Hiệu trưởng trường Tiểu học số Sáu là một người trung niên, hai bên má mọc đầy râu ngắn; vóc dáng không cao nhưng khá thô to, nhìn từ xa giống như một cái bình mực; đôi mắt cứ láo liên đảo quanh, có vẻ như vừa đảo một cái là lại nảy ra một mưu kế mới; làn da trên mặt căng cứng, giống như một tên thám tử lão luyện, chuyên chực chờ sơ hở của người khác. Ông ta làm hiệu trưởng trường Tiểu học số Sáu đã được bốn, năm năm rồi, điều này cũng có nghĩa là ông ta hưởng thụ cơ nghiệp này đã được bốn, năm năm. Ông ta nghĩ đủ mọi cách để lôi kéo khách hàng, số học sinh tính ra cũng không ít; ông ta lại nghĩ đủ mọi cách để cắt giảm chi tiêu, gia tăng khoản thu nhập dư dột của mình, thế nên mỗi học kỳ học sinh chỉ được phát một cây bút lông mới, viết hỏng thì phụ huynh tự mua lại, bằng không thì luyện tập viết chữ và tính toán trên bảng đá.
Bây giờ nghe tin có một nhân viên mới tới, ông ta không khỏi có thêm chút tâm sự: Tên nhân viên mới đó dẫu không giúp ích gì cho việc kinh doanh của ông ta, thì ít nhất cũng không được gây trở ngại cho ông ta, liệu có thể được như ý nguyện này không?……
Vẻ bề ngoài của hiệu trưởng vừa lướt qua trong mắt Hoán Chi đã khiến anh cảm thấy xa lạ, chán ghét, anh vốn không ngờ hiệu trưởng lại là một người như vậy. Nhưng khi anh bày tỏ bản thân sẵn sàng nhận sự chỉ bảo, trong lòng lại mang theo sự chân thành tuyệt đối; anh vốn cho rằng bản thân hoàn toàn không có kinh nghiệm, lại đến hợp tác với một kẻ có thâm niên bốn, năm năm kinh nghiệm thế này, ít nhiều gì cũng là điều đáng tiếc. Từ điểm này, hiệu trưởng nhận ra nhân viên mới hoàn toàn chỉ là một đứa trẻ dễ đối phó, trong lòng liền nhẹ nhõm hẳn.
Khuôn viên nhà trường là một ngôi miếu cổ u ám và dột nát. Đại điện là một phòng học, hai gian nhà hai bên mỗi gian là một phòng học. Sân giữa chính là sân vận động. Dưới hai gốc cây đào, rải rác mấy quả cầu gỗ rơi ra từ chiếc tạ tay bằng gỗ, và cả một ít bã mía.
Trong ba phòng học đều một mực là những bộ bàn ghế sơn đen đã ngả sang màu trắng xám, tấm bảng đen trên tường hằn lên những vết nứt ngang. Tịch mịch, u ám, lạnh lẽo. Nhất là cái đại điện kia, phần giếng trần cao vút bám đầy bụi bặm và mạng nhện, cứ như thể bất cứ lúc nào cũng có thể rơi xuống một con rắn hay một con quỷ dữ vậy.
Hoán Chi dùng ánh mắt nghi hoặc nhìn phòng học ở đại điện, thầm nghĩ đây chính là nơi anh sắp sửa chôn vùi tâm huyết, phung phí tuổi thanh xuân của mình rồi. Anh cứ ngỡ trường học chí ít phải có cửa sổ kính, phải có ánh sáng rực rỡ, phải có phòng chuẩn bị để có thể ngồi đọc sách, —— nào ngờ hoàn toàn chỉ là mơ mộng! Cuộc sống ở nơi đây, há lại là có giá trị và thú vị hay sao? Anh rất muốn cố ép bản thân tin là có, thế nhưng rốt cuộc vẫn cảm thấy đây chỉ là tự gạt mình dối người.
Anh thẫn thờ quay đầu lại, chỉ thấy đôi mắt của hiệu trưởng cứ đảo láo liên nhìn mình, giống như con cú mèo ẩn nấp trong bụi cây. Trong tâm trí, anh thầm nghĩ người này chính là bạn đồng hành cùng công việc với mình đây sao. Bình thường khi anh mô phỏng thái độ của giáo viên, vẫn luôn cho rằng ít ra phải hòa nhã vui vẻ. Thế nhưng gương mặt của vị hiệu trưởng này đã chứng minh sự mô phỏng của anh là sai lầm. Anh lại cảm thấy với vị hiệu trưởng này thì không có nổi ba câu để nói cùng, bàn bạc, thương lượng vốn chẳng phải là việc anh thích. Thế thì, dẫu nói là một trường có ba phòng học, há chẳng phải vẫn là mạnh ai nấy đứng độc lập một cõi đó sao?
Lúc anh từ biệt hiệu trưởng để ra về, mang theo một nỗi uất ức trong lòng, trước mắt chẳng thấy gì khác, chỉ chuẩn bị tinh thần làm vật hy sinh mà thôi, tựa như người thiếu nữ trinh trắng xinh đẹp bị ép gả cho kẻ phong lưu bạc tình vậy. Đêm nằm trên giường, trằn trọc nửa đêm không tài nào ngủ được. Ban đầu là nỗi u oán đã thành thói quen của Ôn Lý; sau đó chuyển thành sự thấu hiểu sự đời, cho rằng một con người thật quá đỗi nhỏ bé, dẫu có hy sinh đi chăng nữa thì cũng chẳng có gì to tát; cuối cùng lại nghĩ đến ranh giới giữa sự sống và cái chết, nghĩ đến cái ao trong khu vườn hoang phế, nghĩ đến luận án "Đại Thức Tín Luận"……
Tiết đầu xuân, trường học khai giảng. Ngày đầu tiên Hoán Chi làm giáo viên, lại trúng vào một ngày mưa dầm âm u. Bước vào ngôi miếu ấy, chỉ thấy rất nhiều đứa trẻ đang chạy nháo nhào trong sân giữa. Quần áo ướt vắt chỗ này một chiếc chỗ kia một cái, những vết chân dính bùn lầy hằn in từng cái trên nền gạch. Có không ít học sinh mười lăm, mười sáu tuổi, chẳng kém Hoán Chi là bao, đang đứng phắt lên bàn học hát nghêu ngao vài câu Kinh kịch, đây là trò giải trí dư âm dịp năm mới của bọn chúng.
Qua sự giới thiệu của hiệu trưởng, Hoán Chi làm quen với một người bạn đồng sự khác. Người này là bệnh nhân lao thời kỳ thứ hai, hai bên má lõm sâu thành hai cái hố, chiếc mũi giống như một mảnh gỗ dựng đứng, vầng trán lóe lên ánh sáng xanh xao mờ đục, giọng nói rất trầm, khàn khàn, trong cổ họng như đang vướng mớ tơ rối.
Hoán Chi không khỏi rùng mình một cái, thầm nghĩ trong lòng: "Người này cũng là giáo viên của lũ trẻ sao! Học thuyết giáo dục tuy cao thâm vạn trạng, nhưng cũng có thể tóm gọn lại trong một câu, đó là khiến cho học sinh được sống. Cớ sao lại mang đến cho chúng một hóa thân của sự chết chóc thế này! Chỉ có điều nhìn vào ngôi miếu này, người này làm giáo viên quả thực cũng rất xứng đôi. Bằng không thì lạiâm thầm bất tương hợp mất. Thế nhưng…… chẳng lẽ tôi cũng đã trở thành hóa thân của sự chết chóc rồi sao!"
Về việc lên lớp giảng bài, Hoán Chi hoàn toàn không có chút chắc chắn nào; dẫu từng đọc qua vài cuốn sách về phương pháp giảng dạy, nhưng đến đây thì quên sạch sành sanh. Mấy ngày liền, anh chỉ đành nhìn theo dáng vẻ của hai người đồng sự rồi làm theo họ. Bọn họ giảng bài là gân cổ lên mà hò hét, ngay cả bệnh nhân lao kia, vậy mà cũng phát ra được thứ âm thanh khàn khàn coi như là vang dội. Hét phần lớn đều là các câu hỏi. Khi hỏi, không ngại lặp lại một lần, hai lần, ba lần, cho đến khi nghe thấy câu trả lời mà họ đã dự thính sẵn trong đầu mới thôi. Tỉ như hỏi: Hàng ngày chúng ta ăn những món gì? Đáp rằng: Cháo. Lại hỏi tiếp: "Ngoài cháo ra, còn ăn món gì nữa?" Đáp rằng: Cơm. Lại hỏi: Ngoài cơm ra, còn ăn món gì nữa? Đáp rằng: Mì, bánh bao, bánh mì lớn, quẩy. Cuối cùng đành phải đổi cách hỏi khác: Hàng ngày chẳng phải chúng ta đều uống trà hay sao? Đáp rằng: Thật vậy, hàng ngày chúng ta đều uống trà. Lúc này mới xem như hài lòng, bắt đầu chuyển sang chủ đề chính mà nói: Hôm nay chúng ta sẽ giảng về "trà" này.
Ngoài việc đặt câu hỏi ra, phần lớn thời gian là hát. Một bài Quốc văn đã giảng xong, một bài ca dao thuật toán đã dạy qua, giáo viên bắt đầu đơn ca, rồi thì học sinh hòa ca theo giáo viên, rồi thì từng học sinh đơn ca, rồi thì toàn thể học sinh hợp ca. Điệu nhạc ấy hơi giống như tụng kinh sám hối của các nhà sư đạo sĩ, lại hơi giống tiếng kéo gỗ dài lê thê "hò dô ta" của những người thợ mộc. Đây là "tinh hoa của trường", nó có mạch sống riêng của nó; giáo viên và học sinh mới gia nhập vừa cất tiếng hát là đã rơi vào cái khuôn sáo ấy, tuyệt đối không có chút sức mạnh nào để lay chuyển nổi nó.
Hoán Chi ngoài việc cứ bắt chước hò hét bắt chước hát theo ra, còn có cách nào khác nữa chứ? Thế nhưng anh thực sự xem thường cách làm này của bản thân. Độ tuổi xấp xỉ đôi mươi, tự hỏi bản thân vẫn chưa từng sa ngã, thế mà giờ đây lại bắt đầu sa ngã rồi. Người con gái mù bán nghệ trên phố, kẻ ăn mày ghẻ lở, đứng sững lại hướng về phía người ta mà hò mà hát, chẳng qua chỉ vì một hai đồng xu lẻ. Hoàn cảnh của bản thân, có điểm nào khác biệt với bọn họ chứ? Hơn nữa lại còn tồi tệ hơn bọn họ; bọn họ có lẽ còn có một hai điệu giọng rất hay, một hai đoạn ca ngâm lay động lòng người, có thể khiến người nghe phải gật đầu trầm trồ khen ngợi; còn bản thân anh với những khán giả nhỏ tuổi kia, hoàn toàn chẳng có chút liên quan nào, kẻ hò người hát vốn dĩ chẳng hiểu đối phương đang nói cái gì, kẻ ngồi nghe thì cũng chẳng khác nào nhìn con đười ươi múa may quay cuồng hú hét.
Anh lại cảm thấy những khán giả nhỏ tuổi kia thật quá đỗi không đáng yêu. Mấy đứa trẻ mà anh dạy vốn là học sinh lớp dưới, học sinh lớn nhất cũng chỉ tầm mười tuổi, đối lập với những cây cột điện cao và thô kia, lại càng làm nổi bật lên sự nhỏ bé của chúng. Sự đáng yêu, hoạt bát, lanh lợi của trẻ con, dường như chưa từng nảy mầm trên người bọn chúng, thứ mà chúng có là sự gian xảo, đần độn, thô bạo. Những kẻ đầu đội mũ lệch, hai tay thọc vào túi áo ngắn vạt chéo, thân hình lắc la lắc lư, răng nghiến chặt, sẵn sàng nhổ ra một câu chửi rủa độc ác ngay khi vừa há miệng — hình mẫu của đám lưu manh dường như có thể tìm thấy vài đứa ở trong số chúng.
Hoán Chi ban đầu cũng nghĩ, những chuyện khác không cần quản, bản thân dạy học sinh, thì cứ tìm chút an ủi từ chỗ học sinh vậy. Nhưng chẳng bao lâu sau đã chứng minh đây chỉ là vọng tưởng. Anh bảo chúng ngồi yên lặng đừng gây tiếng ồn, thế nhưng bọn chúng vẫn cứ nói cười, cãi vã; anh nghe thấy tiếng giảng bài tựa như đang kêu cứu của chính mình, đồng thời luôn bị kèm theo đủ loại tạp âm, thậm chí tiếng của chính mình ngược lại còn bị lu mờ đi trong tạp âm. Anh không còn cách nào khác, đành phải ngậm miệng. Bọn học sinh ban đầu cảm thấy khác lạ, giống như những hạt mưa mùa hạ thưa thớt rồi cũng im bặt. Nhưng ngay sau đó lại là một tràng cười mang ý chọc ghẹo. Điều này khiến Hoán Chi nổi giận, bèn giơ roi da lên, muốn quất loạn xạ vào bất kỳ đứa nào (hai người đồng sự thường xuyên làm vậy, lúc bấy giờ xem ra có vẻ khá hiệu nghiệm), thế nhưng cánh tay vẫn chưa có thói quen đó, muốn quất xuống hình như rất không thuận tay, liền khựng lại giữa chừng. Chỉ còn lại sự phẫn nộ lẫn bi ai lầm bầm mắng chửi: "Đám nhóc đáng ghét!"
Đến giờ tan học, bên tai là tiếng ồn ào như quán trà, trước mắt là một khoảng hỗn loạn, cứ như đang diễn vở kịch đánh võ thuật toàn tập. Trời nắng, bụi bặm bay vào khoang miệng, hàm trên hàm dưới cắn vào nhau, chỉ thấy lạo xạo lạo xạo; trời mưa, bùn lầy ngoài đường và trong sân bị mang vào phòng học, khắp nơi đều có, bước một bước ngó ba bốn bận, vẫn chẳng có chỗ nào để đặt chân. Quả thực không có lấy một nơi chốn yên thân! Ra phòng chuẩn bị ngồi một chút đi (thực chất là một căn gác nhỏ phía trước sân giữa sau cánh cổng thứ hai, vừa hẹp vừa dài, đóng vài tấm ván, trổ mấy ô cửa sổ, thế là thành phòng chuẩn bị rồi), lại sợ nghe tiếng hiệu trưởng đọc nhẩm lại ván mạt chược của tối hôm trước, cùng với tiếng thở khò khè của bệnh nhân lao. Anh đối với họ giống như người của hai quốc gia bất đồng ngôn ngữ, khó khăn lắm mới thốt được một hai câu giao tiếp hàng ngày rồi lại chẳng thể nói tiếp được nữa. Ngồi cùng một chỗ mà phớt lờ lẫn nhau, thì không hay, lại thêm không thích nghe lén cuộc trò chuyện của họ, đành phải đứng ở thềm cửa đếm những đường rãnh ngói trên mái điện.
Khi hai gốc cây đào trong sân nở hoa, ánh nắng mang theo hơi ấm ngây ngất, ngôi miếu cũ kỹ này vậy mà cũng tràn trề nhựa sống. Hoán Chi ngước nhìn những bông hoa rực rỡ muôn màu muôn vẻ, tứ chi bủn rủn, mềm nhũn; chợt cảm thấy cành hoa và bóng điện đều lay động, —— nước mắt tuôn trào.
Thế là anh một mình đến quán rượu uống rượu giải sầu. Mỗi đêm mang theo hơi men bảy tám phần về nhà, ra vẻ điềm đạm ăn tối, trò chuyện với bố mẹ. Vừa nằm dài lên giường, giống như có thứ gì đó úp sụp xuống đầu, bản thân chẳng còn có thể làm chủ được nữa, anh luôn khóc nức nở nghẹn ngào. Vừa khóc, anh vừa ngẩn ngơ nghĩ: "Nỗi khổ của cõi người, sự trừng phạt mang danh cao quý, chính là cuộc đời của nhà giáo đây sao! Đến bao giờ mới thoát khỏi đây? Đến bao giờ mới thoát khỏi đây!"
Anh thực sự không dám công khai thốt lên hai chữ "thoát khỏi". Bố mẹ đang vô cùng mãn nguyện vì con trai đã có một nghề nghiệp ổn định, đương nhiên không tiện nói ra những lời trái tai làm tổn thương tâm can họ. Hơn nữa, lại giống như đang gánh vác một thứ trách nhiệm với ai đó, đột nhiên nói không gánh vác nữa, thì trong tâm lương tâm muôn vàn áy náy. Thế là khi năm học kết thúc, anh tìm cách chuyển trường khác. Anh hy vọng cảnh giới mới sẽ khá hơn một chút, dẫu không phải là thoát khỏi, thì ít ra cũng không đến nỗi đau khổ như chìm đắm trong ngôi miếu đáng ghét kia.
Thế nhưng kết quả vẫn y như cũ! Chỉ là đổi ngôi miếu thành nhà thờ họ, đồng nghiệp và học sinh đổi thành một đám người khác tên họ mà thôi.
Năm đó, bố anh qua đời vì bệnh thận mãn tính. Nỗi đau đớn xé can xé ruột, gánh nặng gia thế đè nặng lên vai, công việc lại vô cùng bất như ý, anh trở nên phờ phạc; khí phách hừng hực tuổi trẻ của hai ba năm trước, tiêu tan hầu như không còn sót lại chút gì. Trở về nhà thui thủi đối mặt với mẹ, người cúi đầu, kẻ thở dài, hoàn cảnh thực sự vô cùng thê thảm.
Hai năm sau, anh lại đổi trường học, nhưng lại gặp được một người đồng nghiệp đáng kính trọng. Người đồng nghiệp đó là một người chân chất mộc mạc, làm giáo viên đã sáu bảy năm rồi, không có cái thói giang hồ của những giáo viên thông thường; anh ấy không chỉ dạy học sinh biết dăm ba mặt chữ, mà còn luôn chú ý đến từng cử chỉ hành động của học sinh, cũng như thể chất và tâm tính của chúng; anh ấy không đưa ra những lời chỉ trỏ rườm rà thế này thế nọ, mà chỉ hòa mình vào lũ trẻ, cùng chúng cười đùa, cùng chúng chạy nhảy.
Có một lần, một học sinh phạm lỗi bắt nạt bạn học, tỏ ra khá bướng bỉnh, giáo viên kia gặng hỏi thế nào cậu ta cũng không nhận lỗi, cũng không biện minh, chỉ ngậm tăm không nói nửa lời. Giáo viên kia dùng ánh mắt ôn hòa nhìn cậu ta, bảo cậu ta bình tâm tĩnh khí, suy nghĩ xem việc làm như vậy có đáng hay không. Cậu ta bỗng nhiên lộ ra vẻ mặt hung hãn giống như lưu manh, nói: "Không biết! Tùy ông muốn phạt thế nào thì phạt!"
"Đừng thế chứ, làm vậy sau này em sẽ tự thấy hối hận đấy," giáo viên kia nắm lấy bàn tay đang run rẩy của cậu học sinh ấy mà nói. "Mắc chút lỗi lầm chẳng có gì là to tát cả, không cần phải ngang bướng; chỉ cần bản thân hiểu ra, sau này sẽ không bao giờ tái phạm nữa."
Cuộc nói chuyện kéo dài suốt hai tiếng đồng hồ. Kết quả là cậu học sinh đã khóc, tự thuật lại sự ăn năn hối cải, khóe mắt của giáo viên kia cũng vương vấn những giọt nước mắt cảm kích.
Hoán Chi thu hết sự việc vào trong mắt, không khỏi nói với giáo viên kia rằng, tốn nhiều thời gian tâm sức như vậy để xử lý một học sinh, e là quá mức vất vả rồi.
"Không vất vả chút nào đâu, tôi thích làm như vậy," giáo viên kia nở nụ cười mãn nguyện nói. "Hơn nữa tôi rất cảm kích cậu nhóc ấy, nó đã tin tưởng tôi, để rồi cuối cùng chịu nghe lời khuyên nhủ của tôi."
Đây có lẽ là những lời vô cùng bình thường, thế nhưng Hoán Chi đã làm giáo viên ba bốn năm trời lại chưa từng nghe qua bao giờ. Nghe thấy câu nói này bỗng khiến tâm trí anh rẽ sang một hướng khác, anh vốn tưởng rằng bản thân đang chìm đắm trong địa ngục, nào ngờ lại có người tô điểm cho địa ngục này, khiến nó biến thành thiên đường. Tuổi trẻ của bản thân vẫn còn, sức sống vẫn vô cùng phong phú, u buồn hoài công vô ích thì có ý nghĩa gì chứ! Cho dù nơi đang đứng là địa ngục, chi bằng cũng hãy tô điểm cho nó rực rỡ lên đi!
Thế là anh bèn lục tìm những cuốn sách giáo dục đã đọc trước kia, lại mua sắm thêm một số cuốn mới; noi theo thái độ của người đồng nghiệp đó để lên lớp giảng bài, để đối đãi với học sinh; lại thường xuyên cùng người đồng nghiệp đó thảo luận nghiên cứu các vấn đề giáo dục và những thực tế đang diễn ra trước mắt. Từ những điều này, anh đã thu nhặt được không ít niềm vui tươi mới và đậm đà. Giống như cặp vợ chồng chung sống nhiều năm, ban đầu không tâm đầu ý hợp, sau đó tình cảm chân thật bùng cháy, tình yêu đạt đến độ nồng nhiệt, lại càng có sự khác biệt so với những cặp vừa gặp đã mặn nồng ngay từ đầu.
Kim Thụ Bá là bạn học thời trung học của Hoán Chi, hai người trò chuyện rất tâm ý. Thụ Bá sau khi tốt nghiệp thì về quê quản lý điền sản, thế nên hai người rất ít khi có dịp gặp mặt. Nhưng cứ cách một tháng rưỡi là thể nào cũng viết thư thăm hỏi một lần, cũng chẳng khác nào gặp mặt thường xuyên là mấy. Đến lúc này, giọng điệu trong những bức thư Hoán Chi gửi đi bỗng thay đổi hẳn, từ u sầu chuyển sang tươi sáng rạng rỡ; trong thư lại miêu tả rất nhiều lý tưởng, có những điều đang chờ được tiến hành, có những điều mờ mịt chẳng biết đến bao giờ mới thực hiện được. Thụ Bá đọc những bức thư này, tự nhiên cảm thấy được an ủi, nhưng cũng dấy lên suy nghĩ "không ngờ Hoán Chi lại đi làm nhà giáo dục".
Tòng hương của Thụ Bá là Tưởng Băng Như là người từng du học Nhật Bản về, lại là con nhà quyền quý đời trước, ở quê nhà tuy chẳng có chức vị gì lớn lao, nhưng ai nấy đều công nhận ông ta có địa vị đặc biệt. Khi hiệu trưởng trường Tiểu học Cao đẳng công lập địa phương vì có việc mà rời đi, ông ta liền kế nhiệm chức vụ hiệu trưởng. Tại sao ông ta lại chịu đứng ra làm hiệu trưởng tiểu học, mọi người đương nhiên không hiểu rõ cho lắm, nhưng đều biết ông ta quyết không phải vì mâm cơm manh áo, bởi vì ông ta có ruộng có tiệm, hơn nữa số lượng đều không hề ít.
Đầu năm nay, nhà trường muốn tuyển thêm một giáo viên chủ nhiệm, Thụ Bá liền nhắc đến Hoán Chi, kể lại tư tưởng hành động trong hai năm gần đây của anh một cách vô cùng chi tiết và sinh động. Băng Như nghe xong vô cùng phấn khích, lập tức quyết định mời anh; đồng thời hối thúc Thụ Bá cho thuyền đi đón, nói rằng chút nghĩa vụ nhỏ nhoi đối với quê hương này là điều nên làm.