Thượng Hải đã mở ra một cục diện hoàn toàn mới. Hoa giới và tô giới tựa như hai thế giới khác nhau, việc vượt qua hàng rào dây thép gai giống như biên giới ấy gặp đủ mọi rắc rối; có khi hoàn toàn không qua nổi, đám người ngoại quốc có vũ trang cũng chẳng thèm đưa ra cho bạn bất kỳ lý do gì.
Trong cái gọi là "Hoa giới", đâu đâu cũng đầy ắp những con người bị trào lưu thời đại kích động đến mức gần như phát cuồng, người có vũ trang, kẻ mặc áo vải xanh, người ăn mặc kiểu học sinh, phụ nữ đã cắt tóc ngắn, dù ở con đường nào, bạn cũng có thể bắt gặp từng nhóm đông đúc. Thú vị nhất có lẽ là những công nhân đã chiến thắng trong cuộc giao tranh với tàn dư quân phiệt. Họ mang theo tất cả chiến lợi phẩm trên người, có người vắt chéo ba khẩu súng trên lưng, có người giắt ngang lưng thanh đại đao tua đỏ (lấy được từ cái gọi là đội đại đao, có không ít cổ họng của những nhà cách mạng đã từng nếm qua mùi vị sắc bén của loại đại đao này rồi), có người nhô vai vác một khẩu súng máy, có người thắt chiếc thắt lưng da có gắn lưỡi lê (đây là loại nghèo nàn nhất); những thứ vũ khí ấy được tôn lên bởi đủ mọi loại trang phục của họ, khiến người ta có cảm giác về một bầu không khí hoàn toàn khác biệt so với quân đội thông thường.
Ngay cả những người chỉ thắt chiếc thắt lưng da đeo lưỡi lê, khuôn mặt cũng lộ ra thần thái vô cùng vinh quang, mở miệng là nói lớn tiếng, bước chân cũng đặc biệt nhẹ nhàng.
Cờ xí bay phấp phới khắp nơi, những dải giấy khẩu hiệu gần như che khuất tất cả các bức tường. Từng tốp người tấp nập đi qua, hô vang, ca hát, đi tham gia đại hội của các ngành nghề hoặc đại hội liên hoan của đủ loại thành phần. Mọi hoạt động công việc đều đang trong trạng thái tạm ngưng.
Điều này giống như một trận đại hỏa hoạn vừa mới tắt, tâm hồn bị chấn động của mỗi người không thể lập tức bình ổn lại ngay, thế là họ gác lại công việc trong tay, mà đi hồi tưởng lại tình cảnh hoảng sợ lúc bấy giờ, đồng thời dự tính tình hình phục hưng trong tương lai. Người Thượng Hải lúc này nghĩ thế này, mọi thứ của quá khứ đã qua đi, trôi qua như làn khói tan loãng; còn những gì mới mẻ sắp tới, hãy cứ để nó từ từ biểu hiện ra đã. Trong khoảng thời gian này đương nhiên xen lẫn hy vọng và nghi ngờ, vui mừng và phản kháng; nhưng ý niệm "mọi thứ của quá khứ đã qua đi" thì trong lòng mỗi người đều giống nhau.
Niêm Hoán Chi đã mấy ngày không được ngủ cho đàng hoàng, không được ăn một bữa cho thoải mái; vì rất nhiều việc ùn ùn kéo đến, việc nào cũng phải giải quyết, phải ứng phó, để thể hiện năng lực mới mẻ của mình, anh tuy không muốn tham gia vào những việc khác, chỉ mong dốc sức cho lĩnh vực giáo dục, nhưng các loại đại hội bắt buộc phải tham gia thôi cũng đủ khiến anh bận rộn túi bụi.
Anh mang theo bản kế hoạch về trường sư phạm nông thôn đã phác thảo từ mấy ngày trước, đi ra từ cuộc họp này, lại tham gia vào cuộc họp khác, nhưng rốt cuộc vẫn không có cơ hội để trình bày bản kế hoạch của mình.
Đối với lĩnh vực giáo dục, không phải là hoàn toàn không ngó ngàng tới; nhưng việc bận rộn lại là tiếp quản trường này, thanh tra trường nọ. Những kẻ trước kia làm hiệu trưởng hay chủ nhiệm gì đó, lúc này hầu hết đều có tên trong bảng danh sách học phiệt, bọn họ hoặc là ẩn nấp trong những xó xỉnh bí ẩn ở tô giới, hoặc là đã đi du lịch nơi khác từ trước; trong trường chỉ để lại mấy vị giáo viên dạy theo môn hoặc nhân viên vụ việc, ngoài việc hai tay dâng nộp trường học ra thì chẳng còn động tác nào khác; thế nên việc tiếp quản và thanh tra chẳng gặp chút khó khăn nào.
Tiếp theo đó là các biện pháp cử hiệu trưởng (dùng danh nghĩa ủy ban thì là ủy viên trưởng), chỉ định nhân viên, các bước tiến hành gần như tương tự sự thay đổi về mặt chính trị.
Đêm hôm đó, Hoán Chi về trường, rất vui mừng vì bắt gặp Vương Nhạc Sơn, liền đi cùng đường với anh ấy. Sự bận rộn của Vương Nhạc Sơn còn hơn cả Hoán Chi, muốn có một buổi trò chuyện thong thả với anh ấy gần như là điều bất khả thi; lúc này ngẫu nhiên lại có một khoảng thời gian đi cùng đường để có thể trò chuyện về những cảm quan gần đây, đối với Hoán Chi quả thực là một niềm an ủi lớn lao.
Đêm đã rất khuya, trên con đường vắng lặng chỉ có tiếng bước chân của hai người bọn họ; ánh đèn đường dần trở nên sáng rõ soi bóng họ, cái bóng vẽ trên mặt đất lúc thì ngắn lại, lúc lại dài ra, lúc thì ở đằng trước, lúc lại ở đằng sau, thay đổi từng khoảnh khắc.
Đầu cầu hoặc ngã tư đường, vốn là bót cảnh sát, nay lại đứng những người công nhân mang chiến lợi phẩm, mỗi trạm hai người, một cách trầm mặc, nghiêm nghị, thi hành trọng trách vừa mang tính trọng đại vừa đầy thú vị mà họ vừa gánh vác trên người.
"Nhạc Sơn, có mấy lời anh muốn nói chuyện với em, mấy ngày nay vẫn luôn không có cơ hội, đành nghẹn lại ở cổ họng," Hoán Chi ấp úng mở lời, âm thanh tan vào không gian, mang theo vẻ ảm đạm.
"Hà, không có cơ hội," Nhạc Sơn cười nói. "Nhìn tình hình mấy ngày nay mà xem, chúng ta muốn tụ tập mấy người bạn để trò chuyện phiếm, hình như vĩnh viễn không có cơ hội ấy đâu. Thuốc của tôi còn chẳng có thời gian mà sắc uống đây. Cái thân thể này cũng thật rẻ mìch, cứ tối ngày không ngủ, đêm ít giấc, sử dụng nó quá mức, mà lại chẳng cho nó uống thuốc, vậy mà cũng chẳng thấy có cảm giác gì, hình như chẳng tồi tệ hơn trước là mấy."
Hoán Chi nói: "Đây là do em dồn hết tinh thần lên, bị kích thích quá độ mà ra. Nhưng thân thể suy cho cùng cũng làm bằng máu thịt, em vẫn phải chăm sóc nó cho đàng hoàng chứ." Trong lòng anh nghĩ đến việc nhân lực hiện nay vừa khan hiếm vừa túng thiếu, lại nghĩ đến bệnh lao thời kỳ thứ hai của Nhạc Sơn, ý nghĩ trân trọng giữ gìn tràn ngập lồng ngực, anh bèn liếc sâu một cái vào bóng hình vẫn còn thấp đậm và tinh anh của Nhạc Sơn.
"Anh chuẩn bị bàn với em chuyện gì nào?" Nhạc Sơn gạt đi chủ đề về thân thể. Anh hơi hối hận, vì vô tình nhắc đến chuyện thân thể, lại khơi gợi ra giọng điệu khuyên nhủ giống như bà cụ non của Hoán Chi. Anh không muốn nhận sự khuyên nhủ kiểu ấy. Anh cho rằng thân thể của một con người là thứ không đáng để bận tâm, khi nào chết đi, khi nào hủy diệt, cứ để mặc nó thôi; ai mà đi đặc biệt chăm sóc thân thể, chắc chắn là kẻ rảnh rỗi không có gì tiêu khiển rồi.
"Anh cảm thấy cảnh giới thực tế khác với cảnh giới trong mộng tưởng, hơn nữa còn cách một khoảng rất xa. Mấy ngày nay từng phút từng giây anh đều nghĩ đến ý nghĩa này, anh muốn nói cho em biết." Hoán Chi tóm tắt bày tỏ suy nghĩ của mình, giọng nói trầm tĩnh và chân thành.
"Anh từng mơ tưởng về một cảnh giới tốt đẹp trang nghiêm đến mức nào cơ chứ?" Nhạc Sơn hỏi vặn lại, đó là giọng điệu của giáo viên lớn tuổi đối với học sinh tiểu học ngây thơ.
"Đương nhiên là có rồi!" Câu trả lời của Hoán Chi mang theo chút kinh ngạc, trong sự kinh ngạc ấy bao hàm cả ý "Chẳng lẽ em thì không sao?".
"Em thì chưa từng mơ tưởng bao giờ!" Nhạc Sơn dường như đã nghe thấy nỗi băn khoăn chưa nói hết của Hoán Chi. "Em biết con người muôn đời vẫn là con người, nhóm người này xoay sở không tốt, đổi nhóm người khác bỗng nhiên lại tốt lên, đó là vọng tưởng quên đi lịch sử. Kẻ ôm giữ vọng tưởng ấy sẽ có phần thưởng xứng đáng thuộc về mình, đó chính là sự khổ tâm trong thất vọng. Chẳng lẽ anh đã sa vào nỗi khổ tâm thất vọng ấy rồi sao?"
"Không, anh không thất vọng!" Hoán Chi với mức độ tự tin kiên cường đã tiến bộ hơn trước, đồng thời cũng cảm thấy có không ít điểm đáng hài lòng đối với những gì mắt thấy tai nghe gần đây, khi nghe thấy hai chữ "thất vọng", đương nhiên là kiên quyết phủ nhận. "Chỉ là anh cho rằng chúng ta nên thể hiện tốt hơn hiện trạng một chút, chúng ta nên đẩy bánh xe lịch sử, để nó quay nhanh hơn bình thường." Đồng thời, anh dùng tay phải đẩy mạnh về phía không gian.
"Thế thì đúng rồi. Những gì chúng ta có thể làm, chỉ là đẩy bánh xe lịch sử, để nó quay nhanh hơn bình thường. Chúng ta cùng nỗ lực nhé!" Nhạc Sơn nói đến câu cuối cùng, giọng điệu không còn vẻ lạnh lùng nữa, bước chân đạp xuống cũng vững chắc hơn chút ít.
"Giống như cách xử trí đối với lĩnh vực giáo dục, anh cho rằng nên áp dụng một biện pháp tốt hơn. Giáo dục trước kia không đúng, không có ý nghĩa, đúng vậy chứ; nhưng chúng ta phải đem nền giáo dục đúng đắn có ý nghĩa trao cho học sinh. Cải thiện bài học này, chú trọng huấn luyện nọ, cùng với những thứ khác nữa, đều là những đề tài cần phải nghiên cứu trước tiên."
"Em nghĩ bài học trong trường cần phải đặc biệt chú trọng ở các mặt khoa học xã hội và sinh học nhân học, thì mới có ý nghĩa," Nhạc Sơn nói như lẩm bẩm một mình, rồi tiện thể nói tiếp, "À, em cắt ngang lời anh rồi. Tạm thời không nói ý của em nữa, anh nói tiếp đi."
"Bây giờ hoàn toàn không nghiên cứu những điều này," Hoán Chi tiếp nối mạch suy nghĩ của chính mình, dường như không nghe thấy lời ngắt quãng của Nhạc Sơn. "Học sinh thì phải nghỉ học, cũng chẳng tính toán khi nào sẽ cho tụi nhỏ khai giảng, mà chỉ chăm chăm tiếp quản trường này, thâu nhận trường nọ, giống như quan lớn hủ bại vừa nhậm chức, liền sai tay sai đi tiếp quản trạm thu thuế vậy, đây tính là phương pháp gì chứ?"
"Thưa anh, anh phải biết đây cũng là thủ tục cần thiết mà."
"Là thủ tục cần thiết, đương nhiên anh biết chứ. Nhưng sau khi làm xong thủ tục rồi, còn có phương châm gì nữa, chẳng lẽ chưa từng thảo luận chi tiết lấy một lần sao? Hửm, còn có cả những hiện tượng rất khó coi nữa kìa!" Trong giọng nói của Hoán Chi không tránh khỏi mang theo vẻ giận dữ, đồng thời anh cảm thấy sự sảng khoái sau khi trút bỏ được những uất ức dồn nén.
"Anh nói xem những hiện tượng nào là rất khó coi?" Nhạc Sơn thừa biết Hoán Chi đang ám chỉ điều gì, nhưng lại cố tình hỏi; tâm trạng gần như trò chơi này, đối với anh mà nói chính là sự tiêu khiển sau khi lao động tinh thần.
"Em cũng giống như anh, từng sự việc đều thu vào tầm mắt, hơn nữa, dựa theo tư tưởng và kiến thức của em, tuyệt đối không thể không biết đâu mới là những hiện tượng khó coi. Chẳng lẽ em thực sự không biết sao? Hay là——"
"Em biết," Nhạc Sơn xúc động đáp, dường như cảm thấy hơi có lỗi vì tâm trạng vừa rồi giống như trò đùa. "Nói cho anh biết, lòng nhiệt thành muốn đẩy bánh xe lịch sử, em tự hỏi bản thân không hề kém anh, sự việc lọt vào mắt anh, cái gì mà anh thấy chướng mắt, chắc chắn cũng không thoát khỏi sự kiểm tra của mắt em đâu."
"Vậy thì không cần phải nói nữa. Tóm lại, cái thói mưu đồ luồn l cúi, hoàn toàn vì lợi ích cá nhân ấy, thường khiến anh bỗng nhiên sững sờ, sinh lòng hoài nghi, đây có phải là thời đại hiện nay không? Nếu là ở thời đại cũ đã qua đi, thì điều đó lại cực kỳ phù hợp. Nhưng sự thật nói cho anh biết, đây rõ ràng là thời đại mới vĩ đại hiện nay!"
Nhạc Sơn trầm mặc. Anh suy nghĩ rất sâu, nghĩ đến xu hướng chuyển biến của cục thế, nghĩ đến sự thiếu hụt nhân tài đáng lo ngại, nghĩ đến thời đại cũ đã qua chưa chắc đã thực sự qua đi. Bi quan không thể cắm rễ trong lòng anh; thế nhưng sự lo âu giống như vị tướng quân thiếu viện binh dấn sâu vào trận địa địch lúc này lại sôi sục mãnh liệt trở lại. Nhưng anh không muốn đem sự lo âu ấy nói cho Hoán Chi nghe. Nhìn Hoán Chi, giống như chính Hoán Chi từng nói, suy cho cùng vẫn là một người đơn độc và thiên về tình cảm, nếu nói cho anh ấy nghe, thì chẳng qua chỉ là cung cấp thêm cho anh ấy ít nguyên liệu để sinh lòng phẫn nộ mà thôi, làm vậy thì có ý nghĩa gì chứ?
"Mấy lần anh đưa ra bản kế hoạch trường sư phạm nông thôn," Hoán Chi thấy Nhạc Sơn không lên tiếng, lại bộc bạch nỗi phẫn nộ chưa được trút hết của mình, "Em là người đã hết sức cổ vũ anh soạn thảo bản kế hoạch này, thế mà đại đa số bọn họ lại nói đây là việc tương đối có thể hoãn lại. Chúng ta là Trung Quốc, là Trung Quốc do người nông dân gánh vác, vậy mà lại nói giáo dục nông thôn tạm thời hoãn lại cũng không sao, thế thì còn có việc gì đáng lẽ phải tiến hành khẩn trương nữa đây! Mọi người cứ khoanh tay bàn chuyện phiếm ngắm mây trắng là được rồi, còn cách mạng cái nỗi gì nữa!"
"Mấy người bàn chuyện giáo dục các anh chẳng phải có cách nói thế này sao? Tri thức nhồi nhét cưỡng ép không phải là chân thực, phải là tri thức có được từ trải nghiệm của chính bản thân mới là chân thực, cho nên trẻ con muốn nghịch lửa thì cứ để nó nghịch lửa, muốn chơi dao thì cứ để nó chơi dao. Bây giờ có một số việc làm sai lầm, chính có thể ví như việc trẻ con nghịch lửa và chơi dao; đợi đến lúc bị lửa làm bỏng tay, bị dao cứa đứt ngón tay, ắt sẽ thu hoạch được một ít tri thức chân thực. Nghĩ theo hướng này, thì cũng không phải là không có ý nghĩa."
"Nhưng có kẻ sớm biết lửa sẽ làm bỏng tay, dao sẽ cứa đứt ngón tay lại ở ngay trong đó. Cùng đi với mọi người để chịu đựng cái sự tự trải nghiệm bước đầu ấy, chẳng phải là chịu khổ vô ích, hoàn toàn không có ý nghĩa gì sao."
"Vậy ý của anh thế nào? Anh muốn bảo những kẻ sớm biết lửa sẽ làm bỏng tay, dao sẽ cứa đứt ngón tay rút lui khỏi tập thể, đứng sang một bên sao?" Giọng điệu của Nhạc Sơn vô cùng nghiêm khắc.
"Cái đó thì không," Hoán Chi đáp như bị khuất phục.
"Hừ, không. Thế thì còn được." Nhạc Sơn thở phào một hơi, lại nói, "Ai muốn đứng sang một bên, người đó sẽ mất đi quyền lợi, anh ta chỉ có thể ngây người nhìn bánh xe lịch sử, nhìn nó quay thế này, quay thế nọ, quay chậm, quay nhanh, nhưng lại không thể dùng đôi tay của chính mình để đẩy nó! Theo em nghĩ, loại người như thế tuyệt đối là nhàm chán vô vị."
Hoán Chi dường như đã nhận được không ít sự an ủi từ phía Nhạc Sơn; đặt lên bàn cân so sánh với tinh thần cứng như đá của Nhạc Sơn, anh thấy bản thân rốt cuộc vẫn yếu đuối, cho nên tự mình khích lệ bản thân, phải càng cầu mong sự kiên cường, những nỗi sầu muộn vô cớ phải tận lực bài xích.
Anh suy nghĩ một hồi, nắm lấy lòng bàn tay Nhạc Sơn, siết chặt lại, nói: "Phật nói 'Ta không vào địa ngục thì ai vào địa ngục', câu nói này thật có ý nghĩa."
"Phật có lẽ cả đời là cư dân trong địa ngục, bởi vì ngài nguyện gánh chịu cùng một tội nghiệt, chịu đựng cùng một số phận với muôn loài chúng sinh!" Đó là giọng điệu kiên quyết của Nhạc Sơn.
Hoán Chi cảm thấy lòng bàn tay nóng hừng hực, anh không hề nắm lấy lòng bàn tay của một con người, mà giống như đang nắm giữ trái tim nóng bỏng như than hồng vậy.