ đám đông tản mát ra, mang theo giọng điệu bất bình nói những lời như sau: "Chúng ta cũng làm một trận bãi thị đi!" "Kẻ bán nước thật đáng ghét, không biết trong lòng chúng mang theo loại tâm can gì!" "Không nộp thuế ngược lại cũng là một cách, hương trấn chúng ta cũng có sức mạnh thiết thực giống như đô thị!" Vội vã theo con đường về nhà của mỗi người mà đi.
Hoán Chi trên đài không vì thính giả tản mất một phần mà giảm bớt nhiệt tình. Mưa đến rồi, đứng ở nơi lộ thiên vội vàng tránh né, cũng là tình người thông thường, anh hoàn toàn tha thứ cho họ; thế nhưng niệm thức tha thứ ấy chìm sâu ở đáy ý thức, không nổi bật hẳn lên bề mặt. Về phần bản thân anh, những giọt nước từ trên cây nhỏ xuống rơi lên quần áo, trên đỉnh đầu, trên gò má, trên lông mi, cảm giác ẩm ướt và lạnh lẽo khiến anh sinh ra tâm trạng chí sĩ nhân nhân cam chịu khổ nạn; anh dường như chê trận mưa này chưa đủ lớn, nếu là trận mưa rào cuồng bạo thì còn tốt hơn nữa, nếu là những hạt mưa đá to bằng quả trứng ngỗng thì lại càng tốt hơn. Anh nhắm mắt lại, để những giọt nước trên lông mi hợp lưu với những vệt nước trên gò má, rồi nâng cao giọng nói tiếp tục nói: "Thường hay nói sĩ khí dân khí, nhân dân phải có một loại khí thế, một loại khí phách. Nhân dân nước ta, từ trước đến nay quá không có khí thế, quá không có khí phách! Láng giềng cường bạo đem chúng ta ra xẻ thịt, chúng ta mặc kệ nó, nhà cầm quyền đem chúng ta làm quà biếu, chúng ta cũng mặc kệ nó! Dân khí đã tiêu vong, tiêu vong đến không còn sót lại dù chỉ một chút. Thế nhưng không! Hiện nay nhân dân các nơi đồng lòng đứng lên cứu quốc. Vừa bi tráng, vừa nhiệt liệt, đủ thấy dân khí rốt cuộc vẫn được bảo tồn ở chỗ chúng ta. Uất tích lâu ngày, phát tiết ra ngoài càng thêm phồn thịnh mà không thể ngăn cản. Tôi biết lần phát tiết này, sẽ mở ra một cục diện mới cho Trung Quốc..."
“Hoán Chi xuống đây đi, trời mưa càng lúc càng lớn, họ đều giải tán rồi,” Tưởng Băng Như ngẩng đầu nói; những giọt nước to thô nhỏ lên khuôn mặt đang bày tỏ vẻ cảm phục của ông, phần vai và ngực của chiếc áo dài bằng sa cũ có mấy vết ướt to bằng chén trà.
"Họ đều giải tán rồi sao?" Hoán Chi bất giác tiếp lời một câu; lúc này mới nhìn thấy bóng lưng của hai ba chục người đang lầm lũi chạy trong làn mưa thẳng đứng thô như chỉ giày, trước đài không còn một khuôn mặt nào hướng về phía mình nữa. Anh phủi mái tóc bị ướt mưa, như không nỡ, chậm rãi bước xuống đài, liên tục kêu lên: "Tiếc quá, tiếc quá trời mưa rồi, trời mưa rồi, anh còn chưa giảng mà."
Câu này của anh là nói với Lục Tam Phục. Lúc này Lục Tam Phục đang đứng trong ngưỡng cửa của cổng trường. Làn mưa thẳng đứng không rơi được lên bộ Âu phục vải bạt trắng mới tinh của cậu; trong lòng cậu đang thầm cảm ơn trận mưa này, đã hủy bỏ tạm thời buổi diễn thuyết mà cậu vốn dĩ không lấy gì làm thích thú này. Thế nhưng cậu lại đáp như thế này: "Không sao, cơ hội diễn thuyết còn nhiều lắm; không nhất thiết phải diễn thuyết trên đài ngày hôm nay, sau này dù là ở đầu đường góc chợ cũng đều có thể giảng, đằng nào thì cũng là bày tỏ ý kiến của tôi."
"Không sai, đầu đường góc chợ đều có thể giảng; đợi lát nữa tạnh mưa, chúng ta sẽ chia nhau ra ngoài!" Hoán Chi hưng phấn như thể phát hiện ra con đường mới, hoàn toàn không bận tâm đến chiếc áo ướt sũng dán sát vào cơ thể, phác họa ra đường nét của lồng ngực và cánh tay. Anh lại nói: "Quán trà ở đây rất nhiều, suốt ngày có người ngồi uống trà ở đó, chính là nơi diễn thuyết rất tốt; chúng ta cũng nên đến quán trà thôi."
Băng Như căm thù quán trà nhất, từ sau khi ở Nhật Bản về, chưa từng bước chân vào một bước; lúc này nghe Hoán Chi nói vậy, theo lý đương nhiên là đồng tình, thế nhưng trong lòng vẫn không muốn bản thân hoặc đồng bạn có chuyện bước vào quán trà để diễn thuyết đề tài cứu quốc, bèn giục Hoán Chi rằng: "Chúng ta vào trong đi, cởi quần áo ướt ra đã."
Những giọt nước nhỏ từ trên cây xuống đã to bằng hạt đậu, Hoán Chi dường như cảm thấy lúc này mới có chút thống khoái; anh nhìn khoảng không gian trước đài vừa nãy còn chen chúc mấy trăm thính giả bây giờ đã đan cài đầy những sợi mưa, rồi cùng Băng Như và Tam Phục đi vào trong trường.
Hoán Chi mượn mặc chiếc áo sơ mi cũ của Tam Phục, Băng Như cởi chiếc áo dài sa cũ ra, cùng ngồi trong phòng nghỉ ngơi. Trường học dường như chưa bao giờ yên tĩnh như ngày hôm nay; chỉ nghe tiếng mưa giống như vô số con cua đang sủi bọt, tiếng nước mưa chảy qua ống thoát nước kêu lách cách phát ra âm thanh đơn điệu. Giống như vừa trải qua một đại sự, họ mang theo một chút mệt mỏi không quá nặng nề, bàn luận về tình hình đã trải qua cùng với đủ loại chuyện sau đó. Băng Như nói: "Tình hình hôm nay xem ra không đến nỗi tệ. Con người ở đây có một cái tính này, hết sức cười cợt bông đùa, mặc cho anh nói đến hò ra máu, tổng cảm thấy không liên quan đến họ. Tôi sợ hôm nay cũng sẽ như thế, dội cho chúng ta một gáo nước lạnh. Thế nhưng không, họ hôm nay đều ở đó nghe, có vẻ nghe rất chăm chú."
"Họ nhận được bản hai mươi mốt điều, tờ giấy chúng ta in ấy, đều trợn tròn mắt chăm chú nhìn. Hơn nữa ai nấy đều mang về, không có ai vứt nó đi một cách tùy tiện cả." Lục Tam Phục nói như vậy, lộ ra vẻ đắc ý, giống như khi cậu ta ca ngợi một vận động viên nào đó có thể nhảy cao bao nhiêu chạy nhanh bấy nhiêu ngày thường vậy.
"Suy cho cùng vẫn là quốc dân, nghĩa phẫn của quốc dân ai cũng có cả." Hoán Chi giải thích như thế này, trong lòng cứ nghĩ đến tình cảnh đáng mừng khi hết người này đến người khác qua sự dẫn dắt của những người giác ngộ trước, ngẩng cao đầu ưỡn ngực thức tỉnh. Ai là người giác ngộ trước? Anh cho rằng một người như anh, dù thế nào đi nữa, cũng tính là một quốc dân đạt yêu cầu. Đạt yêu cầu thế là tốt; trách nhiệm dẫn dắt người khác còn chối bỏ được sao? Anh vỗ tay một cái, thở dài nói: "Hạ! Chúng ta trước đây không đúng; chỉ chăm chăm lo cho phía trường học, mà lại quên mất những trách nhiệm khác!"
"Anh nói câu này là ý gì?" Băng Như dường như có thể lĩnh hội ý của Hoán Chi, nhưng không được rõ ràng lắm.
"Tầm mắt của chúng ta quá hẹp, chỉ nhìn thấy một ngôi trường, một đám học sinh; ngoài điều đó ra, dường như trên thế giới này không còn gì khác nữa. Chúng ta đôi khi cũng nghĩ đến đề tài lớn lao về thiên hạ quốc gia; nhưng ý nghĩ tự an ủi bản thân lại lập tức bám theo sau, cho rằng chúng ta đang vun đắp nên những con người kiện toàn hoàn mỹ, chỉ đợi công việc của chúng ta hoàn thành, thiên hạ quốc gia còn có chuyện gì mà không giải quyết được chứ! Cứ làm như thiên hạ quốc gia là một thứ tĩnh lặng, ngây ngốc chờ ở đó, chờ chúng ta hoàn thành công việc, trang hoàng nó xong xuôi, nó mới hoạt động trở lại. Đây quả là một quan niệm đáng cười biết bao!"
"Quả thực có hơi đáng cười. Thiên hạ quốc gia đâu có chịu tĩnh lặng lại để chờ anh chứ!" Mấy ngày nay bầu không khí trong nước chấn động dữ dội, Tưởng Băng Như đương nhiên cũng cảm nhận được sự rung động; lại nghe Hoán Chi nói vậy, đối với niềm tin chuyên tâm làm trường học không màng đến chuyện khác của bản thân, không khỏi cảm thấy trống rỗng hụt hẫng.
Hoán Chi gật gật đầu, nói tiếp: "Người thực sự có chí khí, thì nên mở rộng tầm mắt ra một chút. Chỉ nhìn thấy một ngôi trường, một đám học sinh, thì không ăn thua, còn phải trợn mắt nhìn xã hội đại chúng. Làm thế nào để xã hội đại chúng thức tỉnh, với làm thế nào để làm tốt trường học, dạy tốt học sinh, cũng là những nhiệm vụ quan trọng như nhau. Xã hội đại chúng đã gánh vác trách nhiệm của xã hội rồi, học sinh là dự bị để sau này đi gánh vác. Nếu từ bỏ vế trước, anh có dạy học sinh cho dù tốt đến đâu đi nữa, tương lai tổng sẽ bị kéo lầy lội, cùng chìm ngỉm trong vũng bùn là hết. Tôi bây giờ tin rằng, tình hình thực tế chính là như vậy."
Điều này làm tôi nhớ đến lời bàn luận của tiến sĩ Hứa mà tôi nghe được trong thành đầu năm nay." Trên mặt Băng Như lộ ra nụ cười đã vỡ lẽ, hỏi Hoán Chi rằng: "Không phải đã từng bàn với anh rồi sao? Tiến sĩ Hứa nói trường học không thể tách rời khỏi xã hội; trường học nên ôm ấp một đại nguyện, phải đồng hóa xã hội, đạt đến tầng này, mới là sự thành công của trường học; giả sử không đạt được, thì sẽ bị xã hội đồng hóa, giáo dục v.v. chỉ là những danh từ nghe hay ho, hiệu quả bằng không! Tôi lúc đó nghĩ lời này không tránh khỏi có chút quá khích; ví như sửa chữa nhà cửa cũ, dần dần đem vật liệu mới thay vào không được sao? Giáo dục học sinh chính là chuyên tạo ra vật liệu mới mà. Thế nhưng bây giờ tôi cũng nghĩ như vậy, phàm là vật liệu thì đều phải được chế tạo từ mới, bằng không tổng chẳng sửa nổi một công trình vĩ đại kiên cố. Chúng ta muốn trực tiếp đồng hóa xã hội, muốn để đại chúng xã hội đều đến làm học sinh của chúng ta!"
"Hôm nay chúng ta đã bắt đầu bài học đầu tiên rồi. Tình thế rất có thể lạc quan. Chúng ta từ trước tới nay là không làm, chứ không phải không có sức mạnh này, là không muốn làm, chứ không phải không thể làm; đã kiểm chứng được sự lười biếng của chúng ta rồi, sau này liền không cho phép lười biếng nữa."
"Là không muốn làm, chứ không phải không thể làm," Băng Như trầm ngâm theo khẩu khí của Hoán Chi.
Lúc này trời đã tạnh mưa, mái hiên vẫn còn nhỏ giọt nước đọng. Bầu trời vẫn chất đầy mây, nhưng phát ra ánh sáng như bạc. Băng Như và Hoán Chi không hẹn mà cùng ngẩng đầu nhìn bầu trời, dường như nghĩ đằng sau ánh sáng như bạc này, chính là mặt trời soi rọi muôn loài, một tia niệm tưởng an ủi liền nảy sinh trong lòng họ. Lục Tam Phục cũng có chút vui mừng; trời tạnh mưa rồi, bài tập chạy bộ ra đồng ruộng mỗi ngày sẽ không bị gián đoạn nữa.
Hoán Chi về nhà, vẫn mặc chiếc áo sơ mi cũ mượn được, bước vào trong nhà, một mùi ẩm mốc xộc thẳng vào mũi (căn nhà này là kiến trúc có tuổi đời một trăm năm), tã lót của trẻ con giống như vạn quốc kỳ treo trong hội trường, được phơi chéo trên hai cây sào tre. Anh không khỏi cảm감 thán mà nghĩ: Ải, giấc mộng gia đình mới, cách xa thực tế quá mức rồi! Thế nhưng một sự hưng phấn mới sinh chi phối anh, khiến cho sự cảm thán này chỉ trở thành nhàn nhạt, không hề bận tâm, anh có đầy bụng lời muốn nói với Bội Chương, bèn bước vào phòng ngủ.
Đứa trẻ là con trai, ra đời đã hơn năm tháng nay. Mấy chục ngày gần đây, ban đêm chỉ không chịu ngủ say, mới vừa chợp mắt, lại mở cái miệng nhỏ ra khóc ré lên. Nhiệt độ cơ thể là bình thường, lại không có hiện tượng nào khác, bệnh hình như là không có. Chỉ khổ cho người mẹ ôm nó ngủ; kiên nhẫn ru nó, cho nó bú, toàn bộ tâm can đều đặt vào hy vọng nó ngủ yên, bản thân liền ít có phần được ngủ yên. Giờ phút này đứa trẻ lại chìm vào giấc ngủ rồi. Nhẹ nhàng đặt nó lên giường, bản thân cô cũng cảm thấy hơi mệt mỏi, liền nằm xuống bên cạnh nó. Dần dần, mí mắt khép lại, tiếng thở dài sâu phát ra rồi.
Hoán Chi nhìn Bội Chương đang ngủ say, đôi mắt đều khép lại thành một đường chỉ, một vành quầng thâm vây quanh, hiện lên một số gân máu màu tím nhỏ; sắc mặt tái nhợt, không còn vẻ rạng rỡ của thiếu nhi nữa; khoang miệng hơi mở ra, môi chỉ mang theo một chút sắc đỏ. Anh liền đem những suy nghĩ vẩn vơ không dứt ra ôn lại một lượt: Mới hơn một năm thôi, lại giống như biến đổi đến mười năm sau vậy, ở giữa việc này đúng là vận mệnh đang trêu ngươi! Cô hy sinh như thế này thật đáng thương; anh xem sắc thái tiều tụy này, hơn nữa, tiều tụy há lại chỉ có sắc thái thôi đâu!
Anh nghĩ tiếp theo trình tự: "Dù thế nào đi nữa, anh không có lý do gì để oán hận cô ấy. Tính tình, sở thích của cô ấy, tuy thay đổi không lấy gì làm đáng yêu lắm, thế nhưng nguyên nhân thay đổi không nằm ở cô ấy; cô ấy bị một con sóng ngầm mãnh liệt trong tiến trình sinh mạng phá hủy rồi! Anh nên xoa dịu vết thương của cô ấy, an ủi nỗi đau khổ của cô ấy; dù là phương pháp khó khăn nhất, anh cũng phải áp dụng, chỉ cần có ích cho cô ấy. Về phần niềm vui của bản thân, điều đó không ngại vứt bỏ không mặn mà; lúc này còn đòi hỏi, thì không tránh khỏi là kẻ phàm tục ích kỷ."
Ánh mắt của anh lại dời đến đứa trẻ đang áp sát vào ngực mẹ. Lúc này đứa trẻ ngủ rất say, sắc mặt hoàn toàn yên tĩnh, khác hẳn với vẻ khóc lóc ban đêm (cái miệng mở rộng gần như chiếm một nửa khuôn mặt, những nếp nhăn chéo nhau tạo thành sự đan xen buồn cười). Sắc da đỏ hồng. Cái miệng nhỏ chúm chím thỉnh thoảng mút mát, trong mơ chắc là đang bú sữa rồi. Anh nghĩ: "Một sinh mệnh nhỏ bé như vậy, giống như chồi non của thực vật, chất liệu tương lai ra sao ưu tú, tư thái ra sao đáng yêu, là điều chưa thể lường trước. Vì nó, hy sinh đi chí hướng và sự thoải mái của một người mẹ, chưa chắc đã không đáng chứ." Niệm tưởng về tình yêu thúc giục tay anh xoa dịu khuôn mặt đứa trẻ, tạm thời quên đi mọi thứ khác.
Người mẹ cảnh giác liền tỉnh giấc, ngồi dậy, ngái ngủ nhìn Hoán Chi và nói: "Anh về rồi à?"
Hoán Chi ngồi xuống, sát cạnh cô; đây chính là lúc thích hợp cho sự dịu dàng, bởi vì đứa trẻ hay gây rối đã tạm thời buông tha họ; hơn nữa anh có đầy bụng lời muốn nói với cô, ngồi sát bên nhau cũng thoải mái hơn. Anh nói: "Vừa mới về. Buổi hội diễn thuyết ngày hôm nay, người đến nghe rất đông."
“Ừ. Sao thế, anh mặc chiếc áo thế này?”
"Lúc diễn thuyết vừa nãy, quần áo ướt sũng hết rồi. Đây là mượn của tiên sinh Lục."
"Ướt sũng hết rồi? Cơ thể nhiễm hơi ẩm sẽ không thoải mái đâu. Quần áo ướt mang về chưa?"
Anh hơi cảm thấy nhạt nhẽo, trả lời câu hỏi của cô, rồi quay lại mạch suy nghĩ của mình và nói: "Người đến nghe hôm nay đều có biểu hiện rất tốt. Họ căm phẫn, họ trầm mặc; sự căm phẫn bao hàm trong sự trầm mặc, liền không giống với sự ưu thời mẫn thế phù quang lược ảnh. Họ nghe chúng tôi diễn thuyết, nuốt từng chữ từng chữ vào trong bụng, khắc ghi vào trong tim. Điều này đối với tôi là không lường trước được, tôi vẫn luôn cho rằng người trong trấn này chưa chắc đã có thể coi trọng đại sự quốc gia. —— Chúng ta quá không tiếp cận xã hội, cho nên mới phát sinh sự hiểu lầm như vậy đối với xã hội. Nói cho em biết, một tin tức đáng mừng: Từ nay trở đi, chúng ta phải coi xã hội quan trọng giống như trường học, chúng ta không chỉ dạy học sinh, mà còn phải dạy xã hội!" Anh nói rất hưng phấn, giống như phát hiện ra kế hoạch lớn nào nhất định sẽ thành công vậy, thời gian tiếp theo chỉ cần chiếu theo đó mà làm là được. Đương nhiên, điều anh kỳ vọng ở cô là sự tán thưởng đối với kế hoạch lớn của anh, hoặc là đưa ra phê bình, hoặc là cống hiến một số ý kiến, khiến cho tinh thần của anh càng thêm phấn chấn, kế hoạch của anh càng thêm chu đáo. Thế nhưng, hoàn toàn không tương ứng, điều cô tiếp lời lại là một câu nói rất tùy tiện không hiểu rõ ý anh lắm: "Chẳng lẽ các anh chuẩn bị mở lớp bổ túc cho người lớn sao?"
Điều này quá nông cạn, ý nghĩa anh nói sâu xa hơn nhiều so với những gì cô dự đoán; đối với sự dự đoán nông cạn như vậy, anh đã nảy sinh sự phản cảm mãnh liệt. Thế nhưng anh kìm nén sự phản cảm, chỉ lắc đầu nói: "Không. Chúng ta không chỉ dạy mọi người nhận biết mấy mặt chữ, hiểu một chút thường thức nông cạn; chúng ta muốn dạy mọi người hiểu rõ những thứ thiết thực hơn sâu xa hơn."
“Thế à?” Cô nhạt nhẽo nhìn anh một cái, nét mặt đó là không muốn truy cứu đến cùng, cứ không cầu hiểu sâu như vậy là đã có thể cho qua rồi. Đột nhiên cô nhớ ra cái gì đó, biểu cảm chán ghét hiện lên khuôn mặt tiều tụy, đứng dậy đi đến trước tủ quần áo, bực bội mở cửa tủ ra. Cô muốn tìm một món đồ, nhưng lục lọi một lúc trong đống quần áo lộn xộn vốn đã lười dọn dẹp từ lâu, lại chẳng tìm thấy.
Anh mang theo nỗi buồn mà nghĩ: Cô ấy vậy mà không truy vấn việc dạy mọi người hiểu những thứ thiết thực và sâu xa hơn là chuyện thế nào, điều này là bởi vì cô ấy đã là cô ấy của hiện tại rồi! Nếu ở thời điểm mới kết hôn năm ngoái, một đề tài vừa quan trọng vừa thú vị như thế này, có bắt cô buông tay cũng không chịu đâu. Thế nhưng cứ tiếp tục giảng hay đợi cô truy vấn rồi mới trả lời, hiệu quả cũng giống nhau, anh bèn dùng giọng điệu cầu xin nói: "Không vội tìm đồ lúc này, nghe anh giảng nốt chuyện đã."
Thế nhưng cô đã tìm thấy món đồ mình muốn từ trong ngăn kéo tủ rồi. Là một đôi giày nhỏ, mặt bằng sa vàng, mũi giày thêu hình mặt hổ, có lông mày đỏ, mắt viền trắng đồng tử đen, mũi bẹt màu xanh, râu đỏ cắt bằng, tai được đính thêm vào bằng nguyên liệu lụa tía, gót giày vểnh lên một chiếc đuôi làm bằng sa vàng, trong giày hình như nhét thứ gì đó như bông gòn. Cô đưa đôi giày nhỏ cho anh, mang theo sắc mặt khinh bỉ cố ý hỏi: "Anh xem cái này, có đẹp hay không?"
"Hả? Cái này ngốc..." Anh tiếp nhận đôi giày nhỏ trong tay, đồng thời nuốt lời định nói vào trong. Anh nhìn món đồ thủ công màu sắc không điều hòa kiểu dáng thô kệch này, không kìm được muốn chê bai nó ngốc nghếch hạ đẳng, thế nhưng anh lập tức đoán chừng món đồ này xuất phát từ tay ai, cho nên nói đến nửa chừng liền thu lại. Anh đổi thành hỏi nhỏ: "Là mẹ làm phải không?"
"Còn có ai nữa chứ? Em làm sao mà làm ra được những thứ thế này!"
"Em nói nhỏ tiếng chút. Bà làm cho đứa trẻ đi à?"
Anh đứng dậy đi đến cửa phòng, ánh mắt xuyên qua gian ngoài và gian giữa, nhìn thẳng vào cửa phòng của mẹ: trong lòng thấp thỏm nghĩ, lại có khúc mắc nhỏ nào chuẩn bị phải hòa giải nữa đây.
"Đương nhiên tính là làm cho đứa trẻ đi rồi. Bà đưa cho em mấy ngày rồi; bởi vì là bộ dạng thế này, em liền vứt vào trong ngăn kéo tủ."
"Bây giờ thế nào?"
Anh quay người lại gần cô, săm soi như thưởng ngoạn món đồ của tay người già còn lưu lại trong tay, những suy nghĩ ngốc nghếch v.v. đã trôi xa, chỉ cảm thấy trên món đồ này chứa đựng tình mẫu tử và nỗi nhọc nhằn lớn lao.
"Hôm nay bà nói với em: Tháng năm sắp đến rồi, từ mùng một nhất định phải đem đôi giày hổ đó cho đứa trẻ đi vào, đây là tăng cường bảo vệ, tránh độc trừ tai. Giày thế này, đi vào chân trông giống như một con quái vật sống vậy!"
"Anh thấy đi thử cũng không có vấn đề gì."
"Không, em không muốn nó đi, thà để nó đi chân trần, không muốn nó đi thứ quái dị thế này!" Cô mang theo ý nghĩa khá bướng bỉnh. Trong những chuyện không quan trọng đại thể tương tự như vậy, anh đã lĩnh hội ý nghĩa này mấy lần rồi. Cảm xúc của anh rất kích động, nhưng không mang theo ý giận, dùng giọng điệu thương lượng mà nói: "Chỉ là không đi sẽ khiến lão nhân gia không vui."
"Nhưng mà đi vào rồi, cái bộ dạng quái dị sống đó, sẽ khiến em không vui!"
Anh im lặng. Tâm sự của anh rối bời lên, nghĩ một cách không rõ ràng: "Tư tưởng và hành vi của người lớn tuổi, thường vấp phải sự phủ nhận và chê bai không chút khách khí của thế hệ sau, đây cũng chính là một màn kịch như vậy. Ai sai chứ? Có thể nói cả hai bên đều không sai. Thế nhưng nỗi bi ai lại nằm ở phía người lớn tuổi rồi!" Đây chỉ là một sự giải thích mà thôi, đối với việc phải ứng phó ra sao với sự việc trước mắt, trong chốc lát anh thế mà lại nghĩ không ra.
Nhìn khuôn mặt nghiêm túc của cô, lại nhìn đứa trẻ đang ngủ trên giường, ánh mắt của anh cuối cùng đành mang theo sự chán nản rơi vào cái đầu hổ đầy màu sắc trên đôi giày nhỏ trong tay.
Ngoài cửa sổ trời lại bắt đầu mưa rả rích.