Nhất Bách Cá Nhân Đích Thập Niên

Lượt đọc: 247 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Ý Thức Lưu Về Nỗi Thống Khổ

❊ ❊ ❊

Nam, 41 tuổi, năm 1966, không có công việc tại thành phố J

Tôi là một kẻ đã bị xé nát thành trăm mảnh – bị bắt đi vào đúng ngày ba mươi Tết – một ngày ăn tối đa mấy trăm con ruồi – tôi biến bản thân thành một chữ "○" – văn bản bổ sung định tính "cực hữu" – một người sống vì người khác, đôi khi cảm thấy rất phong phú – chốn đào nguyên tiên cảnh – chúng ta chịu đựng nhiều khổ nạn nhường ấy, chẳng lẽ chỉ vì một câu "xin lỗi" của các anh thôi sao?

Câu chuyện này nên bắt đầu từ đâu đây? Đêm qua tôi nằm trên giường, muốn sắp xếp lại đầu đuôi cho anh nghe, không nghĩ thì thôi, vừa nghĩ tới liền rối tung lên. Tại sao? Tôi là một kẻ từ lâu đã bị xé nát thành trăm mảnh, chẳng câu nào khớp với câu nào, không nguyên nhân không kết quả, hoàn toàn vô lý. Thôi để tôi chơi kiểu "dòng ý thức" cho anh xem nhé! Có chỗ có thể là "bút pháp đảo ngược", có chỗ "đếm ngược", có chỗ lại lộn xộn tung tóe, quấn lấy thành một cục... Cũng may anh làm văn nghệ, thế nào cũng có thể hiểu được. Nếu anh nghe mà thấy rối rắm, hồ đồ, thì xin đừng trách tôi, cả đời này tôi vẫn luôn rối rắm như vậy, hồ đồ như một chậu bột nhão. Anh cứ đi tra cứu tờ "Báo ××" ngày 1 tháng 9 năm 1957 mà xem! Trang ba có bài viết chủ đề "Lại lôi ra một đại hữu phái", phản ánh chính là hạ thần đây. Bị lôi ra, kiểm điểm chứ, đấu tố chứ, thẩm vấn chứ, bức cung chứ, bài bản này anh biết cả rồi, tôi miễn bàn nữa nhé. Lăn lộn cho đến tháng mười, tôi bị ném đến trang trại F ở khu Đông Giao để cải tạo lao động, tiện thể chờ đợi xử lý. Lúc tôi đi chăn lợn, cảm thấy bản thân giống hệt con lợn nằm trong vũng bùn lầy nọ, chỉ đợi ngày nào bị lôi ra mổ thịt.

Anh hỏi tôi tại sao lại bắt đầu kể từ năm 57. Nếu tôi vừa mở miệng đã kể từ Cách mạng Văn hóa năm 66, anh lại càng không rõ tôi rốt cuộc ra làm sao, anh sẽ nghĩ lúc đó sao tôi lại "không có công việc", chà, sự thật của tôi hoang đường quá thể!

Cải tạo bốn tháng.

Tháng 2 năm 58, tức hai mươi tám tháng chạp âm lịch, cấp trên chỉ thị cho chúng tôi về nhà ăn Tết, trong lòng tôi vô cùng vui mừng, đây cũng coi như một thứ tập quán dân tộc tình cảm dân tộc đi, về nhà ăn bữa cơm đoàn viên chứ! Hơn nữa mẹ tôi sống ở nơi khác, năm nào vợ chồng tôi cũng đến ở cùng mẹ qua Tết, chúng tôi hân hoan mua vé tàu đúng ngày ba mươi Tết, chốc lát gạt cả chuyện ph hữu vẫn còn treo lơ lửng sang một bên, không thèm nghĩ tới nữa. Ngày ba mươi Tết hôm ấy, đang chuẩn bị lên đường, bỗng nhiên có mấy người thuộc tổ công tác phản hữu của Cục Văn hóa tới. Trong đó có một nhà văn, lúc bấy giờ ông ta có vai vế không nhỏ, là tổ trưởng tổ công tác, tên là B. Chắc chắn anh biết ông ta. Vừa bước chân vào cửa, ông ta đã đọc cho tôi nghe một quyết định, đại loại là "được sự đồng ý của đảng ủy cấp trên, cơ quan công an phê chuẩn, khai trừ ngươi khỏi công chức, đưa đến nông trường GG để lao động giáo dưỡng". Tôi vẫn tương đối bình tĩnh, hỏi bọn họ: "Mấy giờ đi?" Nhà văn B rất nghiêm khắc, quát tôi: "Đi ngay bây giờ!" Vợ tôi lập tức ngất xỉu, ngửa người "rầm" một tiếng ngã xuống đất.

Lúc đó, tôi muốn cầu xin bọn họ châm chước một chút, tôi là đi lao động giáo dưỡng, chứ không phải phạm nhân, cũng sẽ không chạy trốn, muốn bắt tôi đi cải tạo lao động thì cũng không nhất thiết cứ phải là ngày ba mươi Tết chứ! Tôi còn chưa kịp mở lời, khuôn mặt nhà văn B cứng ngắc như cánh cửa sắt đóng chặt, lạnh lùng, vô tình, dọa cho tôi phải nuốt lời về. Tôi thốt lên một câu "Đi thôi!" rồi vác hành lý lên vai. Hành lý này ba ngày trước vừa vác về từ trang trại F ở khu Đông Giao, còn chưa kịp tháo ra, bây giờ vừa khéo cứ để nguyên bao vác lên là đi. Hóa ra xui xẻo lại gọn gàng đơn giản đến thế.

Anh hỏi tôi bị đánh thành ph hữu thế nào à?

Tôi lại muốn hỏi anh, tại sao lại đánh tôi thành ph hữu?

Tôi vẫn luôn cho rằng, người khác sẽ rõ hơn tôi rốt cuộc tôi đã trở thành ph hữu bằng cách nào.

Từ Đại minh đại phóng đến Chỉnh phong phản hữu, tôi hoàn toàn không có mặt ở đơn vị. Lúc ấy, tôi xin đơn vị là trường kịch nghệ cho "nghỉ phép sáng tác", ở nhà họ hàng tại Thượng Hải cắm cúi viết kịch bản. Bỗng nhiên đơn vị gọi điện tới, giục tôi mau chóng quay về, tham gia phong trào Chỉnh phong phản hữu, tôi còn cười nói với vợ: "Suốt đợt đại minh đại phóng, tôi đều không ở đơn vị, không dán một tờ đại tự báo nào, không đưa ra một ý kiến phê bình nào đối với lãnh đạo, lần này dù thế nào đi nữa cũng không liên quan đến tôi." Nào ngờ ngày thứ hai trở về đơn vị mở đại hội, vừa bước vào hội trường là tôi ngây người ra, một băng rôn lớn đề chữ "Đại hội triệt để phê phán tập đoàn phản động Giáp, Ất, Bính". Giáp là hiệu trưởng trường kịch, Ất là phó hiệu trưởng, Bính là tôi. Lúc đó tôi là trưởng khoa nghiệp vụ phụ trách giảng dạy của trường. Tôi nghe lại lần nữa, nội dung phê phán tôi đều trống rỗng, ngoại trừ chiếc mũ lớn đáng sợ, thì chính là những tiếng gầm thét đằng đằng sát khí.

Lạ thật, tôi có tội ư? Dù tôi có nói một câu phản động đi chăng nữa, dù câu nói đó là do các người bịa đặt bóp méo đi chăng nữa, thì cũng coi như làm cho tôi được rõ ràng minh bạch chứ!

Kể thêm cho anh nghe một chuyện, năm 1979 – cú nhảy này là tận hai mươi hai năm sau rồi, đây đúng là "dòng ý thức" thật sự. Thời gian không nối liền, sự việc đều nối liền. Lúc này, Cách mạng Văn hóa đã kết thúc, cán bộ nhân sự của Cục Văn hóa sửa sai vụ ph hữu cho tôi. Anh ta vô cùng ngạc nhiên nói với tôi: "Thành thật mà nói với anh, tôi xem hết tất cả hồ sơ của anh rồi, rất thắc mắc, dựa vào những hồ sơ này, sao lại có thể đánh anh thành ph hữu cơ chứ?"

Vẻ mặt kinh ngạc lúc đó của anh ta, cùng với giọng điệu hoang mang khó hiểu của anh ta, tôi nhớ rõ mồn một cho tới tận hôm nay.

Anh ta đưa tập hồ sơ được đóng thành một cuốn dày cộp cho tôi xem. Á chà, tôi chết trân, đây nào phải là bằng chứng tội ác hay ghi chép tội phạm gì, nó hoàn toàn rành rành chính là những ý kiến tôi góp cho một số vở kịch! Ý kiến về mặt nghệ thuật đấy nhé!

Tôi chỉ hỏi một câu: "Còn nữa không?"

Anh ta đáp: "Đều ở đây cả rồi!"

Chuyện này nếu giáng lên người anh, anh sẽ có cảm giác thế nào? Nếu nói hai mươi hai năm qua tôi chịu đựng đủ mọi đắng cay khổ nạn, nhưng thảy đều không dữ dội bằng cú đánh này!

Hai mươi hai năm, tôi vẫn luôn hồ đồ về nguyên nhân mình bị khép tội ph hữu. Nhưng bây giờ nhìn lại, đáp án lại chính là thế này! Tôi không chỉ càng thêm hồ đồ, trong chớp mắt dường như đối với thế giới này không còn biết một chút gì nữa.

Vì chuyện này tôi đã phải trả cái giá đắt nhường nào?

Tiếp lời câu chuyện lúc nãy. Vợ tôi mãi ba mươi Tết mới đến chỗ mẹ, mẹ vốn đã biết đôi chút tình hình của tôi. Khi bà nghe nói tôi quá bận, không thể đến cùng mẹ qua Tết được nữa, mẹ dường như lập tức hiểu ra tất cả. Sững sờ giây lát, bỗng ôm chầm lấy vợ tôi, hai mẹ con oà khóc nức nở. Kể từ đó tôi không còn gặp lại mẹ nữa. Mùa hè năm 60 bà lâm bệnh nặng, tôi đang lao động ở nông trường GG, không được phép thăm nom. Cho đến khi mẹ qua đời, mới gọi tôi về hai ngày, nhưng mẹ đã là người chết rồi.

Không cho phép gặp người mẹ còn sống, chỉ cho phép gặp người mẹ đã chết, đây có lẽ cũng được tính là một loại hình phạt.

Hạnh phúc không mang lại bất kỳ bài học nào, khổ nạn lại có thể cải thiện tính cách con người, đây là trải nghiệm sống tích cực nhất của tôi.

Tính cách thực sự của tôi là coi trọng tình cảm, nhạy cảm, dễ xúc động, lại còn khá mong manh; bây giờ đã thay đổi, trở nên lý trí, linh hoạt, nhìn thoáng hơn, có khả năng kiềm chế rất cao. Vế trước là bẩm sinh, vế sau là do hậu thiên. Tỷ như tính dễ vỡ vừa nhắc tới ở trên, đó chính là không thể chịu đựng nổi trắc trở và nhục nhã, biểu hiện của tôi đặc biệt mãnh liệt, thế nên tôi đã mấy lần tự sát, hơn nữa đều biến thành hành động.

Lúc tôi vừa bị đánh thành ph hữu, bị giam trong một nhà kho của trường kịch. Tôi vẫn luôn là hạt nhân nghiệp vụ trong trường, quan hệ với mọi người cũng tốt, rất có uy quyền, nhưng lúc này một đám trẻ con bám vào cửa sổ, nhìn tôi như nhìn con khỉ, còn ném đá vào trong phòng, nhổ nước bọt, nhục mạ tôi. Tôi không chịu nổi, liền muốn tìm cái chết, nhưng trong phòng trống hoác, đến cả một mảnh sắt nhỏ để rạch tĩnh mạch cũng tìm không ra. Tôi liền nghĩ ra một cách, vì phòng bẩn, tôi bèn mở hé cửa sổ một chút, để ruồi bay vào, rồi đập ruồi, sau đó từng nắm từng nắm nuốt chửng ruồi chết, một ngày ăn tối đa mấy trăm con ruồi chết, ruồi mang rất nhiều vi khuẩn, tôi nghĩ bụng sẽ mắc bệnh tả lỵ, tiêu chảy mà chết. Nhưng điều kỳ lạ là, ăn nhiều ruồi chết như thế, lại chẳng có động tĩnh gì... Cho đến tận hôm nay, vợ tôi vẫn không hề hay biết tôi từng tự sát như vậy. Anh là người đầu tiên biết chuyện. Tôi không muốn cô ấy biết, bởi vì chuyện này thực sự có chút bi thảm.

Lại có một lần vào lúc mười giờ đêm, nhà văn B nọ phái người gọi tôi tới, ra lệnh cho ngày hôm sau phải nộp một bản tường trình, bảo tôi khai nhận trong lòng từng nghĩ qua những "lời lẽ phản động" nào. Anh nói xem chuyện này có chút hoang đường hay không, "lời lẽ phản động", không phải là nói ra, mà là nghĩ trong đầu. Thế nhưng tôi không những không nói, mà còn chưa từng nghĩ tới nữa là. Người làm nghệ thuật thì nghĩ ngợi chẳng phải là nghệ thuật đó sao? Chiêu trò này của bọn chúng thật sự đủ độc ác, không moi được lời lẽ, liền bắt tôi khai báo suy nghĩ. Moi được suy nghĩ, thì cũng giống như moi được lời lẽ vậy. Nhà văn B còn dọa dẫm tôi rằng, nếu ngày hôm sau tôi không nộp được bản tường trình, sẽ tống cổ tôi vào đồn công an. Vừa nghe thấy thế, tôi vô cùng sợ hãi, lại cảm thấy bị bắt đi sẽ còn phải chịu nhục nhã ê chề hơn nữa, bèn hạ quyết tâm tự sát.

Hôm sau tôi mua một chai bạch tửu, đi đến bên bờ con kênh phía sau công viên S, nơi đó rất hoang vu. Con người tôi chỉ cần uống một ngụm là say, nếu nốc cạn cả chai này, chắc chắn sẽ mơ mơ màng màng, cắm đầu lao xuống sông, một mất một còn. Thế là tôi dốc sạch cả chai rượu vào bụng ngay bên bờ sông. Lần này cũng vô cùng kỳ lạ, có lẽ Diêm Vương gia vẫn từ chối tiếp nhận tôi, một chai rượu trôi tuột xuống, không những hoàn toàn không có chút hơi men nào, ngược lại còn tỉnh táo hơn, cố sức lắc đầu, lắc càng nhiều càng minh mẫn. Lúc này nhìn thấy cách đó không xa có hai ba người đang chú ý tới mình, tôi thầm nghĩ tự sát không thành, lại thành ra "tự sát vì sợ tội", "tội chồng thêm tội", bèn từ bỏ ý định tự sát rồi chạy về nhà.

Không phải sợ chết, mà là sợ sống, đó chính là sự hoang đường của thời đại ấy.

Từ lần tự sát bất thành này, con người tôi đã xảy ra thay đổi.

Hôm đó về đến nhà, vừa đẩy cửa bước vào, liền thấy nhà văn B dẫn theo một đám người đang đứng đợi tôi. Vừa thấy tôi liền hùng hổ hỏi, đi đâu về? Trong miệng sao lại có mùi rượu? Bản tường trình khai báo đâu rồi? Ngay cả bản thân tôi cũng không ngờ tới, tôi lại quát ngược lại ông ta rằng: "Tôi không có lời lẽ phản động nào cả, các người thích xử lý thế nào thì xử lý!" Một tiếng quát này đã dọa nhà văn B giật mình, cũng dọa vợ tôi và chính bản thân tôi giật mình. Sao tôi lại có lá gan lớn tày trời như thế? Sau đó vợ tôi bảo giọng tôi to một cách kỳ lạ, thậm chí còn to hơn cả giọng của nhà văn B. Có lẽ là tác dụng phóng túng của cồn, có lẽ là bởi vì tôi vừa từ cõi chết trở về, con người đã thay đổi.

Ở nông trường GG, có một nữ sinh khoa hóa học của đại học NK, là một nữ sinh nhỏ nhắn yếu đuối. Cô ấy cũng là người bị quy là ph hữu. Bình thường hầu như không nói năng gì, chịu trách nhiệm làm xét nghiệm trong phòng thí nghiệm của nông trường. Một ngày nọ uống kali xyanua, thế là xong đời. Không ai biết tại sao cô ấy lại đột ngột tự sát, di thư cũng không để lại. Nông trường đối phó với những chuyện thế này thường chỉ dùng một câu "quẫn trí nghĩ không ra" để kết thúc. Nhưng người bạn cùng cảnh ngộ của nữ sinh này đã thì thầm kể với tôi, thời gian gần đây cô ấy luôn lẩm bẩm một câu trước mặt người khác: "Tôi không thể chịu đựng thêm sự lăng mạ nhân cách này nữa." Rốt cuộc cô ấy ám chỉ cụ thể điều gì, không một ai hay biết. Song tôi lại hiểu rõ, cô ấy cũng giống như tôi trước kia, quá mong manh, quá tự tôn; cô ấy còn chưa biết rằng, đứng trước nỗi khổ nạn nhường này, con người chỉ có thể buông bỏ tất cả mọi thứ của con người, biến bản thân thành một chữ "○", thì mới có thể sống tiếp được. Nếu anh vẫn cho rằng bản thân mình là một con người, vậy thì sẽ vô cùng đau đớn, thậm chí không sống nổi.

Thành thật mà nói, tôi có thể chịu đựng được cuộc sống của hạng tiện dân này, lại là vì người vợ của tôi. Cô ấy lớn hơn tôi sáu tuổi, vợ chồng tôi không có con cái. Gia đình cô ấy có thành phần tốt, từ trước đến nay luôn là đối tượng được tổ chức bồi dưỡng. Sau khi tôi bị khép tội ph hữu, ai nấy đều khuyên cô ấy từ bỏ tôi để đi bước nữa. Nhưng cô ấy phớt lờ tất cả, ròng rã bao nhiêu năm trời chỉ dựa vào mấy chục đồng tiền lương ít ỏi của mình để nuôi dưỡng cha mẹ tôi, chu cấp cho tôi, hoàn toàn không có lấy một lời oán trách than phiền. Cứ cách một tuần, lại đến ngày nông trường GG cho phép thăm nom. Hôm trước cô ấy đều chuẩn bị sẵn đồ ăn thức mặc cho tôi, sáng tinh mơ ngày hôm sau thức dậy lúc ba giờ, tảng sáng thì bắt xe, mười giờ đến thôn M, lại đi bộ ba mươi dặm đường, buổi chiều mới đến nông trường GG. Tất cả chỉ vì tổng cộng vỏn vẹn hai mươi phút gặp mặt cho bõ thèm. Gặp mặt ở trong một căn nhà hình ống rất lớn, ở giữa ngăn cách bởi một dãy bàn thấp dài đằng đẵng, một bên là người thăm nom, một bên là chúng tôi. Gặp nhau rồi, chẳng nói được mấy câu, cô ấy lại cầm lấy những bộ quần áo rách rưới bẩn thỉu của tôi, rồi lại đi bộ ba mươi dặm, bắt xe khách tuyến, đêm hôm trở về nhà. Những ngày gặp gió mưa bão tuyết và băng giá ngập trời, nhìn bóng lưng lầm lũi ra về của người phụ nữ đáng thương ấy, tôi không thể nào có thêm suy nghĩ nào khác. Trong đầu tôi chỉ có một câu duy nhất: Hãy yên tâm nhé, anh vì em mà sống! Một người sống vì người khác, đôi khi cũng rất phong phú.

Nham muốn tri thức là bản năng của trí thức. Thói quen từ nhỏ của tôi là mỗi tối tự kiểm điểm lại những kiến thức mình thu hoạch được trong ngày, xem xét bản thân xem ở mọi mặt có điều gì mới mẻ hay không. "Mỗi ngày kiểm điểm bản thân ba lần" mà! Thỉnh thoảng phát hiện hôm nay chẳng thu hoạch được gì, liền hốt hoảng trở mình ngồi dậy tìm một cuốn sách để đọc, nếu có thu hoạch, mới thả người nằm xuống ngủ tiếp.

Nhưng đến nông trường rồi, thì không được nữa. Ở đây có quy định, các phạm nhân không được phép trao đổi tư tưởng cho nhau, không được vay mượn tiền bạc, không được kể khổ, thậm chí không được kể chuyện cười. Phạm nhân bình thường sẽ không cảm thấy quá mức khó chịu, nhưng tôi lại cảm thấy điều đáng sợ nhất trên đời chính là khoảng trống, khoảng trống về mặt tinh thần.

Tôi bèn đổi một phương thức khác, mỗi tối đều nhắm mắt lại, đem những chuyện gặp phải trong ngày ra kiểm điểm lại một chút, coi như một kinh nghiệm nhân sinh hiếm có để thay thế cho tri thức trong sách vở, xem những thứ này như sự thu hoạch tài sản biến tướng. Đương nhiên làm như vậy thỉnh thoảng cũng sẽ cảm thấy mông lung trống rỗng. Có một lần, tôi thu hoạch được một thành quả bất ngờ, nó khiến đời sống tinh thần của tôi xảy ra sự thay đổi không nhỏ.

Nông trường GG vì muốn tăng cường tuyên truyền chính trị và giáo dục tư tưởng, biết tôi hiểu biết về kịch nghệ, bèn bảo tôi tổ chức một số phạm nhân cải tạo am hiểu chút ít văn nghệ dàn dựng những vở kịch ngắn. Để viết cho tốt lời thoại kịch, họ đã cho tôi một cuốn "Từ điển Tân Hoa" rách rưới đã rụng cả bìa. Tôi liền hỏi cán bộ quản giáo: "Tôi bình thường có thể xem cuốn từ điển này không?" Anh ta đáp: "Cái này thì chắc được đấy!" Ôi trời ơi, thế là tôi có việc để làm rồi. Ngày nào hễ rảnh rỗi là tôi lại ôm cuốn từ điển này ra đọc, từng chữ từng từ, từng trang từng trang, từ đầu đến cuối, trong sáu năm tôi đã đọc hết một lượt rưỡi. Phần phụ lục phía sau của "Từ điển Tân Hoa" còn có các loại kiến thức lịch sử, địa lý, khoa học, tôi liền học thuộc lòng, học cho đến tận khi thuộc làu làu, chà chà, quả thực chẳng khác nào một cuốn bách khoa toàn thư! Trong bụng chứa đựng cả một cuốn từ điển, thì học vấn sẽ lớn đến nhường nào? Đây chẳng phải là trong cái rủi có cái may hay sao, nếu như không bị giam cầm, bị cấm đoán đọc tất cả các loại sách khác, sao tôi có thể học thuộc lòng từ điển cơ chứ? Thế nhưng đợi đến khi tôi ra ngoài nói với mọi người, bạn bè đều cười lớn bảo rằng: "Thế này thì tính là học vấn gì chứ!" Quả nhiên, sau đó những thứ có thể dùng đến chẳng đáng là bao, lâu ngày chầy tháng, những nội dung từng học thuộc lòng đến là nhuần nhuyễn ấy, chẳng biết từ lúc nào đã quên sạch sành sanh. Lúc này lại càng cảm thấy bản thân đã bị hoang phí từ đầu đến chân.

Ở trong nông trường GG, nhân viên lao giáo nói với tôi rằng: "Cục trưởng văn hóa của các anh sao lại cứ phải chấp nhặt với anh thế nhỉ? Anh đã tới đây hơn một năm rồi, lại bị khai trừ công chức, theo lý mà nói thì không còn liên quan gì đến cục văn hóa nữa, tại sao cục trưởng các anh lại còn trực tiếp ký tên, truy gửi tới một bản hồ sơ, khép anh vào tội - cực hữu - chứ?"

Điều này khiến tôi vô cùng khó hiểu. Cục trưởng của chúng tôi là một nhà văn tên tuổi, tiếng tăm lừng lẫy, chính là A đây mà. Tôi là nhân viên nghiệp vụ của một trường nghệ thuật dưới quyền ông ta, địa vị cách biệt một trời một vực. Mặc dù ông ta có chút phong thái quan liêu, nhưng mỗi lần gặp ông ta, đối xử với tôi đều đặc biệt ôn hòa, hình như còn rất thưởng thức nữa, rốt cuộc tại sao lại cứ phải dồn tôi vào chỗ chết, lại còn giậu đổ bìm leo hùa vào hãm hại chứ?

Năm 63 tôi hết hạn lao giáo, nông trường GG muốn đưa tôi trả về Cục Văn hóa, Cục Văn hóa không nhận. Nông trường liền nhét thẳng hồ sơ của tôi đến Cục Văn hóa, lại đưa cho tôi một phiếu hộ khẩu, bảo tôi đến đồn công an khu phố sở tại để khai báo hộ khẩu. Nhưng khi tôi đến Cục Văn hóa báo cáo, họ bảo rằng, thứ nhất, tôi là phần tử cực hữu, nên quay lại nông trường; thứ hai, họ không nhìn thấy hồ sơ của tôi đâu cả. Tôi vừa nghe thấy thế liền cuống cuồng lên, đi tìm hồ sơ, ép nông trường, khu phố, đồn công an, cục công an đều nói không nhìn thấy. Không có hồ sơ thì không thể sắp xếp công việc và tìm việc làm, cuộc sống cũng không có nguồn thu nhập. Kể từ lúc đó cho đến tận năm 79, tôi tổng cộng mười sáu năm không có việc làm, là một kẻ lang thang vô nghiệp vụ không đâu vào đâu, sống dựa vào vợ nuôi, suốt ngày rảnh rỗi không có việc gì làm. Đúng vậy, vừa nãy đã nói rồi đấy — đến năm 79 khi sửa sai vụ ph hữu, Cục Văn hóa bỗng nhiên lấy hồ sơ của tôi ra. Anh bảo rốt cuộc đây là chuyện thế nào? Đương nhiên, tôi sẽ kể cho anh nghe mà. Ài, tôi cứ câu nọ xọ câu kia thế này, không biết anh có nghe hiểu nổi không?

Đừng thấy tôi không có hồ sơ, không thể sắp xếp công việc và cuộc sống; thế nhưng hễ Cách mạng Văn hóa vừa tới, "Lớp học mười loại người" không cần hồ sơ, lập tức lôi cổ tôi vào trong đó. Lớp học chẳng học hành gì sảng, mà ngày ngày chịu đựng phê đấu, bị đấu tố, bị mắng mỏ, bị đánh đập.

Chỉ có điều tình huống của tôi có chút ngoại lệ, thứ nhất là bọn họ cho rằng tôi là ph hữu lão thành, "con hổ giấy", không còn chút dầu mỡ béo bở nào nữa, chỉ lúc đấu tố tư bản gia và phản cách mạng hiện hành mới gọi tôi đứng sang một bên "bị đấu ké". Thứ hai là trải nghiệm làm hạng tiện dân suốt ngần ấy năm kể từ khi phản hữu đến nay, đã khiến tôi vô cùng có kinh nghiệm đối phó với những chuyện này. Tôi giả vờ vô cùng ngoan ngoãn, tuyệt đối không kích thích hứng thú đấu tố của bọn chúng, điều này phải nắm bắt cho chuẩn độ lửa, không thể quá ân cần, quá tích cực, quá chủ động, cũng không thể quá lạnh nhạt, quá bị động, quá phớt lờ; vừa phải bày ra bộ dạng "có áp lực", lại vừa không thể để người ta "trống thủng người ta bơi", mức độ này nắm bắt còn khó hơn cả diễn kịch. Những bản lĩnh rèn luyện được ở nông trường GG những năm tháng ấy, đến đây đều dùng hết sạch. Tôi giống như một đầu bếp lão luyện, tự bỏ mình vào chảo xào nấu, không thể để "sống" mà cũng không thể để "khét". Tôi còn có hai ưu thế, thứ nhất là tôi có văn hóa, biết viết thư pháp chữ Hán, phàm là các loại khẩu hiệu lớn nhỏ của ủy ban cư dân khu phố đều do tôi viết; thứ hai là tôi có một chiếc xe đạp rách, có thể cung cấp cho đám hồng vệ binh tùy ý sử dụng, hỏng thì tôi sửa, chúng lại đạp đi. Anh đừng cười, thời gian đó chỉ cần bảo tôi làm việc, tôi liền mang ơn mang nghĩa không hết, thế là có cơ hội nịnh bợ bọn chúng rồi.

Việc đánh người trong lớp học diễn ra cực kỳ hung ác, hồng vệ binh rất hay thay đổi cảm xúc, vui lên là đánh bất cứ ai. Có lẽ chỉ có một mình tôi là chưa từng bị đánh. Tôi thực sự phải cảm ơn quãng đời làm hạng tiện dân ở nông trường GG ấy! Cái này gọi là "học tập bản lĩnh đối phó với khổ nạn trong khổ nạn", dùng lời của Chủ tịch Mao mà nói, chính là "học chiến tranh trong chiến tranh".

Gần đây tôi đọc được trên báo, có một người trẻ tuổi chất vấn chúng tôi – những kẻ ph hữu ấy: "Lúc đó sao các người không đứng lên phản kháng lại bọn chúng?" Tôi thật sự rất muốn nói với cậu ta rằng, nếu bây giờ nhốt cậu vào trong lồng hổ, có lẽ cậu sẽ là kẻ tè dầm đầu tiên đấy nhỉ!

Không đi lên án kẻ chuyên chế, ngược lại đi lên án kẻ chịu nạn, điều này thực sự khiến người ta thấy có chút lo lắng. Hai năm trước tôi còn không lo lắng Trung Quốc sẽ có khả năng tái diễn Cách mạng Văn hóa, bây giờ thì không thế nữa rồi. Kịch mẫu lại được vang lên, Chủ tịch Mao lại được tôn sùng như thần linh, tác giả của "Kim quang đại đạo" cũng muốn "đòi lại công đạo"... Khi thị phi lịch sử không phân minh, thì sẽ có khả năng quay trở lại lặp lại một lần nữa. Bằng không, anh viết cuốn sách này làm gì?

Suốt thời kỳ Cách mạng Văn hóa, tôi giống hệt một món đồ chơi. Lúc người ta nổi hứng lên, tức là lúc phát động phong trào, liền lôi tôi ra đùa giỡn một trận; chơi chán rồi lại vứt sang một bên, không ai thèm đếm xỉa, cũng chẳng ai quản.

Năm 69, rộ lên phong trào chuẩn bị chiến tranh chống Liên Xô, đại sơ tán. Ủy ban cư dân khu phố muốn đày ải tôi về quê nhà ở An Huy, thực chất là để mắt tới căn nhà của nhà tôi, bọn họ muốn có nó, muốn chia chác. Nhưng gia đình chúng tôi đã rời khỏi An Huy từ hai đời trước, quê nhà không còn gốc rễ nên không thể về được. Bọn họ bèn nghĩ ra một cách, mượn cớ "cán bộ xuống nông thôn" để đày vợ tôi xuống thôn Z ở khu Tây Giao, tôi tính là người nhà đi theo di dời.

Tôi có nền tảng làm việc ở nông trường GG, làm việc không thấy mất sức; vận động ở nông thôn cũng tương đối lỏng lẻo, ngược lại tôi càng cảm thấy khoan khoái dễ chịu hơn nhiều. Thường xuyên nằm trên chiếc kang ở nông trường đọc dăm ba cuốn sách nhảm, ngoài cửa có tiếng gà gáy lợn kêu, trước cửa sổ có tiếng chim hót ve kêu, tuy là cơm rau đạm bạc, nhưng lại có hương vị thanh tao của rau cỏ, chốn này chẳng lẽ không phải là đào nguyên tiên cảnh hay sao? Tôi há chẳng phải là Đào Tiềm hay sao? Vậy mà lại được sống qua một quãng đời điền viên ngắn ngủi đấy! Nếu có thể cứ như thế này mãi, sống hết đời cũng mãn nguyện.

Anh nói xem, đây thực sự là cảnh giới lý tưởng của một trí thức ư?

Năm 73, lại rộ lên phong trào cán bộ xuống nông thôn quay về thành phố, cả nhà di dời trở lại, tôi vì là ph hữu "cực hữu" nên việc khai báo hộ khẩu lại trắc trở mất một phen; báo xong hộ khẩu, vì không có hồ sơ, nên vẫn là kẻ thất nghiệp vô tích sự. Cuộc sống dựa dẫm vào vợ, chà, tính ra là đàn ông kiểu gì thế này, không tàn không phế nửa đời người sống bám vào vợ. Những năm tháng đó lại bị dằn vặt cho gia đình nghèo rớt mồng tơi. Vốn dĩ trong nhà cũng ít đồ đạc nhiều sách vở. Năm 68 mười ba tủ lớn sách cổ đã bị hồng vệ binh tịch thu, chất đống dưới tầng hầm của trường. Những sách này đều là báu vật của cha tôi, sách quý bản hiếm thì khỏi phải bàn, bút tích bia đá nổi tiếng nhiều vô kể. Tầng hầm rất ẩm ướt, sách nhiều nên bị ẩm mốc mục nát; hơn nữa tầng hầm lại nằm sát ngay nhà vệ sinh, giấy sách cổ mềm mại, học sinh đi vệ sinh liền tiện thể chạy vào xé một chồng đem làm giấy chùi đít. Sách hỏng sạch! Cái gì mà "làm nhục tư văn"? Nếu có tư văn thì làm gì có Cách mạng Văn hóa. Tư văn là gì? Là nền văn minh năm nghìn năm ư? Sao anh không nghĩ xem, một quốc gia có nền văn minh năm nghìn năm, tại sao lại đẻ ra cái trứng dã man và hoang đường như Cách mạng Văn hóa chứ?

Những ngày tháng trước khi Cách mạng Văn hóa kết thúc là khó chịu đựng nhất, cảm giác đó quả thực giống như Cách mạng Văn hóa cứ kéo dài mãi không có hồi kết, chẳng phải người ta vẫn nói trước bình minh là lúc tối tăm nhất và dài nhất hay sao?

Lúc bấy giờ Đặng Tiểu Bình phục chức, chính hiệp bắt đầu khôi phục một chút công tác về mặt văn sử. Chính hiệp biết tình hình của tôi, liền gọi tôi đến giúp đỡ, tra cứu tài liệu, sao chép viết lách, chạy chân sai vặt, đưa thư từ, một tháng trả hai mươi đồng tiền công, tính ra cuối cùng cũng làm được chút việc có thù lao, trong lòng ngọt ngào phơi phới. Một hôm, đạp xe đi đưa thư cho người ta, nhìn thấy tấm biển của hiệu sách Tân Hỏa, chợt nhớ tới năm 1949 tiệm sách Tam Liên Thượng Hải tuyển người, ba bốn nghìn người dự thi, tôi thi đỗ thủ khoa. Hơn nữa vì công tác xuất sắc nên được điều đến tổng tiệm Tam Liên ở Bắc Kinh; sau đó khi tiến hành chiến dịch Tam phản ngũ phản, các lão giáo sư trường đại học Yến Kinh đều bị đả đảo hết, tôi được tiệm sách Tam Liên giới thiệu đến trường đại học Yến Kinh dạy học. Lúc đó mới hai mươi sáu tuổi đấy chứ! Lúc trẻ ai mà chẳng hăng hái tràn trề khí thế, hoài bão lớn lao. Nhưng sau đó có người tài sơ lực mỏng, đành dừng bước; có người tự nguyện sa ngã, từ bỏ; thế nhưng tôi... Tôi há chẳng phải đang hừng hực khí thế làm sự nghiệp của chính mình hay sao, rốt cuộc tại sao lại bị đánh gục ngã xuống? Mặc dù phản hữu là tai họa, nhưng người ta hoặc là hay góp ý kiến, họa từ miệng mà ra; hoặc là tích cực tham gia, tự lấy đá ghè chân mình, tự chuốc lấy khổ đau; thế nhưng tôi... Tôi hoàn toàn không dính dáng một tí tẹo nào, một tờ đại tự báo không dán, một câu phê bình không nói, rốt cuộc là ai đã tóm lấy cổ áo tôi, ném tôi xuống giếng, lại ném tiếp một hòn đá xuống, rồi đậy nắp lại, khiến tôi thê thảm thế này, đồng thời cũng khiến vợ tôi thê thảm thế này, vậy mà tôi vẫn cứ mãi bị che giấu tít mù trong trống bỏi. Càng nghĩ tôi càng không đạp xe nổi nữa, đành dựng xe sát lề đường, ngồi phịch xuống, che mặt khóc hu hu.

Anh là người thông thấu, bây giờ tôi muốn hỏi anh một câu hỏi. Vấn đề này tôi đã nghĩ ngợi từ rất lâu, tôi nghĩ đây có khả năng là căn nguyên bi kịch của tôi, nhưng tôi sợ bản thân quá chủ quan, mặc sức cho trí tưởng tượng bay xa, lỡ tay oan uổng cho người ta, cho nên vẫn luôn giấu kín trong lòng. Hôm nay xin anh phân tích giúp tôi, phán định giúp tôi một phen được không, tôi nói đơn giản và rõ ràng thế này nhé —

Năm xưa hiệu trưởng trường kịch của chúng tôi là Giáp, kiêm ủy viên đảng ủy Cục Văn hóa, cục trưởng Cục Văn hóa là nhà văn A, kiêm phó bí thư đảng ủy Cục Văn hóa, hai người bọn họ vốn có mâu thuẫn. Hiệu trưởng Giáp tài hoa, lời lẽ sắc bén cay nghiệt, nhà văn A kiêng dè hiệu trưởng Giáp, lại càng lo lắng đối thủ mạnh mẽ này tranh giành quyền lực với mình, bèn mượn cớ phản hữu nhân tiện đánh cho hiệu trưởng Giáp thân bại danh liệt. Để gia tăng sức nặng đả kích, liền nhét ép tôi cùng ông ấy và một vị phó hiệu trưởng khác thành một tập đoàn phản đảng. Tôi hoàn toàn không có lời lẽ ph hữu nào, lại không bới móc ra được thứ gì, bèn đem những ý kiến của tôi về mặt nghệ thuật biến thành tài liệu phản đảng, hơn nữa để đánh gục triệt để hiệu trưởng Giáp, khiến ông ấy vĩnh viễn không thể ngóc đầu lên nổi, mới giậu đổ bìm leo trút lên tôi, gán thêm cho tôi tội danh "cực hữu"... Anh đừng có cứ trừng mắt nhìn tôi thế, phân tích này của tôi rốt cuộc đúng hay sai? Anh nói đi, hoặc không thì anh gật đầu hay lắc đầu cũng được... Ài! Thật ra anh gật đầu hay lắc đầu thì giải quyết được tích sự gì, sự việc đâu thể thay đổi, cay đắng ngọt bùi của hai mươi hai năm qua đã trôi qua cả rồi, năm nay tôi đều đã qua tuổi bảy mươi rồi...

Thỉnh thoảng tôi hy vọng có thể làm cho mọi chuyện rõ mười mươi, có chết cũng phải chết cho minh bạch rõ ràng, chỉ cần biết được nhát dao này là do ai giáng xuống người mình là đủ; nhưng thỉnh thoảng, tôi lại vô cùng sợ hãi chân tướng phơi bày, nếu như thực sự giống như những gì tôi phỏng đoán, chẳng phải tôi đã trở thành một vật hy sinh đáng thương cho cuộc tranh giành quyền lực của người ta hay sao? Đời người chỉ có một kiếp, quãng đời này của tôi chẳng phải là hòn đá bị người ta tiện tay ném xuống hố phân thối trong lúc đánh nhau đó sao? Dựa vào cái gì mà tôi lại thê thảm đến thế? Nghĩ đến đây, tôi thật sự lại muốn tự sát thêm một lần nữa!

Năm 1979, ài, sao tôi lại nhắc đến năm 79 nữa rồi? Hoàn toàn nói lộn xộn cả lên rồi.

Lúc đó tôi đang bận rộn với chuyện thực thi chính sách cho bản thân, trên đường đi thì tình cờ chạm mặt nhà văn A, đừng thấy nhà văn A kiêu căng hống hách bất khả thế nào vào thời kỳ phản hữu, đến lúc Cách mạng Văn hóa thì cửa nát nhà tan. Bệnh tật tàn phế, đang chống gậy sưởi nắng bên lề đường. Ông ta nhìn thấy tôi, giơ tay chào hỏi tôi. Tôi dừng xe đạp lại bước tới. Chúng tôi đã mười mấy năm không gặp nhau rồi. Ông ta hoàn toàn không còn phong thái của năm xưa nữa, đã sớm trở thành một ông già yếu ớt bất lực.

Ông ta hỏi tôi: "Tình hình của anh bây giờ thế nào rồi?"

Tôi bảo tôi đang làm thủ tục thực thi chính sách.

Ông ta hỏi tôi có cần giúp đỡ gì không.

Tôi lắc đầu, thầm nghĩ bây giờ bản thân ông ta chắc cũng là người cần được giúp đỡ ấy chứ.

Ông ta ngẫm nghĩ một lúc, bỗng vô cùng thành khẩn nói với tôi: "Tôi có lỗi với anh."

Tôi lại lắc đầu nói: "Đều là chuyện quá khứ cả rồi, ngài cũng đừng bận lòng nữa." Tôi chào từ giả định đi.

Ông ta lại gọi với tôi lại, càng thêm thành khẩn mà rằng: "Tôi vô cùng vô cùng có lỗi với anh."

Điều này bảo tôi phải đáp lại thế nào đây?

Cách đây chưa lâu, nhà văn B cũng nhờ người gửi thư cho tôi, bảo rằng ông ta ngượng ngùng không dám gặp mặt tôi, nhưng ông ta muốn nói với tôi một câu: "Xin lỗi!" Người đưa thư bảo rằng, nhà văn B còn nhấn mạnh ông ta cực kỳ vô cùng trang trọng.

Nói thật lòng, khi tôi nghe thấy lời xin lỗi chân thành, xuất phát từ đáy lòng này, trong lòng tôi bỗng chốc ấm lên, quả thực có chút xúc động. Người làm nghệ thuật mà! Vẫn luôn dễ bị cảm xúc chi phối và bị sự xúc động che mờ đôi mắt như thế, thế nhưng đợi khi tôi tĩnh tâm lại, nhìn người vợ đã gần tròn tám mươi tuổi, trải qua muôn vàn kiếp nạn, mái tóc đã sớm điểm bạc trắng phau của mình, liền bỗng nhiên muốn hùng hổ quát lên với bọn họ rằng:

"Một câu - xin lỗi - này của các người, mà đòi xóa sổ hai mươi hai năm của chúng tôi hay sao?"

Nói cách khác: "Khổ nạn hai mươi hai năm trời của chúng tôi, chẳng lẽ chỉ vì một câu - xin lỗi - này của các người thôi sao?"

Thượng đế chưa từng nói sự sám hối có thể rửa sạch tội lỗi.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.