"Aha, Phó tế, lão bạn già, anh đây rồi!" Người vừa lên tiếng vỗ mạnh vào bả vai gầy guộc của Phó tế khiến chiếc mũ trên cái đầu đang ngơ ngác của ông nảy tung lên. "Không, ở lại không lâu đâu — chỉ ghé qua một chút để thăm cô con gái nhỏ của tôi. Chết tiệt, thật mừng vì được trở lại thị trấn — Barbie quá yên bình so với sở thích của tôi. Chẳng có chút sức sống nào ở cái xó này, hoàn toàn không có!"
Người vừa nói là Davie Aird, một thợ may kiêm tay chơi sành điệu. "Hoàn toàn không có chút sức sống nào!" hắn kêu lên, vừa giật mạnh cổ tay áo để đẩy cổ tay phồng lên, vừa nghênh ngang bước tới bước lui trong quán rượu của khách sạn Red Lion. Hắn mặc một chiếc áo khoác dài màu vàng nâu chạm gót chân, đính hai chiếc cúc vàng lớn ở phía sau eo, theo đúng mốt thời thượng của giới mê ngựa. Hắn dừng bước, đưa hai tay trắng trẻo, thon dài ra trước mặt, đặt song song để ngắm nghía phần mu bàn tay như muốn chắc chắn rằng chúng dài bằng nhau. Hắn đang ngầm khoe chiếc nhẫn với Phó tế. Rồi thu cằm lại với vẻ soi mói, cầu kỳ, hắn nhặt một sợi tóc vàng dài trên tay áo khoác bên trái. Hắn giơ cao nó lên như đã thấy người ta làm trên sân khấu của Nhà hát Hoàng gia. "Kỷ vật ngọt ngào!" hắn kêu lên và hôn lấy nó, "món quà tưởng nhớ vô cùng thân thương!"
Phó tế thỏa mãn thưởng thức cảnh tượng đó. Sự mỉa mai sâu cay trong lòng ông lớn đến mức không thốt nên lời. Ông chỉ có thể hả hê ngắm nhìn mà câm nín.
"Đang đợi Jack Gourlay đây," Aird lại huyên thoang tiếp. "Cậu ấy sắp quay lại trường đại học, và chúng tôi sẽ đi xe ngựa của cha cậu ấy để bắt chuyến tàu tốc hành ở ga Skeighan. Tự hỏi không biết cái quái gì giữ chân cậu ấy nữa. Tôi thích một người đúng giờ. Huấn luyện trong kinh doanh mà, anh thấy đấy, vâng, có chúa mới biết, mỗi tuần có tới hai nghìn bưu phẩm xuất phát từ chỗ chúng tôi, và tất cả đều đúng giờ! À, cậu ấy kia rồi," hắn nói thêm khi nghe tiếng bánh xe nghiến ken két trên lớp sỏi trước cửa. "Ơn Chúa, chẳng mấy chốc chúng ta sẽ được trở lại với nền văn minh."
Gourlay trẻ tuổi bước vào, khoác áo choàng lớn và mang phong thái đường hoàng, đẩy tung hai cánh cửa lùa nhẹ nhàng.
"Được rồi!" cậu ta kêu lên. "Chờ một chút nhé, Aird, để tôi đi đổ đầy bình rượu dẹp."
"Vũ khí của tôi đã nạp đạn và sẵn sàng," Aird cười ha hả, vỗ vào túi ngực áo khoác.
John tung một đồng tiền vàng sáng loáng lên quầy, một trong hai mươi đồng mà lão Gourlay đã vắt óc tích cóp cho các khoản chi phí của con trai. Chàng thanh niên tiện tay gom số tiền lẻ nhét vào túi quần như một ông chủ triệu phú.
Phó tế cùng vài kẻ rảnh rỗi khác tụ tập quanh bậc thềm trong bóng tối để chứng kiến chuyến đi oai vệ đó. Người ta có thể thấy bóng dáng già nua, còng cõi của Peter Riney trên ghế trước của chiếc xe ngựa hai bánh; Aird đã leo lên ngồi phía sau. Con ngựa cái (xứng đáng là kẻ kế vị của Spanking Tam) cào móng xuống lớp sỏi và đầy vẻ sốt ruột; đôi tai nhọn hoắt của nó dựng lên giữa bóng đêm, ngúng nguẩy liên tục. Một vùm ánh sáng hình nón tỏa ra từ chiếc đèn bên trái của xe ngựa, chiếu thẳng vào khóm nguyệt quế óng ánh mà Simpson trồng cạnh hiên nhà. Từng chiếc lá xanh mướt của bụi cây phản chiếu lại một thứ ánh sáng lung linh rực rỡ dưới dòng vàng óng ả ấy. Gourlay ngước nhìn mảng cây xanh tươi rực rỡ đó và chốc lát quên mất mình đang ở đâu. Môi cậu hé mở, và — như họ nhìn thấy trong ánh đèn từ phía cửa — ánh mắt cậu trở nên mơ màng và xa xăm.
Sự thật là mọi ấn tượng về ngày cuối cùng ở quê nhà đã hằn sâu vào tâm trí cậu như thể được khắc bằng axit, ngay giữa lúc cậu đang ra vẻ ta đây hào nhoáng. Vẻ hào nhoáng ấy phần lớn là chân thật, bởi việc ngồi xe ngựa phô trương đến trường đại học quả là một điều tuyệt vời; nhưng nó lại càng mang tính giả tạo nhiều hơn để xoa dịu nỗi buồn chia ly. Cõi lòng cậu trĩu nặng khi nghĩ đến cảnh phải quay lại Edinburgh đáng nguyền rủa — đến những căn phòng trọ, những căn phòng trọ ảm đạm, khốn kiếp ấy. Do đó, bản chất của cậu được bộc lộ trọn vẹn trong giờ phút chia tay quê nhà; chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, cậu quên mất việc phô trương, nhưng chính trong khoảnh khắc đó, lớp áo choàng ngạo mạn tụt xuống và cậu trở về với con người thật trần trụi của mình — một kẻ nhạy cảm đến mức bệnh hoạn trước mọi ấn tượng của thế giới, sợ hãi cuộc sống, và chỉ biết bấu víu vào những gì quen thuộc, hiểu biết. Đó là lý do tại sao cậu nhìn chằm chằm bằng ánh mắt đầy tiếc nuối vào khóm nguyệt quế đang bừng sáng dưới những tia sáng rực rỡ. Nằm nổi bật giữa khung cảnh ấy, nó đại diện cho toàn bộ vùng nông thôn thân thương giờ đây đã bị màn đêm che khuất; nó quy tụ cả thế giới của cậu vào giữa những tán lá. Đó là bức ảnh cuối cùng về Barbie thân yêu đang khắc sâu vào tâm trí cậu. Chắc chắn ở Edinburgh cũng sẽ có những khu vườn đẹp; nhưng ôi chao, khóm nguyệt quế ấm cúng bên cửa quán Red Lion kia mới làm sao! Nó là người bạn của cậu; cậu đã gắn bó với nó từ lâu lắm rồi.
Bùa chú ấy chỉ kéo dài trong chốc lát, một trong những khoảnh khắc xoáy sâu vào tận cùng bản chất con người, nhưng lại trôi qua nhanh như một chiếc bóng đơn độc lướt trên cánh đồng lúa mì mùa thu. Nhưng Aird đã bắt đầu bồn chồn. "Nhanh lên, Jack," hắn gọi lớn; "chúng ta phải phóng nhanh nếu muốn kịp chuyến tàu."
Gourlay giật mình. Chỉ trong chớp mắt, cậu trút bỏ con người này để hóa thân thành kẻ khác, và lại trở thành kẻ khoác lác một lần nữa. "Được rồi!" cậu ta lớn tiếng phô trương. "Chờ một lát để tôi châm điếu xì gà."
Cậu vốn không có thói quen hút xì gà, nhưng đã mua sẵn một hộp chỉ để có thể châm một điếu trước mặt những khán giả đang ngưỡng mộ trước khi lên đường. Không gì sánh bằng việc làm dáng cho oai.
Người ta thấy cậu phì phèo khói trong khoảnh khắc với đôi má hóp lại, đầu nghiêng sang một bên, ngọn lửa từ chiếc diêm quẹt chập chờn chiếu rọi khuôn mặt cậu, chiếc mũ bị đẩy lùi ra sau gáy, mái tóc vàng xõa xuống vầng trán. Rồi cậu nhảy lên ghế lái và thu dây cương lại. "Tạm biệt, Phó tế; nhớ giữ mình cho đàng hoàng nhé!" cậu hét với lại qua vai, và chiếc xe chồm lên phóng đi vùn vụt.
"Hỗn xược!" Phó tế phẫn nộ thốt lên.
Peter Riney vô cùng tự hào vì có vinh dự được đánh xe chở hai tay chơi phô trương ấy ra ga. Điều đó mang lại cho cậu ta chút thể diện; khi trở về, cậu ta có thể khoe rằng mình đã được "đi cùng ngậu ấm" — vì Peter hay dùng từ "ngậu ấm" theo phương ngữ, và bị những kẻ rành đời ở Barbie cười trừ vì biết rằng "maister" mới là từ chuẩn tiếng Anh. Bộ đôi khoác lác trêu chọc và khơi gợi để Peter trò chuyện, chuyền cho cậu ta bình đựng rượu ở khúc cua Brownie's Brae, khiến cậu ta cười khúc khích trước những câu nói nhảm nhí của chúng. Đó là một đêm tràn đầy sinh khí đối với ông già khắc khổ.
Đó là cách mà Gourlay trẻ tuổi rời bỏ Barbie để bắt đầu học kỳ được cho là cuối cùng của cậu tại Đại học.
Tất cả đám bạn bè ăn chơi của Gourlay đã theo nhau vắng bóng khi công việc làm ăn lụi tàn; chỉ còn lại Peter Riney, một lão già kỳ quặc. Ở Peter có một sự trung thành và giản dị đến mức chưa bao giờ cho phép ông thắc mắc về nhà Gourlay. Ông đã phục vụ họ quá lâu đến mức chẳng thể làm được việc gì cho ai khác; chừng nào còn chút công việc vặt vái quanh Ngôi nhà Cửa chớp Xanh, ông vẫn vui lòng nhận lấy cơ hội làm việc đó. Lòng kính trọng của ông dành cho người chủ cau có của mình vẫn lớn lao như trước; ông nhận khoản tiền công còm cõi và cảm thấy biết ơn vì điều đó. Trên hết, ông sùng bái Gourlay trẻ tuổi; việc được tiếp xúc với một người từng học đại học mang lại cho ông niềm vinh quang ké; thậm chí ngay cả những trò quậy phá được bàn tán xôn xao trong thị trấn nhỏ, dưới góc nhìn ngây thơ đầy vui sướng của ông, cũng là biểu hiện của một con người từng trải. Peter khúc khích cười mỗi khi nghe người ta bàn tán về những chuyện đó. "Đúng là một tay thông minh đáo để, ngậu ấm nhà ta!" ông lão còng lưng thường nói, vừa rít tẩu thuốc vào buổi chiều tối, "đúng là một tay thông minh đáo để, ngậu ấm; lại còn gan dạ nữa — gan dạ kinh khủng!" Peter trung thành tin là như thế.
Nhưng chưa qua bốn tháng, Peter đã bị sa thải. Đó là vào ngày hôm sau khi Gourlay bán con ngựa cái Black Sally để lấy chút tiền trang trải sinh hoạt.
Đó là một ngày mùa xuân rực rỡ với cái tiết trời oi ả đến mềm người; một ngày ẩm ướt — ngày mà mọi lỗ chân lông trên vạn vật dường như đều giãn nở. Đầu óc người ta trở nên bấn loạn, mụ mẫm và cứ hắt xì như thể bị cảm lạnh mùa đông. Peter Riney đang đào một hố khoai tây ở khu vườn lớn, hất tung lớp đất mùn dày cả tấc và xé bỏ lớp lót bên trong bằng rơm vàng — thứ trông có vẻ kỳ lạ và bất tự nhiên làm sao khi đột nhiên lộ ra dưới vẻ khô ráo, lấp lánh bên dưới lớp đất ẩm ướt và tối sầm. Những mẩu đất vụn rơi lả tả xuống giữa những cọng rơm phẳng lì, sáng bóng. Trên một thân cây gần chỗ Peter, hai con chim bồ câu đang gù gục và ve vãn nhau cho mùa sinh sản sắp tới. Ông cặm cụi phân loại khoai tây, ném những củ hỏng sang một đống bên cạnh — công việc mà người miền bắc gọi là "nhặt khoai". Cái tiết trời oi ả ấy cũng đang tác động đến đầu óc Peter, và chốc lát trong lúc nhặt khoai, ông lại lấy tay áo lau mũi.
Gourlay đứng quan sát ông một hồi lâu mà không nói lời nào. Vài lần, cậu mím môi, hắng giọng và cau mày, như một kẻ chuẩn bị mở lời về một tin tức không mấy tốt đẹp. Bản tính cậu vốn không phải là kẻ do dự. Nhưng ông lão, chìm đắm trong tuổi già lú lẫn, rất khó để làm phiền; ông chỉ tập trung hoàn toàn vào công việc trước mắt; công việc ấy mang tính cơ học, xoa dịu tâm hồn và chiếm trọn tâm trí ông. Gourlay, kẻ thường vô tình hành xử như một tên bạo chúa chà đạp lên người khác, lúc này lại cảm thấy thật tàn nhẫn khi làm tổn thương sinh linh trung hậu đang mải miết mơ màng bên công việc lao động. Cậu sẽ thấy dễ dàng hơn nhiều nếu phải sa thải một kẻ trẻ tuổi và sắc sảo hơn.
"Dừng tay lại đi, Peter," cuối cùng cậu cũng lên tiếng; "tôi không cần anh làm nữa đâu."
Peter cứng đờ người đứng dậy từ tư thế quỳ và phủi đất bám trên tay với một cử chỉ đầy đáng thương. Miệng ông trễ xuống, hé lộ vài chiếc răng ngả vàng.
"Hả?" ông ngơ ngác hỏi. Ý nghĩ rằng mình phải rời khỏi nhà Gourlay không sao len lỏi được vào tâm trí ông.
"Tôi không cần anh làm nữa," Gourlay lặp lại, nhìn thẳng vào mắt ông đầy kiên quyết.
"Tôi già lắm rồi," Peter nói, vẫn đôi tay run rẩy phủi với cử chỉ đáng thương ấy, "nhưng tôi chỉ cần chút cơm cháo qua ngày. Ơi anh bạn, tôi sẵn sàng làm bất cứ việc gì."
"Không phải vì chuyện đó," Gourlay đáp bằng giọng cau có — "không phải vì chuyện đó đâu. Mà là tôi sắp dẹp tiệm rồi."
Peter không nói gì, chỉ thẫn thờ nhìn đăm đăm ra phía cuối khu vườn, cái miệng móm mém quên cả việc nhai cọng rơm đang đung đưa bên cằm. "Tôi là một đầy tớ lâu năm," cuối cùng ông cũng lên tiếng, "và, xin nhắc lại cho anh nhớ," ông lóe lên vẻ kiêu hãnh, "tôi là một kẻ trung thành."
"Ồ, anh đúng là như thế," Gourlay càu nhàu; "anh vẫn luôn là một người đầy tớ tốt."
"Chắc tôi phải vào nhà tế thần mất thôi," Peter ngẫm nghĩ. "Này anh, anh không còn việc gì cho chúng tôi làm nữa sao?" ông cất lời van nài.
Cơ hàm Gourlay bặm chặt lại. "Không có gì đâu, Peter," cậu ta lạnh lùng nói, "không có gì cả;" rồi nhét ít tiền vào lòng bàn tay đang thẫn thờ của Peter.
Peter ngẩn ngơ nhìn chằm chằm vào những đồng tiền. Trông ông có vẻ chết trân. "Vâng, thế thì thôi," ông nói; "dù sao tôi cũng sẽ làm nốt chỗ khoai tây."
"Không, không, Peter," và Gourlay túm lấy vai ông khi Peter quay lại với công việc — "không, không; tôi không có quyền giữ anh lại nữa. Đừng bận tâm chuyện tiền nong; anh xứng đáng nhận được chút gì đó sau ngần ấy năm dài phục vụ. Đây chỉ là một món quà nhỏ để nhắc anh nhớ về... để nhắc anh nhớ về..." cậu đột ngột ngưng lời và trợn mắt nhìn sang phía bên kia khu vườn.
Một số người, khi chạm đến xúc cảm, sẽ thể hiện nỗi niềm qua những giọt nước mắt; những kẻ khác lại bộc lộ bằng một cái cau mày tức giận — thầm căm ghét bản thân vì sự yếu mềm khi bị xúc động, và cũng căm ghét cả hoàn cảnh đã khơi dậy sự yếu mềm đó. Chính vì cảm thấy việc chia tay Peter quá đau đớn nên Gourlay mới cư xử cộc cằn hơn bình thường. Peter từng gắn bó với cha của Gourlay từ khi người chủ hiện tại của ông còn là một đứa trẻ, luôn tỏ ra trung thành và vâng lời; theo cách vô danh tiểu tốt của mình, ông là kẻ gần gũi với nhà buôn ngũ cốc hơn bất kỳ ai ở Barbie. Ông là con người duy nhất mà Gourlay từng hạ mình để đùa cợt, và bản thân điều đó đã mang lại cho ông một thứ tình cảm gắn bó. Hơn thế nữa — sự ra đi của Peter đồng nghĩa với việc mọi thứ đều sụp đổ. Nó cứa sâu vào tâm can Gourlay. Thế nên cậu mới cau mày.
Không một lời cảm ơn vì số tiền, Peter phủi sạch lớp đất bám trên đôi bốt nặng nề, đập hai chiếc vào nhau một cách vụng về, rồi lê bước qua khoảng đất trống. Nhưng khi đã đi được hai mươi thước, ông dừng lại và chầm chậm quay người bước về phía cũ. "Tạm biệt, thưa cậu," ông nói với một nụ cười đượm buồn và chìa tay ra.
Gourlay nắm lấy tay ông. "Tạm biệt Peter! tạm biệt nhé; chết tiệt, tạm biệt ông!"
Peter ngẩn ngơ tự hỏi tại sao mình lại bị chửi thề. Nhưng ông cảm thấy đó không phải là sự tức giận. Ông vẫn níu lấy bàn tay người chủ. "Tôi đã gắn bó năm mươi năm với nhà Gourlay," ông nói. "Ừ thì... và có lẽ đây là đoạn kết của nó."
"Ôi, đi đi!" Gourlay hét lên, "đi đi nào, ông lão!" Và Peter lủi thủi bước đi.
Gourlay bước ra cánh cổng lớn màu xanh — nơi cậu từng đứng bao lần với niềm kiêu hãnh — và dõi theo người đầy tớ già đang đi xuống con phố. Peter còng lưng đến mức phần lưng chiếc áo khoác nhung chéo nhô lên tận giữa xương sống, còn mấy cái túi phồng ở hai bên vạt áo thì sà xuống ngang đùi. Gourlay đã thấy cảnh đó ngàn lần, nhưng chưa bao giờ nó lại xoáy sâu vào tâm trí cậu đến thế. Cậu đứng chết trân cho đến khi Peter khuất dạng sau khúc cua Bend o' the Brae.
"Ừm, thế đấy," cậu lẩm bẩm, "thế đấy. Kẻ cuối cùng trong số họ đã đi rồi."
Chính chuỗi vận rủi cuối cùng đã đẩy Gourlay đến bước đường cùng này. Khi mọi thứ dường như đều chống lại mình, cậu đã thử qua vài canh bạc mạo hiểm với hy vọng mong manh của một con bạc rằng chúng sẽ phất lên và cứu vãn tình thế. Nghĩa là cậu đã từ bỏ đường hướng quản lý kinh doanh khôn ngoan, và phó mặc hoàn toàn cho vận may, như bản tính của những kẻ đang lâm vào cảnh tuyệt vọng. Và thần may mắn đã phản bội cậu. Cậu bỗng nhận ra mình đã cạn kiệt mọi nguồn lực.
Xuyên suốt mọi khốn khó, niềm an ủi duy nhất của cậu chính là việc đã cho John vào Đại học. Dù sao thì đó cũng là thứ vớt vát được từ đống đổ nát. Càng lúc, khi mọi chỗ dựa khác sụp đổ, Gourlay càng dồn mọi bấu víu vào tương lai của đứa con trai. Nó trở thành chiếc neo hy vọng cứu mạng cậu. Nếu cậu vẫn là một kẻ làm ăn phát đạt, thành công của John sẽ chỉ là chuyện thứ yếu, thứ có thể xem nhẹ khi nói tới, dẫu trong thâm tâm cậu có hài lòng đến đâu đi nữa. Nhưng giờ đây, đó là toàn bộ lẽ sống của cậu. Một mặt, thành công của con trai sẽ minh oan cho quá khứ của người cha và cứu nó khỏi việc trở nên hoàn toàn vô ích; nó sẽ mang lại một ông mục sư, một người thành đạt, thuộc tầng lớp nghề nghiệp đáng kính trọng. Mặt khác, thành công ấy sẽ là liều thuốc xoa dịu lòng tự trọng bị tổn thương của Gourlay; nhà Gourlay sẽ cho Barbie thấy rằng họ vẫn có thể phất lên bất chấp sự suy sụp hiện tại. Thế cơ mà, giữa lúc cơ nghiệp sụp đổ, đứa con trai trở nên vô cùng quan trọng trong mắt người cha. Sự nghèo túng của bản thân cậu cũng không hề được coi là rào cản chính đáng cho sự thành đạt của con trai. "Mình đã lo cho nó hoàn thành chương trình Nghệ thuật rồi," Gourlay nghĩ; "chắc chắn nó có thể tự lo phần còn lại. Rất nhiều thanh niên, khi chật vật vượt qua chương trình Nghệ thuật, đã đi gia sư cho con nhà quyền quý để kiếm chút tiền học tiếp thần học. Con trai mình chắc chắn cũng làm được thế!" Hết lần này đến lần khác, khi Gourlay cảm thấy bản thân đang trượt dốc trong thế giới của Barbie, mọi hy vọng của cậu lại hướng về John ở Edinburgh. Ước gì thằng bé đó mau chóng hoàn thành việc học để tạo dựng một mái nhà cho đứa con gái và người vợ già!