Các nhà máy đã đình công. Những tòa nhà xưởng đồ sộ đóng kín các khung cửa bằng sắt đen, khiến người ta liên tưởng đến miếng cao dán trên người kẻ lở loét; ống khói sừng sững trên cao, không thò ra lấy một sợi khói. Giống y như một thây ma đã tuyệt khí. Các cửa hàng đã bãi thị. Cửa hàng không dỡ ván chắn, mà chỉ mở một cánh rất hẹp, trông như đang trải qua ngày Tết Nguyên đán lạnh lẽo, lại giống như nhà nào cũng có tang gia vậy. Các trường học đã bãi khóa. Học sinh tản ra như ong như kiến, rồi lại tụ tập lại, làm công việc thực tế mới tay sai; tay không ngừng, miệng không ngừng, vì một việc duy nhất, tâm trạng ấy giống hệt như những người lính nằm trong chiến hào ứng chiến.
Toàn thể thị trấn Thượng Hải chìm trong nỗi phẫn hận vừa mạnh vừa sâu. Những tờ báo lá cải mới xuất hiện ngẫu nhiên trở thành sở thích mới buổi ban mai. Những sự kiện khủng bố liên tiếp xảy ra, các thủ đoạn uy hiếp được tung ra hết lớp này đến lớp khác; đọc những tin tức ấy, nỗi phẫn hận trong lòng mỗi người càng trở nên mạnh mẽ và sâu sắc hơn. Các rạp hát cất tiếng chiêng trống, khu vui chơi dứt khoát đóng chặt cửa lớn, biểu thị rằng hiện tại không có thời gian quan tâm đến chuyện giải trí, bởi vì có những việc quan trọng vượt gấp vạn lần chuyện giải trí đang đè nặng trên đôi vai.
Trên đường phố không còn thấy xe điện qua lại. Xe điện là nhịp đập của đô thị, nhưng hiện tại đã ngưng trệ. Tàu thủy qua lại các bến cảng thả neo nhưng nhất quyết không chịu chạy. Tàu thủy là cơ quan tiêu hóa và bài tiết của đô thị, nhưng hiện tại đã tắc nghẽn. Mạch máu ngưng trệ, thu phát tắc nghẽn, không phải tượng trưng cho cái chết thì là gì? Cái đô thị Thượng Hải hiện đại có ý nghĩa thế giới này, do đám hút máu kia mấy chục năm khổ công gầy dựng nên, phút chốc đã biến thành một Thượng Hải chết chóc.
Thế nhưng, thứ chết đi chỉ là con quái vật mang tên đô thị mà thôi. —— Nói cách khác, thứ không chết, thậm chí còn phơi phới sức sống như cỏ xuân bừng mọc, đang kịch liệt lớn mạnh ngay trong cái thây ma này, đó chính là tâm nguyện yêu dân tộc, sẵn sàng hiến thân vì dân tộc!
Hoán Chi mang theo một trái tim như thế, bước đi trên con đường lớn hoang vu. Ánh nắng mặt trời giữa mùa hè đã có sức làm người ta đổ mồ hôi. Lẽ ra anh có thể ngồi xe kéo, nhưng nghĩ đến cảnh mồ hôi chảy ru ru như những con rắn nhỏ trên chiếc áo lót màu nâu sẫm, anh thà tự làm phiền đôi chân của mình chứ không muốn liên lụy đôi chân của người khác. Đường ray xe điện phản chiếu ánh sáng xanh cứ trôi tuột về phía sau, mà phía trước thì cứ kéo dài mãi, tựa như chiếc đai lưng của trái đất, không có điểm dừng. Người đi đường cực ít, những chiếc xe cút kít chở hàng chở khách thường thấy ngày thường nay một chiếc cũng không thấy, thoảng có một chiếc mô tô cô độc chạy qua, giống như vừa rắc một lọ tiêu lớn, chỉ có điều bay vào kẽ răng cổ họng không phải là tiêu mà là bụi tro.
Anh mang theo tâm trạng trò chơi vô thức, hai chân thay phiên nhau bước đi trên một đường ray xe điện, đồng thời nghĩ đến trận đại phong trào đã nhấn chìm toàn bộ Thượng Hải:
"Lần này, so với phong trào Ngũ Tứ, khí thế còn mãnh liệt hơn. Nhưng phong trào Ngũ Tứ lại chính là nguồn cội của lần này. Có được sự thức tỉnh của thời điểm đó, bây giờ mới có thể xác định con đường, tiến bước về phía trước. Phạm vi tự nhiên càng rộng lớn hơn, chất lượng tự nhiên càng vững chắc hơn. Tinh thần của quần chúng công nhân thà hy sinh một năm rưỡi cũng cam tâm tình nguyện ấy, trước kia chưa từng có; cái sự thật nhận thức được sức mạnh của bản thân và sự cần thiết của tổ chức, lần lượt gia nhập vào hàng ngũ nghiêm minh ấy, trước kia cũng chưa từng có."
Một ấn tượng nổi lên trong đầu anh: mấy trăm người bạn mặc áo vải ngắn màu xanh tụ tập trên một quảng trường, đôi bàn tay nhàn rỗi cùng nắm chặt những đấm quyền căm hùn. Họ lần lượt đi về phía một căn nhà nhỏ, đó là căn nhà nhỏ thấp đến mức có thể chạm tới hiên nhà, để lĩnh khoản phí sinh hoạt thực sự không đủ để duy trì. Nuôi cho no một người bản thân đã rất miễn cưỡng, huống chi còn có cha mẹ, có vợ con. Thế nhưng trên mặt họ không hề lộ chút vẻ sầu muộn oán hận nào, họ biết rằng thứ đang giáng xuống thân mình chính là đấu tranh, trong cuộc đấu tranh mọi người nên chịu khó một chút, vì mục đích là sự thắng lợi cuối cùng. Họ xòe lòng bàn tay ra, trong lúc đón lấy đồng bạc hai hào, họ trừng mắt nhìn vật nhỏ lấp lánh ấy với ánh mắt xúc động, như thể đang nói: Vì tương lai của dân tộc, quyết không chê mi lại đến cô độc thế này!
Gần đây anh thường chạy đến một số khu công nghiệp, những ấn tượng trên khiến anh vô cùng cảm động và khâm phục. Rốt cuộc là thứ sức mạnh nào đã ràng buộc họ, khiến bước chân của họ nghiêm trang và mạnh mẽ đến thế? Sự kiềm chế lẫn nhau của bạn đồng hành, sự khích lệ dấn thân của người tuyên truyền, đương nhiên đều là nguyên nhân. Nhưng nguyên nhân quan trọng tuyệt đối không nằm ở đó. Điều đó không giống như nói suông những chuyện đại loại như yêu nước hay đồng lòng; điều đó đòi hỏi phải hy sinh phần lương thực vốn dĩ đã không đủ ăn của cả nhà già trẻ, đòi hỏi mọi người phải thắt lưng buộc bụng, —— đâu phải là chuyện đùa giỡn? Nếu không có nguyên nhân nào quan trọng hơn, không có nguyên nhân năng động ẩn giấu trong lòng họ thậm chí trong từng tế bào của họ, thì dù có đủ loại ràng buộc bên ngoài đi nữa, tình cảnh này e rằng cũng khó mà thành hiện thực nhỉ.
Bước chân của anh bước càng thêm nặng nề; hai tay siết chặt lại, giống như những nắm đấm căm hùn kia; chiếc áo dài trên người dường như đã cởi bỏ, thứ mặc trên người là chiếc áo vải ngắn màu xanh giống như đám người bạn kia. Suy nghĩ của anh lại từ những người bạn áo vải ngắn suy luận sang một nhóm khác:
Mấy năm sống ở nông thôn, đối với những người nông dân vốn dĩ không mấy thân thiết, anh đã có hiểu biết không ít. Nhìn từ vẻ bề ngoài, đồng ruộng phẳng lặng, thôn xóm u nhã, trông có vẻ như chốn thôn quê là nơi phiền muộn hoàn toàn không thể bay tới. Thế nhưng nếu bạn nhìn thấu hơn một chút, sẽ biết được nỗi buồn khổ chứa đựng bên trong đó, tuyệt không kém gì đô thị bị mắng là "vạn ác". Kỹ thuật nông nghiệp cứ ôm khư khư những gì truyền lại từ đời xưa, đối với đám sâu bọ ngày càng sinh sôi nảy nở, ngoài việc thở dài trời không thèm chiếu cố, thì không còn cách nào khác. Sự bóc lột của chủ đất, sự nhũng nhiễu của nha lại, sự ác độc và tàn nhẫn đều đạt đến mức độ không thể tưởng tượng nổi, nông dân đành phải bán tháo bán thắt số thu hoạch ít ỏi để nộp tô, để rồi sau đó chính mình lại phải mua gạo ăn hằng ngày với giá cao; hoặc là chịu mức lãi suất bốn năm phần trăm, vay tiền mặt của người khác để nộp tô, vật thế chấp là mảnh ruộng nuôi sống cả nhà, thời hạn thanh toán là lúc lúa mới ra vào mùa gánh năm sau. Điều này thực sự giống như mang trọng tải mà trên lưng cứ dần đè thêm những hòn đá lớn, năm nay không ngã thì năm sau năm kia kiểu gì cũng ngã. Tất cả những kẻ đã ngã, đều có một lối thoát được công nhận, đó là đi đến thành phố, hoặc là đến Thượng Hải. Họ tưởng rằng những nơi đó công việc thừa thãi, tiền bạc vung vãi khắp nơi, chỉ cần mang theo một đôi tay. Rốt cuộc cũng có thể kiếm được chút tiền công, duy trì sự sống không mấy xa hoa của bản thân. Đây quả thực là giấc mộng hoang đường cực độ! Họ nào đâu biết rằng ở chốn đô thị đang có đại đa số người ta bị chèn ép đến mức không đứng vững nổi! —— Còn có tình trạng của nông dân miền Bắc, tuy chưa từng tận mắt chứng kiến, nhưng tai nghe thì cũng không ít. Nông dân chẳng khác nào nô lệ của chủ đất; chủ đất sửa đồn đắp lũy, bắt nông dân bỏ sức lực, lại còn bắt họ cung cấp tiền mua nguyên vật liệu. Sưu thuế của quan phủ, lính trúng tuyển của quân đội, giống như những mũi tên độc sắc nhọn, từng mũi từng mũi bắn thẳng vào người nông dân. Lại còn có thổ phỉ. Những gì vất vả lắm mới trồng được, có khi vì một trận hỗn chiến mà bị giẫm đạp không còn một mảnh, có khi sau này người ra tay thu hoạch lại không phải là đôi tay đã cày cấy ban đầu. Tâm tính hòa bình của họ đã thay đổi, thay đổi đến mức căm thù công việc đồng áng được tổ tiên đời đời truyền lại để nợ nần dựa dẫm vào đó mà sinh sống, bởi vì đảm nhận việc đồng áng chẳng khác nào bị khắc lên dấu hiệu "tội phạm nhân gian", trăm thứ tai họa sẽ giáng xuống thân mình! Họ thà vứt bỏ việc đồng áng, vứt bỏ quê hương, ra bên ngoài làm lính, làm công cụ tranh giành bá quyền cho kẻ khác; dẫu nói là đem tính mạng ra đặt cược, nhưng tan rã khi lâm trận là chuyện thường tình, trong đó khá là có hy vọng; huống chi làm nông dân thì chịu khổ của kẻ khác, còn làm lính thì có tư cách bắt kẻ khác chịu khổ, trong chớp mắt, thế sự chênh lệch, hà cớ gì mà không vui vẻ làm chứ? Cho nên, nội chiến liên miên năm này qua năm khác, thứ không thiếu chính là lính, muốn bao nhiêu có bấy nhiêu, dẫu cho số tiền lương tháng đầu tiên cũng không đủ con số định mức, thì vẫn có người tranh nhau đi làm lính.
Khi anh nghĩ như vậy, dường như nhìn thấy một đám đông lớn nông dân có diện mạo hiền lành, trên trán trên lưng khắc hằn rõ những nỗi khổ nhọc nhân gian. Họ giơ cao hai tay, lay động, vẫy gọi, tựa như những kẻ đang chìm đắm trong sóng nước. "Đã phổ biến khắp dải đất này rồi sao?" Anh dứt ra khỏi cơn mộng mị, định thần nhìn kỹ, hóa ra là mấy khóm cỏ dại phơi mình dưới ánh nắng mặt trời bên vệ đường.
"Trong làn sóng lần này, sao nông dân lại không đứng lên? Họ quá phân tán. Lại phải trách chữ viết của Trung Quốc. Loại chữ khó nhận khó nhớ như thế, chỉ có những kẻ không có việc gì làm mới có thể học nổi, những người nông dân đầu tắt mặt tối quanh năm đành vĩnh viễn không có công cụ truyền đạt tin tức; thiếu đi loại công cụ này, đối với tin tức bên ngoài đương nhiên là cách biệt rồi. Nhưng họ chưa chắc đã thua kém công nhân. Công nhân tham gia đấu tranh, có nguyên nhân năng động nội tại, loại nguyên nhân đó, trong lòng nông dân chưa chắc đã không có. Trải qua những nỗi đau đớn được nhai đi nhai lại từ trong đời sống, nguyện vọng hướng về ánh sáng thường rất kiên cường, sức mạnh hướng tới ánh sáng thường rất vĩ đại; điều này không cần dạy bảo, cũng chẳng có cách nào dạy bảo, động lực nằm ngay trong chính đời sống."
Đối với bài diễn thuyết mang tính rao giảng như giáo điều của chính mình, anh không khỏi sinh lòng hoài nghi. Trước kia dạy học ở trường tiểu học, thái độ rao giảng vốn rất nhạt nhòa, mọi thứ đều để học sinh tự giác, anh chỉ phụ trợ từ bên cạnh mà thôi. Bây giờ đối mặt với công nhân, sự nhiệt thành của anh không tài nào gia tăng thêm được nữa, thế mà lại dùng thái độ như dạy dỗ trẻ con. Anh cho rằng họ biết quá ít, cái gì cũng phải bắt đầu từ đầu, phương pháp tự học phụ trợ quá lỏng lẻo, không thích hợp dùng trong lúc cấp bách, thế là giống như rót chất lỏng, đem hết ý kiến của mình đổ vào trong bình của họ. Nghi vấn nảy sinh trước mắt là: Họ thực sự biết ít vậy sao? Tâm tư của họ thực sự giống như một tờ giấy trắng trống rỗng hay một hòn đá hỗn độn sao? Rốt cuộc bản thân biết nhiều hơn họ được bao nhiêu? Rốt cuộc những gì bản thân nói cho họ có chút ích lợi gì không?......
Anh lắc đầu, kiên quyết lắc đầu, anh dùng cái lắc đầu để trả lời chính mình. Anh nghĩ, chỉ có họ là làm ra công việc thực sự có giá trị, tạo ra những thứ cần thiết cho cuộc sống; bây giờ nói họ biết quá ít, vậy thì ai mới là kẻ biết nhiều? Họ không có thời gian nhàn rỗi để khoa trương khoác lác tuyên truyền bản thân với người khác, họ thiếu đi công cụ tuyên truyền —— chữ viết, đây là sự thật; thực tế mà nói, họ tuyệt đối không kém hơn một kẻ đọc nhiều sách về mặt hiểu biết là bao, hơn nữa nội dung đã biết tuyệt đối không phù phiếm, tuyệt đối không mơ hồ. Nếu nói rằng, kẻ thuộc phe đọc nhiều sách thì nhất định là cao quý, thâm thúy, còn kẻ thuộc phe khác thì chỉ có thể ti tiện, nông cạn, đó chỉ là sự khoe khoang của những kẻ tự cho mình là cao quý thâm thúy mà thôi, chứ không phải là chân lý trên đời.
Cánh mũi anh phát ra tiếng "xì", vô thức chế giễu sự nông cạn của chính mình, dường như cảm thấy thân thể mình bỗng chốc thu gọn lại, càng thu càng nhỏ, đồng thời lại liên tưởng đến những người bạn áo vải ngắn đang chuẩn bị đến gặp, chỉ cảm thấy họ vô cùng vĩ đại.
"Tôi, tính là cái thá gì! Cùng lắm chỉ là nhân vật thuộc phe đọc nhiều sách, huống chi lại còn chưa đọc sách đến nơi đến chốn!"
Mấy câu nói giống như chim ưng trên bầu trời, đột nhiên mạnh mẽ lướt qua lồng ngực anh:
"Người Trung Quốc không biết đồng lòng nha! Nếu mà đồng lòng, chà, sợ cái gì!"
"Đây chẳng phải là lời của người đàn ông khoảng ba mươi tuổi gặp được vào ngày hôm sau của cái ngày không bao giờ quên ấy, giữa cơn mưa đạn gấp gáp, bên vệ đường tụ tập quần chúng sao? Đổi lại là người nổi tiếng hoặc tiến sĩ, không, chính là học sinh trung học hay tiểu học, ít nhất cũng phải cho ra một bài luận văn; người uy bác thì các bậc hiền triết phương Tây viết một loạt, người giản dị thì cũng chẳng tránh khỏi tra cứu mấy lần cuốn 《Từ Nguyên》. Nhưng ý nghĩa thực tế, có thể cao minh hơn lời của người đàn ông kia được bao nhiêu? Chẳng phải cũng kẻ tám lạng người nửa cân sao? Nếu có điều gì cần thận trọng cân nhắc, thì ngay cả chút ý nghĩa này cũng không thể diễn đạt rõ ràng. Tóm lại, giống như hạng người như người đàn ông kia, họ không học được cách khảo cứu bác nhã, tu từ tinh tế, họ không học được cách kéo một chút ý nghĩa thế này thế khác, kéo thành một bài dài dằng dặc khiến người ta kinh ngạc, điều này là không thể bào chữa. Một hạng người khác lại học được những thứ mà họ không học được, có thể trang trí cùng một ý nghĩa thành không biết bao nhiêu kiểu hoa văn đẹp đẽ tương đương. Đó chính là có trình độ học vấn, đó chính là người Trung Quốc thượng đẳng được người nước ngoài tôn trọng! —— Thượng đẳng cái gì! Toàn là thứ phù phiếm không thực tế!"
Gần như ngay cả đám nữ sinh khá năng động trong trường, ngay cả cô Ân - người giơ cao cánh tay hô vang giữa đường phố hôm đó, khơi dậy sự nhiệt tình như thủy triều của quần chúng, anh đều cho rằng ti tiện không đáng nhắc tới, chẳng qua cũng chỉ là những thứ phù phiếm không thực tế mà thôi. Anh bước những bước rất nhanh, giống như lữ khách vội vã trở về quê hương; thỉnh thoảng ngẩng đầu nhìn về phía trước, ánh mắt mang theo thần sắc của thủy thủ trên thuyền lớn đang phóng tầm mắt nhìn đất liền; trên trán rịn ra vài giọt mồ hôi, trên bộ râu ngắn ở môi trên, cũng đọng lại mấy giọt mồ hôi.
"Đi hay là vẫn phải đi, chỉ có điều phải thay đổi thái độ. Tôi không thể dạy dỗ họ, những lời của tôi hoàn toàn là thừa thãi đối với họ. —— Đương nhiên không thể nói nhiệt huyết tràn trề là giả, nhưng bày tỏ ý kiến đại khái vẫn phải có ích dụng, chỉ riêng nhiệt huyết thôi thì không giải quyết được việc gì. —— Ngược lại tôi phải học hỏi từ họ. Học tập sự phác thảo, sự mạnh mẽ, sự sống động không cần nói nhiều mà thể hiện bằng hành động của họ. Dùng ánh mắt của họ để nhìn thế giới, thế giới chắc sẽ thành một bộ dạng khác nhỉ? Nhìn thấy bộ dạng khác đó rồi, hẳn là có ích cho tôi, ít nhất có thể chứng minh phương hướng không sai, lại càng tăng thêm dũng khí tiến về phía trước."
Anh tưởng tượng mình là một con cá, chìm đắm ở giữa dòng nước biển "của bọn họ", từ đầu đến cuối đẫm đượm bầu không khí "của bọn họ"; mà "bọn họ" cũng là những con cá, thân thiết bơi lội thành đàn cùng anh: anh cảm giác đây là niềm vui hiếm có trên đời. Anh lại tưởng tượng mình là một chú chim, lúc này đang trên đường bay lúc, khu rừng âm u và mặt đất mờ sương sớm đã biến mất khỏi tầm mắt; phía trước là bầu trời quang đãng tươi sáng, mặt trời tỏa sáng muôn đời hiện lên nụ cười chào đón, mà điểm cuối chuyến bay của chính anh lại chính là mặt trời này! Bản thân anh cũng không hiểu, tại sao cảm xúc hôm nay lại đặc biệt kích động, tâm tư lại đặc biệt cởi mở; anh cảm thấy một sự biến đổi đã xảy ra ở phần vi tế của cơ thể, mặc dù cơ thể vẫn là cơ thể của trước kia.
Ở phía trước bên phải con đường lớn, sừng sững ba tòa nhà xưởng bốn tầng, những bức tường xi măng đón nhận ánh nắng, phản chiếu ra màu trắng bệch, tất cả các khung cửa sổ bằng sắt đen đều đóng chặt lại, giống như bên trong đang giam cầm không biết bao nhiêu tử tù.
Bên kia tòa nhà xưởng là sông Hoàng Phố với những cuộn sóng vàng cuồn cuộn. Lúc này đang là lúc nước lên, mặt sông phập phồng, phập phồng, dường như muốn dâng lên tận trời cao. Hàng chục chiếc cột buồm tụ tập một chỗ, từ từ lay động; dây buồm chằng chịt xiên xéo buông thõng xuống mặt đất. Những kiến trúc ở bờ đối diện trông rất nhỏ, giống như mô hình nhà cửa do trẻ con chơi đùa. Phía trên là bầu trời xanh nhạt. Nếu là người có tâm trạng thảnh thơi, đối với bức tranh "Giang triều đồ" phác họa đơn giản này, nhất định sẽ cảm thấy thi vị, nói không chừng sẽ sâu sắc nghiền ngẫm như một nghệ sĩ vậy. Tâm trạng lúc này của anh lại tuyệt đối không thảnh thơi, cho nên nhìn vào mắt cũng chẳng có cái gọi là thi vị.
Khoảng một hai trăm công nhân tụ tập trên bãi đất trước tòa nhà xưởng. Họ xếp hàng ngay ngắn, giống như quân đội đang luyện tập vậy. Những lá cờ nhỏ bay phấp phới giữa họ. Ánh nắng chiếu thẳng soi chiếu toàn thân họ.
Chẳng mấy chốc, bàn tay phải của mỗi người đồng loạt giơ lên, nhìn qua giống như một khối đá lớn màu vàng bị hất tung lên. Đồng thời lại nghe thấy tiếng hô vang kiên tráng và hùng hồn: "Kiên trì đến cùng!"
Anh bắt đầu chạy nước rút, lao về phía bên đó; một người lữ khách ở xa lâu ngày trông thấy cột mốc nhà mình, thường sẽ chạy như thế. Bản thân giống như con cá vậy, giống như con chim vậy, những suy nghĩ kiểu này chi phối anh, thứ mà anh cảm nhận được còn vượt qua cả niềm vui sướng.