"Phong trào Ngũ Tứ" giống như một hồi tín hiệu, đánh thức những thanh niên đang ngủ say, mơ màng, đứng dậy dụi mắt tự kiểm điểm lại bản thân. Kết quả của việc kiểm điểm là nhận ra bản thân bị che lấp quá sâu, rụt rè quá mức, hiểu biết quá ít, từng trải quá nông... Mặc dù những từ ngữ phê phán của bản thân không thường xuất hiện trên các ấn phẩm thời đó, không thường dùng trong cửa miệng mọi người, nhưng quả thực có một thứ tinh thần tự phê phán đang lững lờ trôi chảy trong tâm hồn thanh niên. Tự đổi mới bản thân đi, tự chấn chỉnh bản thân đi, tự nuôi dưỡng bản thân đi, tự rèn luyện bản thân đi... suýt chút nữa đã trở thành khẩu hiệu ngầm hiểu lẫn nhau nhưng chỉ là chưa thốt thành lời. Mà từ "giác ngộ" cũng trở thành từ được dùng nhiều nhất.
Ấn phẩm là tuyến hàng hải của tâm hồn với tâm hồn. Lúc đó đại đa số thanh niên cảm thấy lòng mình trống rỗng, cần vận tải một số thứ để chứa đựng vào trong, thế là đọc ấn phẩm; đồng thời lại cảm thấy lòng mình căng tràn, tựa hồ có rất nhiều ý tứ rất nhiều chuyện muốn giãi bày với người ta, thế là làm ấn phẩm. Trong tình hình như thế, ấn phẩm nảy mầm giống như cỏ mùa xuân; trong tên gọi đại khái đều có chữ "tân" (mới), cũng có thể thấy được xu hướng lòng người lúc bấy giờ.
Sự định giá lại tất cả mọi giá trị dần dần trở thành quan niệm thịnh hành lúc bấy giờ. Đối với tư tưởng học thuật, đối với phong tục tập quán, đối với chế độ chính trị, đều phải kiểm nghiệm chúng một lượt, sắp xếp lại thứ bậc của chúng; mà người kiểm nghiệm chính là trái tim của những thanh niên giác ngộ. Điều này giống như là việc bất cứ lúc nào cũng có thể xảy ra, kỳ thực không phải vậy. Tất cả đã sớm được sắp xếp thứ bậc, mọi người liền cảm thấy không còn gì đáng nghi ngờ nữa, đâu là hạng nhất, đâu là hạng nhì, cứ tin tưởng sùng bái mãi xuống như thế, đó ngược lại là chuyện vô cùng bình thường. Nếu hỏi hạng nhất có thực sự đáng hạng nhất không, hạng nhì có nhất thiết phải là hạng nhì không, điều này thường xảy ra sau khi lòng người trải qua một trận chấn động. Rõ ràng là thứ vốn dĩ quý giá, cớ sao đối chiếu với thực tế lại hoàn toàn chẳng thấy có gì lạ lùng? Rõ ràng là thứ truyền đời mang một giá trị nào đó, cớ sao va phải nó trong cuộc sống lại biến thành tấm séc không đổi được tiền? Nghi ngờ càng nhiều, chấn động càng mãnh liệt; tra cứu vụn vặt từng chi nhánh thì quá không thống khoái, chi bằng lật đổ hoàn toàn, đem tất cả kiểm nghiệm lại một lượt đi. Chỉ có điều này mới khiến cho thứ bậc đã định sẵn thay đổi một phen. Mà trạng thái động này trên tư tưởng, thông thường gọi là "giải phóng".
Bị định giá lại mà tổn giảm giá trị, phải kể đến cương thường lễ giáo vốn xưa nay được tôn là "quốc túy". Mọi người chợt bừng tỉnh nhận ra, đó là di lưu của tính dã man, là chiếc gông xiềng vô hình, có thể nhào nặn thành một tên nô lệ, một thần dân ngoan ngoãn, một kẻ tầm thường vô tích sự, nhưng lại hoàn toàn cản trở việc trở thành một con người đường đường chính chính! Từ trước đến nay vẫn luôn bị những thứ đó bao vây, giống như cá ở trong nước, không biết ngoài nước ra còn có trời đất nào khác. Bây giờ, đã phát hiện ra thứ gọi là "con người" rồi, mau chóng vứt bỏ những thứ cản trở việc làm "người" đi thôi! Tiện thể, những học vấn, những sách vở thường hay được dùng làm công cụ để ủng hộ cương thường lễ giáo đó, cũng tụt xuống thứ bậc rất thấp. Những ông già tôn thánh vệ đạo vênh râu chỉ biết thở dài, trong miệng lầm bầm những lời mắng chửi cổ điển như "hồng thủynhãnh thú" v.v., nhưng không làm gì được tinh thần đòi giải phóng của thanh niên.
Tư tưởng học thuật phương Tây nhất thời trở thành sở thích mới. Ở phương Tây, cuộc đại chiến điên cuồng vừa mới dừng lại, lòng người vẫn còn trong cơn dao động, đối với tư tưởng bản thổ vốn đã nảy sinh nghi ngờ, liền đổi khẩu vị để thám hiểm tư tưởng phương Đông. Mà ở vùng đất của chúng ta đây, cũng đang bất mãn với tư tưởng bản thổ, cũng đang muốn đổi chút khẩu vị mới mẻ, thế là đương nhiên chiếu cố đến tư tưởng phương Tây. Còn về học thuật phương Tây, chi bằng nói nó mang tính thế giới còn thỏa đáng hơn là mang tính phương Tây; bởi vì cái tổ chức logic ấy, sự nghiên cứu phối hợp ấy, là được phân chia bằng môn loại ứng dụng chứ không phải phân chia theo châu lục hay quốc gia. Thiên văn học nên nói là của châu nào nước nào đây? Nhân chủng học lại nên nói là của châu nào nước nào đây? Chỉ có học vấn nước ta với sự bao hàm cực kỳ phong phú, tổ chức thiếu tinh vi, đặc biệt coi trọng việc truyền thừa sư thụ, mới gắn thêm quốc hiệu mà có tên gọi là "Trung Quốc học". Gọi là "Trung Quốc học", chính là biểu thị ý nghĩa rằng đống tài liệu học thuật lớn này vẫn chưa được chỉnh lý, vẫn chưa được quy vào học thuật thế giới như thiên văn học nhân chủng học v.v. Đợi sau khi chỉnh lý xong, nên quy vào thiên văn học thì quy vào thiên văn học, nên quy vào nhân chủng học thì quy vào nhân chủng học, từng cái quy cho rõ ràng, "Trung Quốc học" chẳng phải bằng không sao? Bây giờ đại đa số thanh niên ham chuộng học thuật phương Tây, có thể nói là muốn nhìn cái toàn thể mà không thích sự thiên lệch, muốn tìm hệ thống mà không xét nét kỹ lưỡng chi tiết. Họ nghĩ rằng, việc nghiên cứu và chỉnh lý "Trung Quốc học", tự khắc có một đám chuyên gia quốc học lo.
Từ trên các ấn phẩm, từ giữa các cuộc bàn luận, từ cuốn sổ tay của hiệu sách, đều có thể thấy triết học lại càng thịnh hành. Cùng với sự phát hiện ra "con người", đây là hiện tượng tất nhiên. Nếu tất cả mọi cái gốc của cái gốc mà không truy cứu một chút, thì đánh giá đã được định giá lại liệu có thể bảo đảm là không hư vọng chăng? Vạn nhất có sự hư vọng, điểm đặt chân liền từ đó mà biến mất; một cuộc đời như thế há lại là điều thanh niên giác ngộ có thể chịu đựng được sao? Triết học, triết học, họ cần ngươi làm ngọn đèn soi thấu những điều huyền bí, hé lộ cõi cứu cánh!
Văn học phương Tây cũng dần dần thịnh hành. Mọi người mua tìm bản gốc hoặc bản dịch tiếng Anh để đọc; cũng có người dùng văn bạch thoại đã đặt được gần như nền tảng để tiến hành dịch thuật, cho những người không có khả năng đọc ngoại văn đọc. Đọc văn học nghiêng về mặt tư tưởng là nhiều, chuyên nghiên cứu văn học thì tương đối ít. Cho nên, văn học cận đại đặc biệt được hoan nghênh, văn học khá cổ xưa thì ít người ngó ngàng tới. Ý vị cận đại và tình điệu ngoại quốc trong văn học cận đại đã thỏa mãn cả hai dục vọng cầu tri thức và thích cái mới của thanh niên.
Về mặt chính trị, thì chủ nghĩa dân trị, cái gọi là "democracy", suýt chút nữa trở thành lý tưởng đồng lòng. Danh nghĩa là dân quốc, nhưng chính trị thực tế thể hiện ra, không phải chủ nghĩa quân sư thì là chủ nghĩa xâu xé; từ cái gọi là trung ương toàn quốc cao nhất cho đến chính quyền địa phương kiểu cắt cứ, không có cái nào là không luân phiên áp dụng hai thứ chủ nghĩa này để tô sức bề ngoài, vơ vét tư lợi. Mà chủ nghĩa dân trị đề cao, chính là sự bình đẳng về quyền lợi, là sự tự do về ý chí; chữ "dân" này, xét từ lý thuyết mà nói, lại đương nhiên bao hàm tất cả mọi người ở trong đó: Một thứ chủ nghĩa công bằng chính đại như thế, trong mắt những người từ lâu đã chán ghét chính trị tồi tệ, quả thực là thứ đáng mơ ước cầu mong.
Chủ nghĩa xã hội các phái cũng giống như chốn cảnh quan bồng lai tiên cảnh, khơi gợi hứng thú nghiên cứu sâu xa của rất nhiều thanh niên. Nhưng chẳng qua chỉ là lưu luyến chiêm ngưỡng mà thôi, chứ không hề có dã tâm dùng hành động để sáng tạo ra một cảnh giới mới, chuyện tranh cãi xung đột cũng rất khó xảy ra. Chủ trương của hai phái trái ngược nhau thường hay được đăng chung trên một ấn phẩm, hai người có niềm tin khác nhau cũng vẫn sẽ là bạn tốt, tuyệt đối không bao giờ cãi nhau một trận.
Việc chọn một đề tài để hội họp kết xã có rất nhiều, đại khái không ngoài phạm vi "cùng nhau nghiên cứu". Trong đó cũng có những hội liên quan đến hành động, đó là tổ hợp đồng chí nửa làm nửa học. Hai chữ " lao động" lúc này mang ý nghĩa vô cùng thần thánh. Tự tay giặt một chiếc áo, hoặc nấu một nồi cơm, có vẻ như vui sướng giống như làm công phu của bậc thánh hiền, bởi vì đã dùng sức lao động của chính mình. Cứ theo đó mà suy rộng ra, giơ cuốc xới một mảnh đất, xách một xô xi măng xây dựng nhà cửa, cũng là việc thanh niên vui vẻ làm; chỉ vì điều kiện xung quanh không thuận tiện, nên những người thực sự làm thế rất ít.
Tôn trọng lao động chân tay, tự mình giải quyết mọi sinh hoạt, điều này gần với tư tưởng của phái Tolstoy. Đồng thời, chủ nghĩa nhân đạo và chủ nghĩa phi kháng cự của Tolstoy cũng được tiếp thu, dùng làm chuẩn mực để xử thế lập thân. Bi thương và khoan dung là hai tròng kính của một cặp kính, những thanh niên mang phong độ thánh giả như thế, cũng không phải là khó gặp.
Tất cả những điều nói trên, đều được bao bọc trong một tên chung, gọi là "tư trào mới". Thể và dụng của tư trào mới này gọi chung là "Phong trào Tân văn hóa". Điểm khởi đầu của "trào", trung tâm của "vận động", là Bắc Kinh; cuộn trào ra, lan tỏa ra, Thành Đô, Trường Sa, Thượng Hải ở miền Trung, Quảng Châu ở miền Nam, cũng bày tỏ quang cảnh hào sảng, biểu hiện sức mạnh sôi nổi. Thanh niên khắp nơi đều chạy đổ xô về các đô thị, cho dù có sức cản ngoan cường, cũng không tiếc chịu đựng sự hy sinh lớn nhất, cốt sao đạt được mục đích trăm sông đổ về một biển. Họ muốn tắm mình trong dòng "trào", muốn làm một thành viên tham gia tận nơi trong "vận động".
Trước mắt họ hé lộ một đạo ánh sáng; niềm tin chung của họ là chỉ cần tiến bước về phía trước, thời kỳ đến gần ánh sáng đó tuyệt đối không xa. Họ cảm thấy sinh mệnh của mình đặc biệt có ý nghĩa; bởi vì những người nhận thức rõ sứ mệnh của bản thân như thế, hiên ngang bước về phía ánh sáng, dường như trong lịch sử chưa từng có.